Mantra 43
Rishi: Not specified.
Devata: Raśmayaḥ/Abhīśavaḥ (reins) and Suṣārathi (good charioteer) as functional deities; governance/niyama.
Chandas: Triṣṭubh-like.
Samhita Patha (Devanagari)
रथे॒ तिष्ठ॑न् नयति वा॒जिन॑: पु॒रो यत्र॑-यत्र का॒मय॑ते सुषार॒थिः । अ॒भीशू॑नां महि॒मानं॑ पनायत॒ मन॑: प॒श्चादनु॑ यच्छन्ति र॒श्मय॑:
Transliteration
rathé tíṣṭhan nayati vājínaḥ puró yátra-yatra kā́mayate suṣārathíḥ | abhī́śūnāṃ mahimā́naṃ panāyata mánaḥ paścā́d ánu yacchanti raśmáyaḥ
Translation
రథంపై నిలిచి, సుసారథి వేగవంతమైన అశ్వాలను తాను కోరిన చోటుచోటకు ముందుకు నడిపిస్తాడు. రశ్ముల (లగ్గాల) మహిమను ప్రకటించండి; మనస్సు వెనుకనడుస్తుంది, రశ్ములు దాని అడుగుజాడను అనుసరిస్తాయి.
Padapatha (Word Analysis)
रथे । तिष्ठन् । नयति । वाजिनः । पुरः । यत्र-यत्र । कामयते । सु-सारथिः । अभीशूनाम् । महिमानम् । पनायत । मनः । पश्चात् । अनु । यच्छन्ति । रश्मयः
Word by Word
रथेon/in the chariot
रथे:
अधिकारण
TypeNoun
Rootरथ
तिष्ठन्standing
तिष्ठन्:
कर्तृ
TypeVerb (participle)
Rootस्था (धातु) → तिष्ठत्
नयतिleads/drives
नयति:
क्रिया
TypeVerb
Rootनी
वाजिनःof the steed / of the racer
वाजिनः:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootवाजिन्
पुरःforward, in front
पुरः:
देश-विशेषण (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable (adverbial)
Rootपुरस्
यत्रwhere
यत्र:
अधिकारण (देश/काल)
TypeIndeclinable
Rootयत्र
यत्रwherever
यत्र:
अधिकारण (देश/काल)
TypeIndeclinable
Rootयत्र
कामयतेdesires
कामयते:
क्रिया
TypeVerb
Rootकम् (धातु) → कामयते
सुषारथिःthe good charioteer
सुषारथिः:
कर्तृ
TypeNoun (agent)
Rootसु- + सारथि
अभीशूनाम्of the reins
अभीशूनाम्:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootअभीशु
महिमानम्greatness, might
महिमानम्:
कर्म
TypeNoun
Rootमहिमन्
पनायतlet him/ he should make known (praise/proclaim)
पनायत:
क्रिया
TypeVerb
Rootपन्/पण् (धातु; ‘स्तुतौ/प्रशंसायाम्’ परम्परागत व्याख्या) → पनायति
मनःthe mind
मनः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootमनस्
पश्चात्after, behind
पश्चात्:
देश-विशेषण (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपश्चात्
अनुalong, following
अनु:
उपसर्ग/क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable (preverb/adverb)
Rootअनु
यच्छन्तिthey restrain/hold
यच्छन्ति:
क्रिया
TypeVerb
Rootयम्
रश्मयःthe reins (rays/lines)
रश्मयः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootरश्मि
Entities Mentioned
S
Suṣārathi (Good Charioteer)R
Raśmayaḥ (Reins)A
Abhīśavaḥ (Harnessing reins/straps)M
Manas (Mind)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes