योगाचार्यरूपेण शर्वावताराः (Śarva’s manifestations as Yoga-Teachers)
అధ్యాయము 9లో కృష్ణుడు ఉపమన్యువును శర్వుడు (శివుడు) గురించి ప్రశ్నిస్తాడు—యుగచక్ర పరివర్తనలలో శివుడు యోగాచార్యుడి ఛలరూపంలో అవతరించి శిష్యులను స్థాపిస్తాడని. ఉపమన్యువు వారాహకల్పంలో, ప్రత్యేకంగా ఏడవ మన్వంతరంలో, యుగక్రమానుసారం ఇరవై ఎనిమిది యోగాచార్యులను లెక్కపెట్టి వివరిస్తాడు. అనంతరం ప్రతి ఆచార్యునికి నాలుగు శాంతచిత్త శిష్యులు ఉంటారని చెప్పి, శ్వేతుని నుండి ప్రారంభించి శ్వేతాశ్వ, శ్వేతలోహిత, వికోష/వికేశ, సనత్కుమార సమూహం మొదలైన పేరుగుంపులతో శిష్యుల జాబితాను క్రమంగా పేర్కొంటాడు. ఈ అధ్యాయం శైవ యోగ ప్రసరణకు వంశావళి-కేంద్రీత పురాణీయ సూచికగా నిలుస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
कृष्ण उवाच । युगावर्तेषु सर्वेषु योगाचार्यच्छलेन तु । अवतारान्हि शर्वस्य शिष्यांश्च भगवन्वद
కృష్ణుడు అన్నాడు—“ఓ భగవాన్! అన్ని యుగావర్తనాలలో యోగాచార్యుని వేషంలో ప్రकटమయ్యే శర్వుడు (శివుడు) యొక్క అవతారాలను, అలాగే ఆయన శిష్యులను కూడా వివరించండి।”
Verse 2
उपमन्युरुवाच । श्वेतः सुतारो मदनः सुहोत्रः कङ्क एव च । लौगाक्षिश्च महामायो जैगीषव्यस्तथैव च
ఉపమన్యుడు అన్నాడు—“శ్వేత, సుతార, మదన, సుహోత్ర, కంక; అలాగే లౌగాక్షి, మహామాయ, జైగీషవ్య కూడా (ఇక్కడ) పేర్కొనబడ్డారు।”
Verse 3
दधिवाहश्च ऋषभो मुनिरुग्रो ऽत्रिरेव च । सुपालको गौतमश्च तथा वेदशिरा मुनिः
దధివాహ, ఋషభ, ముని ఉగ్ర, అత్రి; అలాగే సుపాలక, గౌతమ, మరియు వేదశిర ముని—ఇవీ ఇక్కడ పేర్కొనబడ్డారు।
Verse 4
गोकर्णश्च गुहावासी शिखण्डी चापरः स्मृतः । जटामाली चाट्टहासो दारुको लांगुली तथा
గోకర్ణుడు, గుహావాసి, శిఖండీ మరియు మరొకడు అని స్మరించబడతారు; జటామాలి, అట్టహాస, దారుక, లాంగులీ—ఇవీ శివుని పుణ్యనామాలుగా కీర్తించబడినవి।
Verse 5
महाकालश्च शूली च डंडी मुण्डीश एव च । सविष्णुस्सोमशर्मा च लकुलीश्वर एव च
ఆయనే మహాకాలుడు, ఆయనే శూలధారి, ఆయనే దండధారి, ఆయనే ముండీశుడు; ఆయనే సవిష్ణు, సోమశర్మా మరియు లకులీశ్వరుడని కూడా ప్రసిద్ధుడు।
Verse 6
एते वाराह कल्पे ऽस्मिन्सप्तमस्यांतरो मनोः । अष्टाविंशतिसंख्याता योगाचार्या युगक्रमात्
ఈ వారాహకల్పంలో, ఏడవ మనువు యొక్క మన్వంతరంలో, యుగక్రమానుసారం ఇరవై ఎనిమిది మంది యోగాచార్యులు వరుసగా అవతరిస్తారు.
Verse 7
शिष्याः प्रत्येकमेतेषां चत्वारश्शांतचेतसः । श्वेतादयश्च रुष्यांतांस्तान्ब्रवीमि यथाक्रमम्
వీరిలో ప్రతి ఒక్కరికీ నాలుగుగురు శాంతచిత్త శిష్యులు ఉన్నారు. శ్వేత మొదలైన పూజ్య ఋషులను నేను ఇప్పుడు యథాక్రమంగా వివరిస్తాను.
Verse 8
श्वेतश्श्वेतशिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः । दुन्दुभिश्शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा
(వారు) శ్వేత, శ్వేతశిఖ, శ్వేతాశ్వ, శ్వేతలోహిత; అలాగే దుందుభి, శతరూప, ఋచీక మరియు కేతుమాన్.
Verse 9
विकोशश्च विकेशश्च विपाशः पाशनाशनः । सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्गमो दुरतिक्रमः
ఆయన వికోశుడు, వికేశుడు; ఆయన విపాశుడు—పాశాలను నశింపజేసేవాడు. ఆయన సుముఖుడూ, దుర్ముఖుడూ; ఆయన దుర్గముడు, దురతిక్రముడు—పశువును బంధించే పాశాలను ఛేదించే పరమపతి శ్రీశివుడు.
Verse 10
सनत्कुमारस्सनकः सनंदश्च सनातनः । सुधामा विरजाश्चैव शंखश्चांडज एव च
సనత్కుమారుడు, సనకుడు, సనందుడు, సనాతనుడు; అలాగే సుధామా, విరజా, శంఖ, ఆండజ—ఈ పూజ్య ఋషులు (అక్కడ) పేర్కొనబడినవారు/ఉన్నవారు.
Verse 11
सारस्वतश्च मेघश्च मेघवाहस्सुवाहकः । कपिलश्चासुरिः पञ्चशिखो बाष्कल एव च
వారు—సారస్వతుడు, మేఘుడు, మేఘవాహుడు, సువాహకుడు; అలాగే కపిలుడు, ఆసురి, పంచశిఖుడు మరియు బాష్కలుడును.
Verse 12
पराशराश्च गर्गश्च भार्गवश्चांगिरास्तथा । बलबन्धुर्निरामित्राः केतुशृंगस्तपोधनः
పరాశరుడు, గర్గుడు, భార్గవుడు మరియు అంగిరుడు; బలబంధు, నిరామిత్రుడు, కేతుశృంగుడు—తపస్సు ధనముగా కల తపోధనులు.
Verse 13
लंबोदरश्च लंबश्च लम्बात्मा लंबकेशकः । सर्वज्ञस्समबुद्धिश्च साध्यसिद्धिस्तथैव च
ఆయన లంబోదరుడు, ఉన్నతుడు, విస్తారస్వరూపుడు, దీర్ఘకేశుడు. ఆయన సర్వజ్ఞుడు, సమబుద్ధి గలవాడు; సాధ్యమైన లక్ష్యమూ, సిద్ధమైన పరిపూర్ణతయూ ఆయనే.
Verse 14
सुधामा कश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा । अत्रिरुग्रो गुरुश्रेष्ठः श्रवनोथ श्रविष्टकः
సుధామా, కశ్యపుడు, వసిష్ఠుడు, అలాగే విరజా; అత్రి, ఉగ్రుడు, గురుశ్రేష్ఠుడు, మరియు శ్రవణుడు, శ్రవిష్ఠకుడు—ఇలా పూజ్యుల పేర్లు ఇక్కడ వరుసగా పేర్కొనబడుతున్నాయి.
Verse 15
कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः । काश्यपो ह्युशनाश्चैव च्यवनश्च बृहस्पतिः
కుణి, కుణిబాహు, కుశరీర, కునేత్రక; అలాగే కాశ్యపుడు, ఉశనా (శుక్రుడు), చ్యవనుడు, బృహస్పతి—ఈ మహర్షుల పేర్లు కూడా ఇక్కడ పేర్కొనబడ్డాయి.
Verse 16
उतथ्यो वामदेवश्च महाकालो महा ऽनिलः । वाचःश्रवाः सुवीरश्च श्यावकश्च यतीश्वरः
ఆయన ఉతథ్యుడు, వామదేవుడు; మహాకాలుడు, మహానిలుడు అని ప్రసిద్ధుడు. అలాగే వాచఃశ్రవా, సువీరుడు, శ్యావకుడు, యతీశ్వరుడు—తపస్వుల అధిపతి—అని కూడా పిలువబడును.
Verse 17
हिरण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमिस्तथा । सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव कुबन्धः कुशकन्धरः
హిరణ్యనాభుడు, కౌశల్యుడు, లోకాక్షి, కుథుమి; అలాగే సుమంతు, జైమిని, కుబంధ, కుశకంధరులు—ఈ మునులు ఇక్కడ లెక్కించబడ్డారు।
Verse 18
प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान्गौतमस्तथा । भल्लवी मधुपिंगश्च श्वेतकेतुस्तथैव च
ప్లక్షుడు, దార్భాయణి, కేతుమాన్, గౌతముడు; అలాగే భల్లవీ, మధుపింగ, శ్వేతకేతు—వీరూ ఇక్కడ పూజ్య మునులలో లెక్కించబడ్డారు।
Verse 19
उशिजो बृहदश्वश्च देवलः कविरेव च । शालिहोत्रः सुवेषश्च युवनाश्वः शरद्वसुः
ఉశిజుడు, బృహదశ్వుడు, దేవలుడు, కవీ; శాలిహోత్రుడు, సువేషుడు, యువనాశ్వుడు, శరద్వసువు—ఈ పూజ్య మునులూ ఈ పవిత్ర శైవోపదేశంతో అనుబంధంగా లెక్కించబడ్డారు।
Verse 20
अक्षपादः कणादश्च उलूको वत्स एव च । कुलिकश्चैव गर्गश्च मित्रको रुष्य एव च
అక్షపాదుడు, కణాదుడు, ఉలూకుడు, వత్సుడు; అలాగే కులికుడు, గర్గుడు, మిత్రకుడు, ఋష్యుడు—వీరూ ఈ పవిత్ర వృత్తాంతంలో లెక్కించబడ్డారు।
Verse 21
एते शिष्या महेशस्य योगाचार्यस्वरूपिणः । संख्या च शतमेतेषां सह द्वादशसंख्यया
వీరు మహేశ్వరుడు (శివుడు) యొక్క శిష్యులు, యోగాచార్య స్వరూపులు. వీరి సంఖ్య వంద; మరి పన్నెండు కలిపి మొత్తం నూట పన్నెండు అవుతుంది.
Verse 22
सर्वे पाशुपताः सिद्धा भस्मोद्धूलितविग्रहाः । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञा वेदवेदांगपारगाः
వారందరూ పాశుపత సిద్ధులు; వారి దేహాలు పవిత్ర భస్మంతో ధూళివలె అలంకృతమై ఉన్నాయి. వారు సమస్త శాస్త్రార్థ తత్త్వజ్ఞులు, వేదాలు మరియు వేదాంగాలలో పారంగతులు.
Verse 23
शिवाश्रमरतास्सर्वे शिवज्ञानपरायणाः । सर्वे संगविनिर्मुक्ताः शिवैकासक्तचेतसः
వారందరూ శివాశ్రమ ధర్మాచరణలో నిమగ్నులు, శివజ్ఞానంలో పరాయణులు. సమస్త సంగాసక్తి నుండి విముక్తులై, వారి చిత్తం శివునిలోనే ఏకాగ్రంగా నిలిచింది.
Verse 24
सर्वद्वंद्वसहा धीराः सर्वभूतहिते रताः । ऋजवो मृदवः स्वस्था जितक्रोधा जितेंद्रियाः
వారు ధీరులు, సమస్త ద్వంద్వాలను సహించగలవారు; సమస్త భూతహితంలో నిమగ్నులు. వారు ఋజువులు, మృదువులు, అంతఃస్థిరులు; క్రోధాన్ని జయించి ఇంద్రియాలను వశపరచుకున్నారు.
Verse 25
रुद्राक्षमालाभरणास्त्रिपुंड्रांकितमस्तकाः । शिखाजटास्सर्वजटा अजटा मुंडशीर्षकाः
వారు రుద్రాక్షమాలలతో అలంకృతులు, నుదుటిపై భస్మత్రిపుండ్రం ధరించినవారు. కొందరు శిఖాతో జటలు, కొందరు సర్వజటాధారులు, కొందరు అజటలు, మరికొందరు ముండితశిరస్సులు.
Verse 26
फलमूलाशनप्रायाः प्राणायामपरायणाः । शिवाभिमानसंपन्नाः शिवध्यानैकतत्पराः
వారు ప్రధానంగా ఫలమూలాలను ఆహారంగా తీసుకొని, ప్రాణాయామసాధనలో పరాయణులై ఉండేవారు. ‘నేను శివునివాడను’ అనే శివాభిమానంతో నిండిపోయి, శివధ్యానంలోనే ఏకాగ్రులై ఉండేవారు.
Verse 27
समुन्मथितसंसारविषवृक्षांकुरोद्गमाः । प्रयातुमेव सन्नद्धाः परं शिवपुरं प्रति
సంసారమనే విషవృక్షపు మొలకలను పూర్తిగా పెకిలించి, వారు ప్రయాణానికి సంపూర్ణంగా సిద్ధమయ్యారు—పరమ శివపురం వైపే సాగిపోవడానికి.
Verse 28
सदेशिकानिमान्मत्वा नित्यं यश्शिवमर्चयेत् । स याति शिवसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा
ఇవన్నీ సద్గురువు ద్వారా లభించిన ఉపదేశమని భావించి, నిత్యం శివుని అర్చించే వాడు శివసాయుజ్యాన్ని పొందుతాడు; ఇందులో సందేహానికి చోటు లేదు.
Frequently Asked Questions
Śiva’s recurring descent across yuga-cycles is framed as appearing “by the guise of yoga-teachers,” with a fixed enumeration of 28 such ācāryas placed in the Vārāha-kalpa’s seventh Manvantara.
The list functions as a lineage-map: sacred authority is encoded through named succession, implying that yogic knowledge is preserved by initiatory transmission rather than abstract doctrine alone.
The chapter names multiple yoga-ācāryas (including Lakulīśvara) and begins listing disciples, including the Sanatkumāra–Sanaka–Sananda–Sanātana quartet, signaling ascetic/gnostic lineages within Śaiva memory.