Shukla Yajur Veda — Adhyaya 24, Mantra 31
Rishi: Yājñavalkya-tradition
Devata: Prajāpati; Dhātṛ; Diś (Directions); Agni (Agneyī); Tvaṣṭṛ; Vāc
Chandas: Yajus (prose formula)
Samhita Patha (Devanagari)
म॒युः प्रा॑जाप॒त्य उ॒लो ह॒लिक्ष्णो॑ वृषद॒ᳪशस्ते धा॒त्रे दि॒शां क॒ङ्को धुङ्क्षा॑ग्ने॒यी क॑ल॒विङ्को॑ लोहिता॒हिः पु॑ष्करसा॒दस्ते त्वा॒ष्ट्रा वा॒चे क्रुञ्च॑:
Transliteration
mayúḥ prājāpatyá uló halíkṣṇo vṛṣadáṃśas te dhātré diśā́ṃ kaṅkó dhuṅkṣā́gneyī kalavíṅko lohitāhíḥ puṣkara-sā́das te tvāṣṭrā́ vā́ce kruñcáḥ
Translation
మయుః (నెమలి) ప్రజాపతికి చెందినది; గుడ్లగూబ; హలిక్ష్ణ; వృషదంష—ఇవి ధాత్రుకు (అర్పణ). దిశల కోసం కఙ్క (ఒక పక్షి); అగ్నేయీ-ధుఙ్క్షా; కలవింక; లోహిత-అహి (ఎర్ర పాము); పుష్కరసాద (కమల-నివాసి)—ఇవి త్వష్టృకు చెందినవి. వాక్ (వాణి) కోసం క్రుఞ్చ (సారస్/కొంగ).
Padapatha (Word Analysis)
म॒युः । प्रा॑जाप॒त्यः । उ॒लः । ह॒लिक्ष्णः॑ । वृषद॒ᳪशः । ते । धा॒त्रे । दि॒शाम् । क॒ङ्कः । धुङ्क्षा॑ । आ॒ग्ने॒यी । क॑ल॒विङ्कः॑ । लोहित-आ॒हिः । पु॑ष्कर-सा॒दः । ते । त्वा॒ष्ट्राः । वा॒चे । क्रुञ्चः॑
Word by Word
मयुःpeacock
मयुः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootमयूर (प्रातिपदिक)
प्राजापत्यःbelonging to Prajāpati
प्राजापत्यः:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootप्राजापत्य (प्रातिपदिक; प्रजापति-सम्बन्धी)
उलःowl (a bird named ula)
उलः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootउल (प्रातिपदिक)
हलिक्ष्णःa bird named hali-kṣṇa
हलिक्ष्णः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहलिक्ष्ण (प्रातिपदिक)
वृषदंशःa bird/creature named vṛṣadaṃśa
वृषदंशः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootवृषदंश (प्रातिपदिक)
तेthey
ते:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
धात्रेto the Sustainer/Creator (Dhātṛ)
धात्रे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootधातृ (प्रातिपदिक; धा-तृ)
दिशाम्of the directions
दिशाम्:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
कङ्कःkanka (a heron/eagle-like bird)
कङ्कः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootकङ्क (प्रातिपदिक)
धुङ्क्षाdhuṅkṣā (a bird)
धुङ्क्षा:
कर्तृ
TypeNoun
Rootधुङ्क्षा (प्रातिपदिक; पक्षिनाम)
आग्नेयीbelonging to Agni
आग्नेयी:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootआग्नेय (प्रातिपदिक)
कलविङ्कःkalaviṅka (a bird)
कलविङ्कः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootकलविङ्क (प्रातिपदिक)
लोहिताहिःred serpent
लोहिताहिः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootलोहिताहि (प्रातिपदिक; लोहित + अहि)
पुष्करसादःone dwelling in/at the lotus-lake (name of a being/bird)
पुष्करसादः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपुष्करसाद (प्रातिपदिक)
तेthey
ते:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
त्वाष्ट्राःbelonging to Tvaṣṭṛ
त्वाष्ट्राः:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootत्वाष्ट्र (प्रातिपदिक; त्वष्टृ-सम्बन्धी)
वाचेto Speech (Vāc)
वाचे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootवाच् (प्रातिपदिक)
क्रुञ्चःkruñca (a curlew/crane-like bird)
क्रुञ्चः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootक्रुञ्च (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
P
PrajāpatiD
DhātṛD
Diś (Directions)A
Agni (Agneyī)T
TvaṣṭṛV
VācRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes