Mantra 49
Rishi: Traditional: associated with Soma liturgy collections; specific ṛṣi attribution varies by anuvāka tradition.
Devata: Devasaṃghāta (a collective invocation of multiple deities, culminating in Savitar for aid).
Chandas: Mixed/Anuṣṭubh-like prose-verse cadence typical of Yajus formulae; not a strict Ṛgvedic metre in this Saṃhitā setting.
Samhita Patha (Devanagari)
इ॒न्द्रा॒ग्नी मि॒त्रावरु॒णादि॑ति॒ᳪ स्व॑: पृथि॒वीं द्यां म॒रुत॒: पर्व॑ताँ२ अ॒पः । हु॒वे विष्णुं॑ पू॒षणं॒ ब्रह्म॑ण॒स्पतिं॒ भगं॒ नु शᳪस॑ᳪ सवि॒तार॑मू॒तये॑
Transliteration
índrāgnī mitrā́varuṇā́ditíṃ svàḥ pṛthivī́ṃ dyā́ṃ marútaḥ párvatāṁś cā́paḥ | huvè víṣṇuṃ pū́ṣaṇaṃ bráhmaṇaspátim bhágaṃ nú śáṃsaṃ savitā́ram ūtáye ||
Translation
ఇంద్రుడు, అగ్ని, మిత్రుడు, వరుణుడు, అదితి, స్వః (స్వర్గం), పృథివి, ద్యౌ (ఆకాశం), మరుతులు, పర్వతాలు, ఆపః (జలాలు)—ఇవన్నీ నేను ఆహ్వానిస్తున్నాను. అలాగే విష్ణు, పూషణ, బ్రహ్మణస్పతి, భగ—వారినీ పిలుస్తున్నాను; నేను స్తుతిని ఉచ్చరిస్తూ, సహాయార్థం సవితాను ఆహ్వానిస్తున్నాను.
Padapatha (Word Analysis)
इन्द्रा-अग्नी । मित्रा-वरुणा । अदितिम् । स्वः । पृथिवीम् । द्याम् । मरुतः । पर्वतान् । आपः । हुवे । विष्णुम् । पूषणम् । ब्रह्मणस्पतिम् । भगम् । नु । शंसम् । सवितारम् । ऊतये ।
Word by Word
इन्द्राग्नीO Indra and Agni
इन्द्राग्नी:
सम्बोधन (आह्वान) / कर्तृ-सम्बन्ध (स्तुत्य-देवता)
TypeNoun (Dvanda) / Proper nouns
Rootइन्द्र + अग्नि
मित्रावरुणाO Mitra and Varuṇa
मित्रावरुणा:
सम्बोधन (आह्वान)
TypeNoun (Dvanda) / Proper nouns
Rootमित्र + वरुण
अदितिO Aditi
अदिति:
सम्बोधन (आह्वान)
TypeNoun / Proper noun
Rootअदिति
स्वःheaven (the sky-world)
स्वः:
कर्म (आहूत/स्तुत्य-वस्तु)
TypeNoun
Rootस्वस् (स्वर्) / स्वः
पृथिवीम्the earth
पृथिवीम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपृथिवी
द्याम्the heaven/sky
द्याम्:
कर्म
TypeNoun
Rootद्यौ (दिव्)
मरुतःthe Maruts
मरुतः:
कर्म
TypeNoun / Proper noun
Rootमरुत्
पर्वतान्mountains
पर्वतान्:
कर्म
TypeNoun
Rootपर्वत
अपःwaters
अपः:
कर्म
TypeNoun
Rootअप्
हुवेI invoke / I call
हुवे:
क्रिया
TypeVerb
Root√हू (ह्वे) आह्वाने
विष्णुम्Viṣṇu
विष्णुम्:
कर्म
TypeNoun / Proper noun
Rootविष्णु
पूषणम्Pūṣan
पूषणम्:
कर्म
TypeNoun / Proper noun
Rootपूषन्
ब्रह्मणस्पतिम्Bṛhaspati (Lord of prayer)
ब्रह्मणस्पतिम्:
कर्म
TypeNoun / Proper noun
Rootब्रह्मणस्-पति (ब्रह्मन् + पति)
भगम्Bhaga
भगम्:
कर्म
TypeNoun / Proper noun
Rootभग
नुnow; indeed
नु:
सम्बन्ध/निपात (वाक्य-प्रयोग)
TypeIndeclinable (particle)
Rootनु
शंसpraise! / recite!
शंस:
क्रिया
TypeVerb (imperative)
Root√शंस् स्तुतौ
सवितारम्Savitṛ
सवितारम्:
कर्म
TypeNoun / Proper noun
Rootसवितृ
ऊतयेfor help / for protection
ऊतये:
सम्प्रदान (प्रयोजन)
TypeNoun
Rootऊति
Entities Mentioned
I
IndraA
AgniM
MitraV
VaruṇaA
AditiD
Dyauḥ (Heaven)P
Pṛthivī (Earth)M
Marutḥ (Maruts)P
Parvatāḥ (Mountains)Ā
Āpaḥ (Waters)V
ViṣṇuP
PūṣanB
BrahmaṇaspatiB
BhagaS
SavitarRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes