Mantra 44
Rishi: Traditionally connected with the Indra/Tvaṣṭṛ hymn-complex (RV provenance); in VS transmission attributed within the Yājñavalkya school-lineage
Devata: Indra (with Tvaṣṭṛ as empowering agent)
Chandas: Triṣṭubh (dominant cadence of the verse)
Samhita Patha (Devanagari)
त्वष्टा॒ दध॒च्छुष्म॒मिन्द्रा॑य॒ वृष्णेऽपा॒कोऽचि॑ष्टुर्य॒शसे॑ पु॒रूणि॑ । वृषा॒ यज॒न्वृष॑णं॒ भूरि॑रेता मू॒र्धन् य॒ज्ञस्य॒ सम॑नक्तु दे॒वान्
Transliteration
tváṣṭā dádhac chúṣmam índrāya vṛ́ṣṇe’pā́ko’cíṣṭur yaśáse purū́ṇi | vṛ́ṣā yájan vṛ́ṣaṇaṃ bhū́ri-retā mū́rdhan yajñásya sámanaktu devā́n
Translation
త్వష్టా వృషభుడైన ఇంద్రునికి శుష్మం (వీర్యం) దధించాడు; అపాకుడు (అవ్యయుడు)గా ఉండి యశస్సుకోసం అనేకములను నిర్మించాడు. యజ్ఞం చేసే వృషభుడు, భూరిరేతా (బహువీర్యుడు)గా, యజ్ఞశిరస్సు వద్ద దేవులను అభిషేకించుగాక.
Padapatha (Word Analysis)
त्वष्टा । दधत् । शुष्मम् । इन्द्राय । वृष्णे । अपाकः । अचिष्टुः । यशसे । पुरूणि । वृषा । यजन् । वृषणम् । भूरिरेताः । मूर्धन् । यज्ञस्य । सम्-अनक्तु । देवान्
Word by Word
त्वष्टाTvaṣṭṛ (the divine artisan)
त्वष्टा:
कर्तृ
TypeNoun
Rootत्वष्टृ (प्रातिपदिक)
दधत्placing, bestowing
दधत्:
कर्तृ (त्वष्टा-विशेषणम्)
TypeVerb
Rootधा (धातु)
शुष्मम्strength, vigor
शुष्मम्:
कर्म
TypeNoun
Rootशुष्म (प्रातिपदिक)
इन्द्रायfor Indra
इन्द्राय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
वृष्णेfor the bull-like one (mighty one)
वृष्णे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootवृषन् (प्रातिपदिक)
अपाकःunripe; not immature (i.e., fully skilled)
अपाकः:
कर्तृ (त्वष्टा-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootअपाक (प्रातिपदिक)
अचिष्टुःof renown / of fame
अचिष्टुः:
सम्बन्ध (यशसे-विशेषण/सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootचिष्टु (प्रातिपदिक; ‘प्रशंसा/कीर्ति’ इत्यर्थे)
यशसेfor glory, for fame
यशसे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootयशस् (प्रातिपदिक)
पुरूणिmany (things)
पुरूणि:
कर्म (दधत्-क्रियायाः)
TypeAdjective
Rootपुरु (प्रातिपदिक)
वृषाthe bull (the mighty one)
वृषा:
कर्तृ
TypeNoun
Rootवृषन् (प्रातिपदिक)
यजन्वृषणम्worshipping (one), the bull/mighty one
यजन्वृषणम्:
कर्म (वृषणम्) / कर्तृ-विशेषण (यजन्)
TypeCompound (Noun/Adjective)
Rootयजन् + वृषण (प्रातिपदिक-द्वयम्)
भूरिरेताof abundant seed/energy
भूरिरेता:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootभूरि + रेतस् (प्रातिपदिक-द्वयम्)
मूर्धन्the head, the chief
मूर्धन्:
कर्तृ
TypeNoun
Rootमूर्धन् (प्रातिपदिक)
यज्ञस्यof the sacrifice
यज्ञस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
समनक्तुmay (he) anoint / may (he) unite, make auspicious
समनक्तु:
क्रिया
TypeVerb
Rootअञ्ज् (धातु) + सम् (उपसर्ग)
देवान्the gods
देवान्:
कर्म
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
I
IndraT
TvaṣṭṛD
Devas (collective)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes