शिवज्ञान-प्रश्नः तथा सृष्टौ शिवस्य स्वयमाविर्भावः (Inquiry into Śiva-knowledge and Śiva’s self-manifestation in creation)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवेन परिभाषितम् । वेदसारे शिवज्ञानं स्वाश्रितानां विमुक्तये

కృష్ణుడు అన్నాడు—భగవన్! శివుడు స్వయంగా ఉపదేశించిన, వేదసారమైన శివజ్ఞానాన్ని—ఆయన శరణు పొందినవారికి విముక్తి ప్రసాదించేదాన్ని—నేను వినదలచుకున్నాను।

Verse 2

अभक्तानामबुद्धीनामयुक्तानामगोचरम् । अर्थैर्दशर्धैः संयुक्तं गूढमप्राज्ञनिंदितम्

ఈ బోధ భక్తిలేని, అబుద్ధి, అసంయముల వారికి అగోచరం. పది గంభీరార్థాలతో యుక్తమైన ఈ రహస్యం గూఢంగా ఉండి, అజ్ఞులచే నిందింపబడుతుంది।

Verse 3

वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैर्विपरीतं क्वचित्समम् । वेदात्षडंगादुद्धृत्य सांख्याद्योगाच्च कृत्स्नशः

కొన్ని విషయాలలో ఇది వర్ణాశ్రమధర్మాలకు విరుద్ధంగా, మరికొన్ని విషయాలలో సమంగా ఉంటుంది. ఇది వేదం (షడంగాలతో సహా) నుండి, అలాగే సాంఖ్యము మరియు యోగము నుండి కూడా సంపూర్ణంగా సంగ్రహించబడింది।

Verse 4

शतकोटिप्रमाणेन विस्तीर्णं ग्रंथसंख्यया । कथितं परमेशेन तत्र पूजा कथं प्रभोः

ఈ ఉపదేశం పరమేశ్వరుడిచే చెప్పబడినది; గ్రంథసంఖ్య ప్రకారం శతకోటి ప్రమాణంగా విస్తారమైనది. ఇంత మహావిస్తారంలో, ఓ ప్రభో, భగవంతుని పూజ ఎలా చేయవలెను?

Verse 5

कस्याधिकारः पूजादौ ज्ञानयोगादयः कथम् । तत्सर्वं विस्तरादेव वक्तुमर्हसि सुव्रत

పూజ మొదలైన వాటికి ఎవరు అర్హులు? జ్ఞానయోగాది మార్గాలు ఎలా ఆచరించాలి? ఓ సువ్రతా, ఆ సమస్తాన్ని విస్తారంగా చెప్పవలసినవాడవు నీవే.

Verse 6

उपमन्युरुवाच । शैवं संक्षिप्य वेदोक्तं शिवेन परिभाषितम् । स्तुतिनिंदादिरहितं सद्यः प्रत्ययकारणम्

ఉపమన్యుడు అన్నాడు—వేదోక్త విషయాలను సంక్షిప్తంగా గ్రహించిన ఈ శైవోపదేశాన్ని స్వయంగా శివుడే వివరించాడు. ఇది స్తుతి-నింద మొదలైన వాటిలేని దిగా ఉండి, తక్షణమే ప్రత్యయము (నిశ్చయం) కలిగించే కారణమవుతుంది.

Verse 7

गुरुप्रसादजं दिव्यमनायासेन मुक्तिदम् । कथयिष्ये समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

గురుప్రసాదమున జనించిన ఈ దివ్యోపదేశము శ్రమలేకుండానే ముక్తిని ప్రసాదించును. దీని విస్తారము చెప్పుట సాధ్యము కాదు; అందుచేత సంక్షేపముగా చెప్పుదును.

Verse 8

सिसृक्षया पुराव्यक्ताच्छिवः स्थाणुर्महेश्वरः । सत्कार्यकारणोपेतस्स्वयमाविरभूत्प्रभुः

సృష్టిని సృజించుటకు సంకల్పించి, ఆద్య అవ్యక్తమునుండి శివుడు—స్థాణు మహేశ్వరుడు—స్వయంగా అవిర్భవించెను; కారణ-కార్య సత్యభావముతో యుక్తుడైన ప్రభువు ఆయనే.

Verse 9

जनयामास च तदा ऋषिर्विश्वाधिकः प्रभुः । देवानां प्रथमं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मणस्पतिम्

అప్పుడు సమస్త విశ్వమును అతిక్రమించిన పరమ ప్రభువు, ఋషిసమాన మహాతేజస్సుతో, దేవులలో మొదటి దేవుడైన బ్రహ్మను—బ్రహ్మణస్పతిని—సృజించెను.

Verse 10

ब्रह्मापि पितरं देवं जायमानं न्यवैक्षत । तं जायमानं जनको देवः प्रापश्यदाज्ञया

బ్రహ్ముడుకూడా అవిర్భవించుచున్న ఆ దేవపితరుని దర్శించెను. ఆయన ఆజ్ఞచేతనే ప్రజాపతి దేవుడు అవిర్భవించుచున్న ఆ పితరుని ప్రత్యక్షముగా చూచెను.

Verse 11

दृष्टो रुद्रेण देवो ऽसावसृजद्विश्वमीश्वरः । वर्णाश्रमव्यवस्थां च चकार स पृथक्पृथक्

రుద్రునకు దర్శనమిచ్చిన ఆ ఈశ్వరుడు విశ్వమును సృజించెను; అలాగే వర్ణాశ్రమ వ్యవస్థను కూడా తత్తత్భేదముగా స్థాపించెను.

Verse 12

सोमं ससर्ज यज्ञार्थे सोमाद्द्यौस्समजायत । धरा च वह्निः सूर्यश्च यज्ञो विष्णुश्शचीपतिः

యజ్ఞార్థముగా ఆయన సోముని సృష్టించాడు. సోమునుండి ద్యులోకం జన్మించింది; అలాగే భూమి, అగ్ని, సూర్యుడు, యజ్ఞమే, విష్ణువు మరియు శచీపతి (ఇంద్రుడు) కూడా ఉద్భవించారు.

Verse 13

ते चान्ये च सुरा रुद्रं रुद्राध्यायेन तुष्टुवुः । प्रसन्नवदनस्तस्थौ देवानामग्रतः प्रभुः

ఆ దేవతలూ, ఇతరులూ రుద్రాధ్యాయముతో రుద్రుని స్తుతించారు. అప్పుడు ప్రసన్న ముఖముతో ప్రభువు దేవతల ముందర నిలిచాడు.

Verse 14

अपहृत्य स्वलीलार्थं तेषां ज्ञानं महेश्वरः । तमपृच्छंस्ततो देवाः को भवानिति मोहिताः

తన దివ్యలీలార్థముగా మహేశ్వరుడు వారి జ్ఞానాన్ని అపహరించాడు. అప్పుడు మోహితులైన దేవతలు ఆయనను అడిగారు—“మీరు ఎవరు?”

Verse 15

सो ऽब्रवीद्भगवान्रुद्रो ह्यहमेकः पुरातनः । आसं प्रथममेवाहं वर्तामि १ च सुरोत्तमाः

అప్పుడు భగవాన్ రుద్రుడు పలికెను—“నిజముగా నేనే ఏకైక పురాతనుడను. మొదటగా నేనే ఉన్నాను; ఇప్పటికీ నేనే నిలిచియున్నాను, ఓ దేవోత్తములారా!”

Verse 16

भविष्यामि च मत्तोन्यो व्यतिरिक्तो न कश्चन । अहमेव जगत्सर्वं तर्पयामि स्वतेजसा

నేనే ఉండెదను; నన్ను విడిచి వేరొకడు లేడు. ఈ సమస్త జగత్తు నేనే, నా స్వతేజస్సుతో దీనిని తృప్తిపరచి ధరిస్తాను.

Verse 17

अपश्यंतस्तमीशानं स्तुवंतश्चैव सामभिः । व्रतं पाशुपतं कृत्वा त्वथर्वशिरसि स्थितम्

వారు ఈశానుని ప్రత్యక్షంగా చూడకపోయినా, సామగానాలతో ఆయనను స్తుతించారు. పాశుపత వ్రతాన్ని ఆచరించి, వారు అథర్వశిరస్సులో స్థితులయ్యారు—పశుపతి గూఢతత్త్వంలో నిలిచారు.

Verse 18

भस्मसंछन्नसर्वांगा बभूवुरमरास्तदा । अथ तेषां प्रसादार्थं पशूनां पतिरीश्वरः

అప్పుడు దేవతలందరూ తమ సర్వాంగములపై పవిత్ర భస్మంతో ఆవృతులయ్యారు. అనంతరం వారికి అనుగ్రహం ప్రసాదించుటకు పశుపతి ఈశ్వరుడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు.

Verse 20

सगणश्चोमया सार्धं सान्निध्यमकरोत्प्रभुः । यं विनिद्रा जितश्वासा योगिनो दग्धकिल्बिषाः

ప్రభువు తన గణములతో కూడి, ఉమాదేవితో సహా సాన్నిధ్యమునకు వచ్చి కృపాపూర్వకంగా నిలిచెను—నిద్రలేని, శ్వాసజయులు, పాపదగ్ధులైన యోగులు ఎవరిని నిరంతరం ధ్యానిస్తారో ఆ ప్రభువే.

Verse 21

हृदि पश्यंति तं देवं ददृशुर्देवपुंगवाः । यामाहुः परमां शक्तिमीश्वरेच्छानुवर्तिनीम्

హృదయంలో ఆ దేవుని దర్శించుచు దేవశ్రేష్ఠులు ఆయనను చూచిరి. ఆమెను వారు పరమశక్తిగా అన్నారు—ఈశ్వరేచ్ఛను అచ్యుతంగా అనుసరించునది.

Verse 22

तामपश्यन्महेशस्य वामतो वामलोचनाम् । ये विनिर्धूतसंसाराः प्राप्ताः शैवं परं पदम्

వారు మహేశ్వరుని వామభాగంలో ఉన్న వామలోచన దేవిని దర్శించారు; ఆమె కృపచేత సంసారబంధనాన్ని త్రోసివేసినవారు శైవ పరమపదమైన శివుని అత్యున్నత ధామాన్ని పొందుతారు।

Verse 23

नित्यसिद्धाश्च ये वान्यं ते च दृष्टा गणेश्वराः । अथ तं तुष्टुवुर्देवा देव्या सह महेश्वरम्

అక్కడ నిత్యసిద్ధులు మరియు గణేశ్వరుల గణములు కూడా దర్శనమయ్యాయి. అనంతరం దేవతలు దేవితో కలిసి మహేశ్వరుని స్తుతించారు।

Verse 24

स्तोत्रैर्माहेश्वरैर्दिव्यैः श्रोतैः पौराणिकैरपि । देवो ऽपि देवानालोक्य घृणया वृषभध्वजः

దివ్యమైన మాహేశ్వర స్తోత్రాలతోను, పరంపరగా శ్రుతమైన పౌరాణిక మంత్రాలతోను దేవతలు స్తుతించగా, వారిని చూచి వృషభధ్వజుడైన శివుడు కూడా కరుణతో కదిలెను।

Verse 25

अर्थमहत्तमं देवाः पप्रच्छुरिममादरात् । देवा ऊचुः । भगवन्केन मार्गेण पूजनीयो ऽसि भूतले

పరమార్థాన్ని తెలుసుకోవాలని దేవతలు ఆదరంతో ప్రశ్నించారు. దేవతలు పలికారు—“భగవన్, భూతలంలో ఏ మార్గం, ఏ విధానంతో మీ పూజ చేయవలెను?”

Verse 26

कस्याधिकारः पूजायां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः । ततः सस्मितमालोक्य देवीं देववरोहरः

“పూజలో నిజంగా ఎవరికీ అధికారం ఉంది? తత్త్వానుసారం నీవు దానిని చెప్పవలసినది.” అని చెప్పి దేవశ్రేష్ఠుడు స్మితంతో దేవిని చూచెను।

Verse 27

स्वरूपं दर्शयामास घोरं सूर्यात्मकं परम् । सर्वैश्वर्यगुणोपेतं सर्वतेजोमयं परम्

అప్పుడు ఆయన తన పరమ స్వరూపాన్ని దర్శింపజేసెను—భయభక్తి కలిగించే మహిమతో, సూర్యాత్మకమై పరాత్పరమై; సమస్త ఐశ్వర్యగుణసంపన్నమై, సర్వతేజోమయమై।

Verse 28

शक्तिभिर्मूर्तिभिश्चांगैर्ग्रहैर्देवैश्च संवृतम् । अष्टबाहुं चतुर्वक्त्रमर्धनारीकमद्भुतम्

ఆయన శక్తులు, మూర్తులు, అంగాలు, గ్రహాలు మరియు దేవతలచే పరివృతుడై ఉండెను; ఎనిమిది భుజాలు, నాలుగు ముఖాలు గల అద్భుత అర్ధనారీశ్వర స్వరూపంగా ప్రకాశించెను।

Verse 29

दृष्ट्वैवमद्भुताकारं देवा विष्णुपुरोगमाः । बुद्ध्वा दिवाकरं देवं देवीं चैव निशाकरम्

ఆ అద్భుతాకారాన్ని చూచి విష్ణువు ముందుండగా దేవతలు ప్రభువును దివాకరుడు (సూర్యుడు)గా గ్రహించిరి; అలాగే దేవిని నిశాకరుడు (చంద్రుడు)గా కూడా తెలిసికొనిరి।

Verse 30

पञ्चभूतानि शेषाणि तन्मयं च चराचरम् । एवमुक्त्वा नमश्चक्रुस्तस्मै चार्घ्यं प्रदाय वै

“మిగిలిన పంచభూతములు మరియు సమస్త చరాచరమూ ఆయన స్వరూపమయమే”—అని చెప్పి వారు ఆయనకు నమస్కరించి విధివిధానంగా అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించారు।

Verse 32

सिंदूरवर्णाय सुमण्डलाय सुवर्णवर्णाभरणाय तुभ्यम् । पद्माभनेत्राय सपंकजाय ब्रह्मेन्द्रनारायणकारणाय

మీకు నమస్కారం—సిందూరవర్ణుడా, శుభప్రభామండలస్వరూపుడా, స్వర్ణవర్ణ ఆభరణాలతో విభూషితుడా. పద్మనేత్రుడా, పద్మసంబంధుడా, బ్రహ్మ-ఇంద్ర-నారాయణులకు కారణభూతుడా—మీకు ప్రణామం.

Verse 33

सुरत्नपूर्णं ससुवर्णतोयं सुकुंकुमाद्यं सकुशं सपुष्पम् । प्रदत्तमादाय सहेमपात्रं प्रशस्तमर्घ्यं भगवन्प्रसीद

హే భగవాన్, ప్రసన్నుడవండి. ఉత్తమ రత్నాలతో నిండినది, స్వర్ణమిశ్రిత జలంతో కూడినది, శుభ కుంకుమాది సువాసనలతో పరిమళించినది, కుశగడ్డి మరియు పుష్పాలతో సహితమైనది—స్వర్ణపాత్రంలో సమర్పించిన ఈ శ్రేష్ఠ అర్ఘ్యాన్ని స్వీకరించండి.

Verse 34

नमश्शिवाय शांताय सगणायादिहेतवे । रुद्राय विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मणे सूर्यमूर्तये

శాంతస్వరూపుడై గణసహితుడై ఆదికారణమైన శివునికి నమస్కారం. నీవే రుద్రుడు, నీవే విష్ణువు, నీవే బ్రహ్మ; సూర్యమూర్తి నీవే—నీకు ప్రణామం.

Verse 35

यश्शिवं मण्डले सौरे संपूज्यैव समाहितः । प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने प्रदद्यादर्घ्यमुत्तमम्

ఎవడు సమాహితచిత్తంతో సౌరమండలంలో శివుని విధివిధానంగా పూజిస్తాడో, అతడు ప్రాతః, మధ్యాహ్నం, సాయంకాలం—త్రిసంధ్యలలో—ఉత్తమ అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించాలి.

Verse 36

प्रणमेद्वा पठेदेताञ्छ्लोकाञ्छ्रुतिमुखानिमान् । न तस्य दुर्ल्लभं किंचिद्भक्तश्चेन्मुच्यते दृढम्

ఎవడు నమస్కరించి గానీ, శ్రుతిసారమైన ఈ శ్లోకాలను పఠించి గానీ భక్తితో ఉంటాడో, అతనికి ఏదీ దుర్లభం కాదు; నిజభక్తుడైతే అతడు నిశ్చయంగా దృఢంగా ముక్తి పొందుతాడు.

Verse 37

तस्मादभ्यर्चयेनित्यं शिवमादित्यरूपिणम् । धर्मकामार्थमुक्त्यर्थं मनसा कर्मणा गिरा

కాబట్టి ధర్మం, కామం, అర్థం మరియు చివరికి మోక్షసిద్ధి కోసం, ఆదిత్యరూపధారి భగవాన్ శివుని నిత్యం ఆరాధించాలి—మనసుతో, కర్మతో, వాక్కుతో.

Verse 38

अथ देवान्समालोक्य मण्डलस्थो महेश्वरः । सर्वागमोत्तरं दत्त्वा शास्त्रमंतरधाद्धरः

ఆపై మండలంలో ఆసీనుడైన మహేశ్వరుడు దేవులను పరిశీలించాడు. సమస్త ఆగమాల సారమూ శిరోమణియైన పరమ శాస్త్రాన్ని ప్రసాదించి, ధరణీధరుడైన శివుడు అంతర్ధానమయ్యాడు.

Verse 39

तत्र पूजाधिकारो ऽयं ब्रह्मक्षत्रविशामिति । ज्ञात्वा प्रणम्य देवेशं देवा जग्मुर्यथागतम्

అక్కడ ఆ పూజాధికారం బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులకే అని తెలిసికొని, దేవులు దేవేశ్వరునికి నమస్కరించి వచ్చిన మార్గమునే తిరిగి వెళ్లిరి।

Verse 40

अथ कालेन महता तस्मिञ्छास्त्रे तिरोहिते । भर्तारं परिपप्रच्छ तदंकस्था महेश्वरी

తర్వాత ఎంతో కాలం గడిచినపుడు, ఆ శాస్త్రోపదేశం మరుగున పడిన వేళ, ప్రభువు ఒడిలో ఆసీనమైన మహేశ్వరి భర్త శివుని మళ్లీ వినయంగా ప్రశ్నించింది।

Verse 41

तया स चोदितो देवो देव्या चन्द्रविभूषणः । अवदत्करमुद्धृत्य शास्त्रं सर्वागमोत्तरम्

దేవి ప్రేరణతో చంద్రవిభూషితుడైన దేవుడు శివుడు చేయి ఎత్తి, సమస్త ఆగమాలకన్నా ఉత్తమమైన పరమ శాస్త్రాన్ని ప్రకటించాడు।

Verse 42

प्रवर्तितं च तल्लोके नियोगात्परमेष्ठिनः । मयागस्त्येन गुरुणा दधीचेन महर्षिणा

పరమేష్ఠి ఆజ్ఞచేత ఆ లోకమున అది ప్రవర్తింపబడెను—నా చేత, గురు అగస్త్యుని చేత, మహర్షి దధీచి చేత।

Verse 43

स्वयमप्यवतीर्योर्व्यां युगावर्तेषु शूलधृक् । स्वाश्रितानां विमुक्त्यर्थं कुरुते ज्ञानसंततिम्

త్రిశూలధారి భగవాన్ స్వయంగా యుగముల మార్పుల సంధిక్షణాలలో లోకమున అవతరిస్తాడు; తన శరణాగతుల విముక్తికై రక్షక జ్ఞానపు అవిచ్ఛిన్న పరంపరను స్థాపిస్తాడు।

Verse 44

ऋभुस्सत्यो भार्गवश्च ह्यंगिराः सविता द्विजाः । मृत्युः शतक्रतुर्धीमान्वसिष्ठो मुनिपुंगवः

ఋభు, సత్య, భార్గవ, అంగిరా; ద్విజుడైన సవితా; మృత్యు; జ్ఞానవంతుడైన శతక్రతు (ఇంద్రుడు); అలాగే మునిశ్రేష్ఠుడు వసిష్ఠుడు—ఇవన్నీ ఇక్కడ పేర్కొనబడ్డాయి।

Verse 45

सारस्वतस्त्रिधामा च त्रिवृतो मुनिपुंगवः । शततेजास्स्वयं धर्मो नारायण इति श्रुतः

ఆయన సారస్వత, త్రిధామన్, త్రివృత—మునిశ్రేష్ఠుడు—అని ప్రసిద్ధుడు. ఆయన శతతేజ, సాక్షాత్ ధర్ముడు, అలాగే నారాయణుడని కూడా శ్రుతి చెబుతుంది।

Verse 46

स्वरक्षश्चारुणिर्धीमांस्तथा चैव कृतंजयः । कृतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविरुत्तमः

స్వరక్ష, చారుణి, జ్ఞానవంతుడైన ధీమాన్, అలాగే కృతంజయ; మరల కృతంజయ, భరద్వాజ, గౌతమ, మరియు ఉత్తమ ముని కవి—ఇవారు పూజ్య ఋషులుగా లెక్కించబడుతున్నారు।

Verse 47

वाचःस्रवा मुनिस्साक्षात्तथा सूक्ष्मायणिः शुचिः । तृणबिंदुर्मुनिः कृष्णः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः

ఇక్కడ వాచఃస్రవా ముని స్వయంగా, అలాగే పవిత్రుడైన సూక్ష్మాయణి, తృణబిందు ముని, కృష్ణుడు, శక్తి, శాక్తేయుడు, ఉత్తరుడు—ఇవన్నీ ఇక్కడ పూజ్యులుగా పేర్కొనబడ్డారు.

Verse 48

जातूकर्ण्यो हरिस्साक्षात्कृष्णद्वैपायनो मुनिः । व्यासावताराञ्छृण्वंतु कल्पयोगेश्वरान्क्रमात्

జాతూకర్ణ్యుడు, స్వయంగా హరి, మరియు ముని కృష్ణద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు)—ఇప్పుడు క్రమంగా ప్రతి కల్పంలో ప్రత్యక్షమయ్యే యోగేశ్వరులైన వ్యాసావతారాలను వినండి.

Verse 49

लैंगे व्यासावतारा हि द्वापरां तेषु सुव्रताः । योगाचार्यावताराश्च तथा शिष्येषु शूलिनः

హే సువ్రతులారా, ద్వాపరయుగంలో లింగభక్తుల మధ్య నిజంగా వ్యాసావతారాలు ప్రదర్శితమవుతాయి; అలాగే శిష్యుల మధ్య శూలధారి శివుడు యోగాచార్య అవతారంగా కూడా అవతరిస్తాడు.

Verse 50

तत्र तत्र विभोः शिष्याश्चत्वारः स्युर्महौजसः । शिष्यास्तेषां प्रशिष्याश्च शतशो ऽथ सहस्रशः

ప్రతి చోటా ఆ విభువుకు నాలుగు మహౌజస్వి శిష్యులు ఉండేవారు. ఆ శిష్యులకు కూడా శిష్యులు, ప్రశిష్యులు వందలుగా, తరువాత వేలుగా ఉండేవారు.

Verse 51

तेषां संभावनाल्लोके शैवाज्ञाकरणादिभिः । भाग्यवंतो विमुच्यंते भक्त्या चात्यंतभाविताः

వారిని గౌరవించడం వల్ల, అలాగే శివాజ్ఞలు మరియు శైవ నియమాలను ఆచరించడం వల్ల, ఈ లోకంలో భాగ్యవంతులు విముక్తి పొందుతారు; భక్తిచేత వారు సంపూర్ణంగా శివభావంతో పరిపక్వులవుతారు.