Mantra 58
Rishi: Not specified in the VS citation; traditionally assigned per anuvāka in ancillary indices.
Devata: Savitṛ (with Pūṣan as attendant/secondary focus).
Chandas: Not determinable with certainty from the excerpt alone (requires pada-count verification against the full anuvāka tradition).
Samhita Patha (Devanagari)
सूर्य॑रश्मि॒र्हरि॑केशः पु॒रस्ता॑त्सवि॒ता ज्योति॒रुद॑याँ॒२ अज॑स्रम् । तस्य॑ पू॒षा प्र॑स॒वे या॑ति वि॒द्वान्त्स॒म्पश्य॒न्विश्वा॒ भुव॑नानि गो॒पाः
Transliteration
sū́ryaraśmír hárikeśaḥ purástāt savitā́ jyótir údāyā̃́ ajásram | tásya pūṣā́ prasavé yā́ti vidvā́n sampáśyan víśvā bhúvanāni gopā́ḥ
Translation
సూర్యరశ్ములతో యుక్తుడైన, హరికేశుడు (తామ్రకేశుడు) సవితా తూర్పున జ్యోతిరూపంగా అజస్రంగా ఉదయిస్తాడు. అతని ప్రసవం (ప్రేరణ) వలన పూషన్—విద్వాన్, గోపా (రక్షకుడు)—సర్వ భువనాలను సమ్యక్ దర్శిస్తూ ముందుకు సాగుతాడు.
Padapatha (Word Analysis)
सूर्य॑-रश्मिः । हरि॑-केशः । पु॒रस्ता॑त् । सवि॒ता । ज्योतिः॑ । उद॑यान् । अज॑स्रम् । तस्य॑ । पू॒षा । प्र॑स॒वे । या॑ति । वि॒द्वान् । स॒म्-पश्य॑न् । विश्वा॑ । भुव॑नानि । गो॒पाः ।
Word by Word
सूर्यरश्मिःthe sun-beam (sun-ray)
सूर्यरश्मिः:
Kartā
TypeNoun
Rootसूर्य-रश्मि (प्रातिपदिक; समासः)
हरिकेशःthe tawny-haired one
हरिकेशः:
Kartā
TypeAdjective (used substantively)
Rootहरि-केश (प्रातिपदिक; बहुव्रीहिः/कर्मधारयः)
पुरस्तात्in front; in the east; beforehand
पुरस्तात्:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootपुरस् + तात् (अव्यय-निर्माण)
सविताSavitar (the impeller, Sun-god)
सविता:
Kartā
TypeNoun
Rootसवितृ (प्रातिपदिक)
ज्योतिःlight
ज्योतिः:
Karma
TypeNoun
Rootज्योतिस् (प्रातिपदिक)
उदयात्from the rising; at sunrise
उदयात्:
Apādāna
TypeIndeclinable (ablatival adverb) / Noun-form used adverbially
Rootउद् + या (धातु) → उदय (प्रातिपदिक) / अथवा अव्यय-प्रयोगः
अजस्रम्unceasingly; continuously
अजस्रम्:
Adhikaraṇa
TypeAdjective/Adverb
Rootअजस्र (प्रातिपदिक)
तस्यof him / of that (one)
तस्य:
Sampradāna
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
पूषाPūṣan
पूषा:
Kartā
TypeNoun
Rootपूषन् (प्रातिपदिक)
प्रसवेin/at the impelling; at the setting-in-motion
प्रसवे:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootप्रसव (प्रातिपदिक)
यातिgoes; proceeds
याति:
—
TypeVerb
Rootया (धातु)
विद्वान्knowing; wise
विद्वान्:
Kartā
TypeParticiple
Rootविद् (धातु) → विद्वस् (कृदन्त-प्रातिपदिक; क्तवत्)
सम्पश्यन्seeing fully; beholding
सम्पश्यन्:
Kartā
TypeParticiple
Rootसम् + पश्य् (धातु) → शतृ (वर्तमान कृदन्त)
विश्वाall
विश्वा:
Karma
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
भुवनानिworlds; beings/realms
भुवनानि:
Karma
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक)
गोपाःguardians; protectors
गोपाः:
Kartā
TypeNoun
Rootगोपा (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
S
SavitṛP
PūṣanRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes