Mantra 92
Rishi: Not explicit in excerpt; transmitted within Vājasaneyin mantra-corpus.
Devata: Ghṛta as recovered essence; Indra, Sūrya, Vena as generative agencies.
Chandas: Triṣṭubh.
Samhita Patha (Devanagari)
त्रिधा॑ हि॒तं प॒णिभि॑र्गु॒ह्यमा॑नं॒ गवि॑ दे॒वासो॑ घृ॒तमन्व॑विन्दन् । इन्द्र॒ एक॒ᳪ सूर्य॒ एकं॑ जजान वे॒नादेक॑ᳪ स्व॒धया॒ निष्ट॑तक्षुः
Transliteration
tridhā́ hitáṃ paṇíbhir gúhyamānaṃ gávi devā́so ghr̄tám ánv avindan | índra ékaṃ sū́rya ékaṃ jajāna venā́d ékaṃ svadháyā níṣṭatakṣuḥ
Translation
త్రిధా నిహితం, పణులచే గుహ్యముగా దాచబడినదాన్ని—గావిలో దేవాసులు ఘృతాన్ని అన్వవిందన్ (కనుగొన్నారు). ఒకదాన్ని ఇంద్రుడు జనింపజేశాడు, ఒకదాన్ని సూర్యుడు జనింపజేశాడు; వేనా నుండి ఒకదాన్ని స్వధా ద్వారా వారు నిశ్చయంగా మలిచి వెలికి తెచ్చారు.
Padapatha (Word Analysis)
त्रिधा॑ । हि॒तम् । प॒णिभिः॑ । गु॒ह्यमा॑नम् । गवि॑ । दे॒वासः॑ । घृ॒तम् । अनु॑ । अ॒वि॒न्द॒न् । इन्द्रः॑ । एक॑म् । सूर्यः॑ । एक॑म् । ज॒जा॒न॒ । वे॒नात् । एक॑म् । स्व॒धया॑ । निः॒-त॒त॒क्षुः
Word by Word
त्रिधाin three ways; threefold
त्रिधा:
Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootत्रिधा (अव्यय; त्रि + धा) अथवा त्रिधा- (प्रातिपदिक)
हिindeed; for
हि:
Discourse particle
TypeIndeclinable
Rootहि (निपात)
हितम्placed; deposited
हितम्:
Karma (of ‘hidden’)
TypeAdjective/Participle
Root√धा (धातु) → हित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
पणिभिःby the Paṇis (niggardly demons)
पणिभिः:
Kartā (agent of ‘hiding’) / Karaṇa (by the Paṇis)
TypeNoun
Rootपणि (प्रातिपदिक)
गुह्यमानम्being hidden; concealed
गुह्यमानम्:
Predicate to ‘हितम्’ (describing the object) / Karma
TypeParticiple
Root√गुह् (धातु) → गुह्यमान (वर्तमानकाले कर्मणि कृदन्त)
गविin/at the cow (i.e., in the cattle; in the cow-pen)
गवि:
Adhikaraṇa (locus) / also goal-context
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक)
देवासःthe gods
देवासः:
Kartā
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
घृतम्ghee; clarified butter
घृतम्:
Karma (object of ‘found’)
TypeNoun
Rootघृत (प्रातिपदिक)
अनुalong; after; following
अनु:
Preverb (modifies verb)
TypeIndeclinable
Rootअनु (उपसर्ग/अव्यय)
अविन्दन्they found; they discovered
अविन्दन्:
Kriyā (with देवासः as Kartā, घृतम् as Karma)
TypeVerb
Root√विद् (लभे/विन्दति) (धातु)
इन्द्रःIndra
इन्द्रः:
Kartā (of ‘generated’)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
एकम्one
एकम्:
Karma (object 1 of ‘generated’)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
सूर्यःthe Sun (Sūrya)
सूर्यः:
Kartā (co-agent/second subject in coordination)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
एकम्one
एकम्:
Karma (object 2 of ‘generated’)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
जजानhe generated; begot
जजान:
Kriyā (with इन्द्रः/सूर्यः as Kartā; ‘एकम्…एकम्’ as Karma)
TypeVerb
Root√जन् (धातु)
वेनात्from Vena
वेनात्:
Apādāna (source: from Vena) / causal source
TypeNoun
Rootवेन (प्रातिपदिक)
एकम्one
एकम्:
Karma (object of ‘fashioned’)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
स्वधयाby (their) own power; by svadhā
स्वधया:
Karaṇa (instrument/means) / manner
TypeNoun
Rootस्वधा (प्रातिपदिक)
निष्टतक्षुःthey fashioned; they hewed out; they formed
निष्टतक्षुः:
Kriyā (implicit subject: देवासः / they)
TypeVerb
Rootनि + √तक्ष् (धातु)
Entities Mentioned
G
Ghṛta (Ājya)I
IndraS
SūryaV
VenaP
PaṇisG
Gauḥ (the Cow)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes