Mantra 49
Rishi: Traditional Agni-hymnic attribution (not explicitly rubricated in VS)
Devata: Agni (with implicit relation to Āpaḥ and the Devas)
Chandas: Triṣṭubh (probable, by RV-style structure)
Samhita Patha (Devanagari)
अग्ने॑ दि॒वो अर्ण॒मच्छा॑ जिगा॒स्यच्छा॑ दे॒वाँ२ ऊ॑चिषे॒ धिष्ण्या॒ ये । या रो॑च॒ने प॒रस्ता॒त् सूर्य॑स्य॒ याश्चा॒वस्ता॑दुप॒तिष्ठ॑न्त॒ आप॑ः ॥
Transliteration
agné divó arṇám ácchā jigāsy ácchā devā́ṃ2 ūciṣe dhíṣṇyā yé | yā́ rócane parástāt sū́ryasya yā́ś cāvástād upatíṣṭhanta ā́paḥ ||
Translation
అగ్నీ, నీవు దివి యొక్క అర్ణవం (ప్రవాహం) వైపు వెళ్లదలచుకున్నావు; ధిష్ణ్య దేవుల వైపు నీవు నీ ఆహ్వానాన్ని ఉచ్చరిస్తావు. రోచనలోకంలో సూర్యుని పైన నిలిచిన ఆపః, అలాగే క్రింద ఉండి అతనిని ఉపతిష్ఠించే ఆపః—అవే ఆ జలాలు.
Padapatha (Word Analysis)
अग्ने । दिवः । अर्णम् । अच्छ । जिगासि । अच्छ । देवान् । ऊचिषे । धिष्ण्याः । ये । याः । रोचने । परस्तात् । सूर्यस्य । याः । च । अवस्तात् । उपतिष्ठन्ते । आपः ।
Word by Word
अग्नेO Agni
अग्ने:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootअग्नि
दिवःof heaven / of the sky
दिवः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootदिव्
अर्णम्flood, wave, stream (waters)
अर्णम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअर्ण
अच्छाtowards
अच्छा:
दिशा/उपपद (towards)
TypeIndeclinable
Rootअच्छा
जिगासिyou desire to go / you seek to reach
जिगासि:
क्रिया
TypeVerb
Rootगम् (जिगास् = desiderative stem)
अच्छाtowards
अच्छा:
दिशा/उपपद (towards)
TypeIndeclinable
Rootअच्छा
देवान्the gods
देवान्:
कर्म
TypeNoun
Rootदेव
ऊचिषेyou have spoken / you speak (solemnly)
ऊचिषे:
क्रिया
TypeVerb
Rootवच् (उवाच/ऊच्)
धिष्ण्याःthe active/steadfast ones (epithet of gods)
धिष्ण्याः:
कर्तृ (of ये)
TypeAdjective (used substantively)
Rootधिष्ण्य
येwho
ये:
कर्तृ (relative)
TypePronoun
Rootयद्
याःwhich (f.)
याः:
कर्तृ (of उपतिष्ठन्ते)
TypePronoun
Rootयद्
रोचनेin the shining realm / in the luminous region
रोचने:
अधिकरण
TypeNoun
Rootरोचन
परस्तात्beyond, above
परस्तात्:
देशाधिकरण (locative sense)
TypeIndeclinable
Rootपरस्तात्
सूर्यस्यof the Sun
सूर्यस्य:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootसूर्य
याःand which (f.)
याः:
कर्तृ (of उपतिष्ठन्ते)
TypePronoun
Rootयद्
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच
अवस्तात्below, beneath
अवस्तात्:
देशाधिकरण (locative sense)
TypeIndeclinable
Rootअवस्तात्
उपतिष्ठन्तेthey stand near / attend / are present
उपतिष्ठन्ते:
क्रिया
TypeVerb
Rootस्था (उप-स्था)
आपःthe waters
आपः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootआप् (आपः)
Entities Mentioned
A
AgniĀ
Āpaḥ (Waters)D
Devas (Dhīṣṇyāḥ)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes