Mantra 14
Rishi: Āṅgirasa/Agneya
Devata: Agni
Chandas: Tr̥ṣṭubh (probable; requires metrical verification)
Samhita Patha (Devanagari)
उ॒त्ता॒नाया॒मव॑ भरा चिकि॒त्वान्त्स॒द्यः प्रवी॑ता॒ वृष॑णं जजान । अ॒रु॒षस्तू॑पो॒ रुश॑दस्य॒ पाज॒ इडा॑यास्पु॒त्रो व॒युने॑ऽजनिष्ट
Transliteration
uttānāyām ava bharā cikitvānt tat sadyaḥ pravītā vṛ́ṣaṇaṃ jajāna | aruṣás tū́po ruśád asya pā́ja iḍā́yās putró vayúne ’janiṣṭa
Translation
ఉత్తాన (విస్తరించిన) భూమిపై అతనిని దిగువకు ఉంచండి—ఆ వివేకవంతునిని; అతడు తక్షణమే ప్రేరితుడై బలవంతమైన (అగ్ని)ని జనింపజేశాడు. అరుష (ఎర్రటి) వర్ణమైంది అతని జ్వాల; ప్రకాశించేది అతని తేజస్సు; ఇడా సంబంధమైన వయున (పవిత్ర నైపుణ్య) ద్వారా ఇడా పుత్రుడు జనించాడు.
Padapatha (Word Analysis)
उत्तानायाम् । अव । भरा । चिकित्वान् । तत् । सद्यः । प्रवीता । वृषणम् । जजान । अरुषः । तूपः । रुशत् । अस्य । पाजः । इडायाः । पुत्रः । वयुने । अजनिष्ट
Word by Word
उत्तानायाम्in/at the outstretched (position)
उत्तानायाम्:
अधिकारण
TypeNoun/Adjective
Rootउत्ताना (प्रातिपदिक; √तन् ‘विस्तार’ से निष्पन्न) + -आ
अवdown; forth (as a preverb)
अव:
—
TypeIndeclinable
Rootअव
भरcarry! bring!
भर:
(कर्म-प्रवर्तक) क्रिया
TypeVerb
Root√भृ
चिकित्वान्the knowing/wise one
चिकित्वान्:
कर्ता (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचिकित्वस्/चिकित्वत् (प्रातिपदिक; √चित् ‘जानना/बोध’ का परिपूर्ण/विशेषण-रूप)
सद्यःimmediately
सद्यः:
—
TypeIndeclinable
Rootसद्यः
प्रवीतःimpelled/led forth; invoked
प्रवीतः:
कर्ता (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्र-√वी (प्रातिपदिक/कृदन्त: ‘प्रवीत’ = ‘प्रेरित/आहूत/प्रविष्ट’), यहाँ विशेषणरूप
वृषणम्the bull; the vigorous one
वृषणम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवृषन् (प्रातिपदिक)
जजानbegot; generated
जजान:
क्रिया
TypeVerb
Root√जन्
अरुषःruddy; tawny
अरुषः:
कर्ता (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअरुष (प्रातिपदिक)
तूपःwith a crest/topknot
तूपः:
कर्ता (सम्बन्ध/वर्णन)
TypeNoun
Rootतूप (प्रातिपदिक; ‘तूप’ = शिखा/केश-गुच्छ/कलगी)
रुशत्shining; gleaming
रुशत्:
कर्म (विशेषण) / वर्णन
TypeAdjective
Rootरुशत् (प्रातिपदिक; √रुश्/√रुच् ‘दीप्ति’ से वर्तमान कृदन्त)
अस्यof him; his
अस्य:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पाजःstrength; vigor; might
पाजः:
कर्ता/विषय (वर्ण्य)
TypeNoun
Rootपाजस् (प्रातिपदिक)
इडायाःof Iḍā
इडायाः:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootइडा (प्रातिपदिक)
पुत्रःson
पुत्रः:
कर्ता
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
वयुनेin (ritual) skill; in wise method
वयुने:
अधिकारण
TypeNoun
Rootवयुन (प्रातिपदिक)
अजनिष्टwas born; came into being
अजनिष्ट:
क्रिया
TypeVerb
Root√जन्
Entities Mentioned
A
AgniI
IḍāRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes