Mantra 10

Rishi: Yājñavalkya-tradition (Śukla-Yajurvedic school attribution)

Devata: Diś (East) with Gāyatrī/Rathantara as protective powers; apotropaic address against dandaśūka

Chandas: Mixed/prose-yajus formula with embedded chandas designations (Gāyatrī named)

Samhita Patha (Devanagari)

अवे॑ष्टा दन्द॒शूका॑ः प्राची॒मा रो॑ह गाय॒त्री त्वा॑ऽवतु रथन्त॒रᳪ साम॑ त्रि॒वृत्स्तोमो॑ वस॒न्त ऋ॒तुर्ब्रह्म॒ द्रवि॑णम्

Transliteration

avéṣṭā dandaśūkāḥ prācīmā́ róha gāyatrī́ tvā’vatu rathantaráṃ sā́ma trivṛ́t-stómo vasánta ṛtúr bráhma dráviṇam

Translation

కాటేసే సర్పాలు చుట్టుకొని దూరంగా తొలగిపోవుగాక. నీవు తూర్పు దిశపై आरोహించు. గాయత్రీ నిన్ను రక్షించుగాక; రథంతర సామం నీదగుగాక; త్రివృత్ స్తోమం అగుగాక; వసంత ఋతువు అగుగాక; బ్రహ్మన్ ద్రవిణం (ధనం/సంపద) అగుగాక.

Padapatha (Word Analysis)

अवे॑ष्टा । दन्द॒शूका॑ः । प्राची॒म् । आ । रो॑ह । गाय॒त्री । त्वा॑ । अ॒व॒तु॒ । र॒थ॒न्त॒रम् । साम॑ । त्रि॒वृत् । स्तोमः॑ । व॒स॒न्तः । ऋ॒तुः । ब्रह्म॑ । द्रवि॑णम्

Word by Word

• अवे॑ष्टा: may (he/it) protect/ward off
• अवे॑ष्टा: क्रिया (मुख्य विधेय) / रक्षण-क्रिया
• Type: Verb
• Root: अव-इष् (इष् धातु, ‘इच्छा/प्रेरणा/प्राप्ति’ अर्थे; अव- उपसर्ग) अथवा अव-इष् (रक्षण/निवारणार्थक प्रयोग)

• दन्दशूकाः: biting creatures; serpents
• दन्दशूकाः: कर्तृ (अवेष्टा इत्यस्य कर्तृ-सम्बन्धे ‘दन्दशूकाः’—‘सर्पाः’ इत्यर्थे; अथवा ‘अवेष्टा’ रक्षणे ‘दन्दशूकान्’ इति कर्मभावः अपेक्षितः—पाठे प्रथमा)
• Type: Noun
• Root: दन्दशूक (प्रातिपदिक)

• प्राचीम्: towards the east; the eastern (direction)
• प्राचीम्: कर्म (गन्तव्य-दिशा) / अधिकरणार्थक-गति
• Type: Adjective (directional) / Noun
• Root: प्राची (प्रातिपदिक) < प्राच् (पूर्वदिक्)

• आ: towards; up to
• आ: क्रियाविशेषण (गत्यर्थ-प्रवृत्तिः)
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/निपात)

• रोह: ascend; mount; rise
• रोह: क्रिया (आह्वान/आदेश)
• Type: Verb
• Root: रुह् (धातु)

• गायत्री: Gāyatrī (metre/deity)
• गायत्री: कर्तृ (अवतु इत्यस्य कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गायत्री (प्रातिपदिक)

• त्वा: you
• त्वा: कर्म (अवतु—‘protect you’)
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अवतु: may (she/it) protect
• अवतु: क्रिया
• Type: Verb
• Root: अव् (धातु, ‘रक्षणे’)

• रथन्तरम्: Rathantara (Sāman)
• रथन्तरम्: विशेषण (साम्नः)
• Type: Noun (name of Sāman) / Adjective
• Root: रथन्तर (प्रातिपदिक)

• साम: Sāman; chant
• साम: कर्तृ (अवतु इत्यस्य—‘साम’ रक्षतु) / अथवा ‘अवतु’ कर्तृ-समुच्चयः
• Type: Noun
• Root: सामन् (प्रातिपदिक)

• त्रिवृत्: threefold; Trivṛt
• त्रिवृत्: विशेषण (स्तोमस्य)
• Type: Adjective
• Root: त्रिवृत् (प्रातिपदिक; ‘त्रि’ + ‘वृत्’/‘वृत्त’—त्रिधा-परिवृत्त)

• स्तोमः: stoma; hymn of praise
• स्तोमः: कर्तृ (अवतु इत्यस्य कर्तृ-समुच्चयः)
• Type: Noun
• Root: स्तोम (प्रातिपदिक)

• वसन्तः: spring
• वसन्तः: कर्तृ (अवतु इत्यस्य कर्तृ-समुच्चयः) / ऋतोः विशेषणम् (ऋतुः वसन्तः)
• Type: Noun
• Root: वसन्त (प्रातिपदिक)

• ऋतुः: season
• ऋतुः: कर्तृ (अवतु इत्यस्य कर्तृ-समुच्चयः)
• Type: Noun
• Root: ऋतु (प्रातिपदिक)

• ब्रह्म: sacred power; prayer; Brahman
• ब्रह्म: कर्तृ (अवतु इत्यस्य कर्तृ-समुच्चयः) / अथवा कर्म (प्राप्तव्य-रक्षणीयम्)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)

• द्रविणम्: wealth; treasure
• द्रविणम्: कर्म (प्राप्तव्यं/रक्षणीयं धनम्)
• Type: Noun
• Root: द्रविण (प्रातिपदिक)

Entities Mentioned

• Diś (Prācī/East)
• Gāyatrī
• Rathantara Sāman
• Trivṛt Stoma
• Vasanta (Spring)
• Brahman
• Dandaśūka (biting serpents)