शक्तितत्त्ववर्णनम् / Exposition of the Principle of Śakti

Verse 1

उपमन्युरुवाच । शक्तिस्स्वाभविकी तस्य विद्या विश्वविलक्षणा । एकानेकस्य रूपेण भाति भानोरिव प्रभा

ఉపమన్యుడు అన్నాడు—ఆయన శక్తి స్వాభావికమైనది; ఆయన విద్య సమస్త విశ్వానికి అతీతంగా విశిష్టమైనది. ఆ ఏకమే అనేక రూపాలుగా ప్రకాశిస్తుంది—సూర్యుని ప్రభలా.

Verse 2

अनंताः शक्तयो यस्या इच्छाज्ञानक्रियादयः । मायाद्याश्चाभवन्वह्नोर्विस्फुलिंगा यथा तथा

ఆమెకు ఇచ్ఛా-జ్ఞాన-క్రియా మొదలైన శక్తులు అనంతం. ఆమె నుండే మాయ మొదలైనవి పుట్టాయి; అగ్నిలోనుండి నిప్పురవ్వలు పుట్టినట్లు.

Verse 3

सदाशिवेश्वराद्या हि विद्या ऽविद्येश्वरादयः । अभवन्पुरुषाश्चास्याः प्रकृतिश्च परात्परा

ఆ పరమ తత్త్వం నుండి సదాశివాది విద్యా-ఈశ్వరులు ప్రాదుర్భవించారు; అలాగే అవిద్యా-ఈశ్వరులూ ఉద్భవించారు. అంతేకాదు పురుషులు (జీవాత్మలు) మరియు పరాత్పరమైన ప్రకృతিও అక్కడి నుండే వెలసింది.

Verse 4

महदादिविशेषांतास्त्वजाद्याश्चापि मूर्तयः । यच्चान्यदस्ति तत्सर्वं तस्याः कार्यं न संशयः

మహత్ నుండి విశేష తత్త్వాల వరకు, అలాగే చర్మాది మొదలైన దేహరూపాలు—ఇంకా ఏది ఉన్నా అది అంతా ఆమెదే కార్యం; ఇందులో సందేహం లేదు.

Verse 5

सा शक्तिस्सर्वगा सूक्ष्मा प्रबोधानंदरूपिणी । शक्तिमानुच्यते देवश्शिवश्शीतांशुभूषणः

ఆ శక్తి సర్వవ్యాపి, సూక్ష్మమైనది, జాగృత ఆనందస్వరూపిణి. శీతాంశు (చంద్రుడు) భూషణంగా ధరించిన దేవుడు శివుడు ఆ శక్తికి అధిపతి—‘శక్తిమాన్’—అని పిలువబడతాడు.

Verse 6

वेद्यश्शिवश्शिवा विद्या प्रज्ञा चैव श्रुतिः स्मृतिः । धृतिरेषा स्थितिर्निष्ठा ज्ञानेच्छाकर्मशक्तयः

తెలియవలసినది శివుడే; ఆయనను ప్రకాశింపజేసే విద్య ‘శివా’. ప్రజ్ఞ, శ్రుతి (వేదాలు), స్మృతి, ధృతి, స్థితి, నిష్ఠ, అలాగే జ్ఞాన-ఇచ్ఛా-కర్మ శక్తులు—ఇవన్నీ అదే శివస్వరూపమే.

Verse 7

आज्ञा चैव परं ब्रह्म द्वे विद्ये च परापरे । शुद्धविद्या शुद्धकला सर्वं शक्तिकृतं यतः

‘ఆజ్ఞా’నే పరబ్రహ్మమే. విద్యలు రెండు—పరా, అపరా. శుద్ధవిద్య మరియు శుద్ధకలా (శుద్ధ శక్తి) అట్లే; ఎందుకంటే సమస్తమూ శక్తిచేతనే కార్యసిద్ధి పొందుతుంది.

Verse 8

माया च प्रकृतिर्जीवो विकारो विकृतिस्तथा । असच्च सच्च यत्किंचित्तया सर्वमिदं ततम्

మాయ, ప్రకృతి, జీవుడు, వికారం మరియు వికృతులు—అసత్ గానీ సత్ గానీ అని చెప్పబడే ఏదైనా—ఈ సమస్త జగత్తు ఆ శక్తిచే అంతటా వ్యాపించి ఉంది।

Verse 9

सा देवी मायया सर्वं ब्रह्मांडं सचराचरम् । मोहयत्यप्रयत्नेन मोचयत्यपि लीलया

ఆ దేవి తన మాయచే చరాచర సమేతమైన సమస్త బ్రహ్మాండాన్ని శ్రమలేకుండా మోహింపజేస్తుంది; అలాగే కేవలం లీలతోనే బంధనమునుండి విమోచింపజేస్తుంది।

Verse 10

अनया सह सर्वेशः सप्तविंशप्रकारया । विश्वं व्याप्य स्थितस्तस्मान्मुक्तिरत्र प्रवर्तते

ఈ శక్తితో కలిసి సర్వేశ్వరుడు ఇరవైఏడు విధాలుగా స్థితుడై సమస్త విశ్వాన్ని వ్యాపించి ఉన్నాడు; అందువల్ల ఇక్కడే (తత్త్వజ్ఞానం, ఉపాసన ద్వారా) మోక్షప్రవాహం ప్రారంభమవుతుంది।

Verse 11

मुमुक्षवः पुरा केचिन्मुनयो ब्रह्मवादिनः । संशयाविष्टमनसो विस्मृशंति यथातथम्

పూర్వకాలంలో కొందరు ముముక్షువులైన మునులు—బ్రహ్మవాదులు—సందేహంతో ఆవరిత మనస్సులైపోయారు; మనస్సు చిక్కిపోవడంతో వారు గందరగోళంగా మాట్లాడి మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచించారు।

Verse 12

किं कारणं कुतो जाता जीवामः केन वा वयम् । कुत्रास्माकं संप्रतिष्ठा केन वाधिष्ठिता वयम्

మనకు కారణం ఏమిటి, మనం ఎక్కడి నుండి పుట్టాము? ఎవరి వల్ల మనం జీవిస్తున్నాము? మన నిజమైన ఆధారం ఎక్కడ, ఎవరి చేత మనం ఆధిష్ఠితులమై పాలింపబడుతున్నాము?

Verse 13

केन वर्तामहे शश्वत्सुखेष्वन्येषु चानिशम् । अविलंघ्या च विश्वस्य व्यवस्था केन वा कृता

మేము నిత్యం శాశ్వత సుఖాలలోను ఇతర అనుభవాలలోను ఎవరి వల్ల నిలిచియున్నాము? ఈ విశ్వానికి అతిక్రమించలేని వ్యవస్థను ఎవరు స్థాపించారు?

Verse 14

कालस्य भावो नियतिर्यदृच्छा नात्र युज्यते । भूतानि योनिः पुरुषो योगी चैषां परो ऽथ वा

ఇక్కడ కేవలం ‘కాల ప్రభావం’, నియతి లేదా యదృచ్ఛా పరమ కారణమని యోగ్యం కాదు. భూతాలు, యోనిరూప ప్రకృతి, పురుషుడు, ఇంకా వీటికి అతీతుడని చెప్పబడే యోగీ కూడా అంతిమం కాదు—పరమార్థంగా పరశివుడే పరతత్త్వం.

Verse 15

अचेतनत्वात्कालादेश्चेतनत्वेपि चात्मनः । सुखदुःखानि भूतत्वादनीशत्वाद्विचार्यते

ఆత్మ చైతన్యమయమైనదైనా, కాలాది అచేతన తత్త్వాల సంగమం వల్ల, అలాగే భూతదేహధారిగా స్వతంత్రం కాకపోవడం వల్ల, సుఖదుఃఖ అనుభవం ఏర్పడుతుందని విచారించబడుతుంది.

Verse 16

तद्ध्यानयोगानुगतां प्रपश्यञ्छक्तिमैश्वरीम् । पाशविच्छेदिकां साक्षान्निगूढां स्वगुणैर्भृशम्

ఆ ధ్యానయోగ సాధనలో లీనమై అతడు ఐశ్వర్యమయమైన దివ్యశక్తిని దర్శించాడు—ఆమె సాక్షాత్తుగా పాశాలను ఛేదించేది, అయినా తన గుణాలచే అత్యంత గూఢంగా దాగి ఉంటుంది.

Verse 17

तया विच्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम् । शक्तिमंतं महादेवमपश्यन्दिव्यचक्षुषा

ఆమె (దేవి) చేత బంధనపాశాలు ఛిన్నమైన వారు, దివ్యచక్షువులతో సర్వకారణకారణుడైన శక్తిమంత మహాదేవుని దర్శించిరి.

Verse 18

यः कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितानि च । अप्रमेयो ऽनया शक्त्या सकलं यो ऽधितिष्ठति

యెవడు కాలతత్త్వంతో కూడిన సమస్త కారణాలను అవశేషం లేకుండా తనలోనే ధరిస్తాడో, ఆ అప్రమేయ ప్రభువు తన శక్తిచేత సమస్త జగత్తును అధిష్ఠించి పోషించి నియమిస్తాడు।

Verse 19

ततः प्रसादयोगेन योगेन परमेण च । दृष्टेन भक्तियोगेन दिव्यः गतिमवाप्नुयुः

ఆపై శివప్రసాదయోగంతో, పరమయోగంతో, అలాగే ప్రత్యక్షమైన భక్తియోగ మార్గంతో వారు దివ్యగతిని—శివుని పరమపదాన్ని—ప్రాప్తి చేస్తారు।

Verse 20

तस्मात्सह तथा शक्त्या हृदि पश्यंति ये शिवम् । तेषां शाश्वतिकी शांतिर्नैतरेषामिति श्रुतिः

కాబట్టి శక్తితో కూడి హృదయంలో శివుని దర్శించువారికి శాశ్వత శాంతి లభిస్తుంది; ఇతరులకు కాదు—అని శ్రుతి ప్రకటిస్తుంది।

Verse 21

न हि शक्तिमतश्शक्त्या विप्रयोगो ऽस्ति जातुचित् । तस्माच्छक्तेः शक्तिमतस्तादात्म्यान्निर्वृतिर्द्वयोः

శక్తిమాన్ (శివుడు) మరియు ఆయన శక్తి (శక్తి) మధ్య ఎప్పుడూ వియోగం ఉండదు. అందువల్ల శక్తి-శక్తిమాన్ తాదాత్మ్యమువల్ల ఇద్దరిదీ నిర్వృతి, మోక్షం ఆ అభేదంలోనే స్థిరమవుతుంది।

Verse 22

क्रमो विवक्षितो नूनं विमुक्तौ ज्ञानकर्मणोः । प्रसादे सति सा मूर्तिर्यस्मात्करतले स्थिता

మోక్షవిషయంలో జ్ఞానం మరియు కర్మకు ఒక క్రమం నిశ్చయంగా ఉద్దేశించబడింది. ఎందుకంటే ప్రసాదం కలిగినప్పుడు ఆ దివ్యమూర్తి చేతితలంలో ఉన్నట్లుగా—సులభంగా, దృఢంగా—లభిస్తుంది.

Verse 23

देवो वा दानवो वापि पशुर्वा विहगो ऽपि वा । कीरो वाथ कृमिर्वापि मुच्यते तत्प्रसादतः

అతడు దేవుడైనా దానవుడైనా, పశువైనా పక్షియైనా; చిలుకైనా పురుగైనా—ఆయన ప్రసాదమువలననే విముక్తి పొందును.

Verse 24

गर्भस्थो जायमानो वा बालो वा तरुणोपि वा । वृद्धो वा म्रियमाणो वा स्वर्गस्थो वाथ नारकी

గర్భస్థుడైనా, జన్మించుచున్నవాడైనా, బాలుడైనా యువకుడైనా; వృద్ధుడైనా మరణాసన్నుడైనా—స్వర్గస్థుడైనా నరకస్థుడైనా—(శివుని రక్షక కృప పరిధిలోనే ఉంటాడు).

Verse 25

पतितो वापि धर्मात्मा पंडितो मूढ एव वा । प्रसादे तत्क्षणादेव मुच्यते नात्र संशयः

అతడు పతితుడైనా ధర్మాత్ముడైనా, పండితుడైనా మూఢుడైనా—ఆయన ప్రసాదముతో ఆ క్షణమే విముక్తి పొందును; ఇందులో సందేహం లేదు.

Verse 26

अयोग्यानां च कारुण्याद्भक्तानां परमेश्वरः । प्रसीदति न संदेहो विगृह्य विविधान्मलान्

అయోగ్యుల పట్లకూడా కరుణచేత పరమేశ్వరుడు తన భక్తులపై ప్రసన్నుడగును—ఇందులో సందేహం లేదు—వారి వివిధ మలములను పట్టి తొలగించును.

Verse 27

प्रसदादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । अवस्थाभेदमुत्प्रेक्ष्य विद्वांस्तत्र न मुह्यति

ఆ భక్తి కేవలం (ఈశ్వర) ప్రసాదం వల్లనే కలుగుతుంది; ప్రసాదమూ భక్తి నుంచే జన్మిస్తుంది. ఇది ఆధ్యాత్మిక స్థితుల భేదమని గ్రహించిన జ్ఞాని ఇందులో మోహపడడు।

Verse 28

प्रसादपूर्विका येयं भुक्तिमुक्तिविधायिनी । नैव सा शक्यते प्राप्तुं नरैरेकेन जन्मना

ఈ సిద్ధి ప్రభువు కృపాపూర్వకంగా కలిగి భోగమూ మోక్షమూ ప్రసాదించేది; అయితే మనుష్యులు దానిని ఒక్క జన్మలో పొందలేరు।

Verse 29

अनेकजन्मसिद्धानां श्रौतस्मार्तानुवर्तिनाम् । विरक्तानां प्रबुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः

అనేక జన్మలలో సిద్ధి పొందినవారు, శ్రౌత-స్మార్త విధులను అనుసరించేవారు, వైరాగ్యులు మరియు ప్రబుద్ధులు—వారిపై మహేశ్వరుడు ప్రసన్నుడవుతాడు।

Verse 30

प्रसन्ने सति देवेश पशौ तस्मिन्प्रवर्तते । अस्ति नाथो ममेत्यल्पा भक्तिर्बुद्धिपुरस्सरा

హే దేవేశ్వరా! మీరు ప్రసన్నుడైనప్పుడు ఆ పశు-బద్ధ జీవిలో కూడా ‘నాకు ఒక నాథుడు ఉన్నాడు’ అనే జాగృతి కలుగుతుంది; అప్పుడు బుద్ధిపూర్వకమైన స్వల్ప భక్తి ఆరంభమవుతుంది।

Verse 31

तपसा विविधैश्शैवैर्धर्मैस्संयुज्यते नरः । तत्र योगे तदभ्यासस्ततो भक्तिः परा भवेत्

తపస్సు ద్వారా మనిషి వివిధ శైవ ధర్మాలు, నియమాలతో యుక్తుడవుతాడు. అక్కడి నుంచి యోగం, దాని అభ్యాసం కలుగుతుంది; ఆ అభ్యాసం వల్ల పరాభక్తి ఉద్భవిస్తుంది।

Verse 32

परया च तया भक्त्या प्रसादो लभ्यते परः । प्रसादात्सर्वपाशेभ्यो मुक्तिर्मुक्तस्य निर्वृतिः

ఆ పరమభక్తిచేత పరాత్పరుడైన శ్రీశివుని ప్రసాదము లభిస్తుంది. ఆ ప్రసాదమువలన సమస్త పాశముల నుండి విముక్తి కలుగుతుంది; విముక్తునకు పరమ శాంతి, నిర్వృతి కలుగును।

Verse 33

अल्पभावो ऽपि यो मर्त्यस्सो ऽपि जन्मत्रयात्परम् । नयोनियंत्रपीडायै भवेन्नैवात्र संशयः

అల్పమైన ఆధ్యాత్మిక భావమున్న మానవుడైనను, మూడు జన్మలను దాటి పోయిన తరువాత యోని-యంత్రణ పీడకు లోనుకాడు—ఇందులో సందేహము లేదు।

Verse 34

सांगा ऽनंगा च या सेवा सा भक्तिरिति कथ्यते । सा पुनर्भिद्यते त्रेधा मनोवाक्कायसाधनैः

శివసేవ—బాహ్య ఆచారాలతో (సాంగ) అయినా, అంతర్ముఖ నిరాకార భక్తితో (నిరంగ) అయినా—దానినే భక్తి అంటారు. ఆ భక్తి మనస్సు, వాక్కు, కాయం అనే మూడు సాధనాల ద్వారా మూడుగా విభజింపబడుతుంది।

Verse 35

शिवरूपादिचिंता या सा सेवा मानसी स्मृता । जपादिर्वाचिकी सेवा कर्मपूजादि कायिकी

శివుని రూపమును మొదలైనవాటిని ధ్యానించుట—ఇది మానసిక సేవగా స్మరించబడుతుంది. జపము మొదలైనవి వాచిక సేవ; కర్మ, పూజా-ఉపచారములు మొదలైనవి కాయిక సేవ.

Verse 36

सेयं त्रिसाधना सेवा शिवधर्मश्च कथ्यते । स तु पञ्चविधः प्रोक्तः शिवेन परमात्मना

ఈ మూడు సాధనాలతో నెరవేరే సేవనే ‘శివధర్మం’ అని అంటారు. ఆ శివధర్మాన్ని పరమాత్ముడైన శివుడు ఐదు విధములుగా ప్రకటించాడు।

Verse 37

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं चेति समासतः । कर्मलिङ्गार्चनाद्यं च तपश्चान्द्रायणादिकम्

సంక్షేపంగా సాధనలు—తపస్సు, కర్మ, జపం, ధ్యానం, జ్ఞానం. కర్మలో శివలింగార్చన మొదలైనవి; తపస్సులో చాంద్రాయణాది వ్రత-ప్రాయశ్చిత్తాలు.

Verse 38

जपस्त्रिधा शिवाभ्यासश्चिन्ता ध्यानं शिवस्य तु । शिवागमोक्तं यज्ज्ञानं तदत्र ज्ञानमुच्यते

జపం మూడు విధాలు; అలాగే శివాభ్యాసం, శివచింతన, శివధ్యానం—మరియు శివాగమాల్లో ఉపదేశించిన జ్ఞానం—ఇదే ఇక్కడ ‘జ్ఞానం’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 39

श्रीकंठेन शिवेनोक्तं शिवायै च शिवागमः । शिवाश्रितानां कारुण्याच्छ्रेयसामेकसाधनम्

ఈ శివాగమాన్ని శ్రీకంఠుడైన శివుడు శివా (పార్వతి)కి ఉపదేశించాడు. శివాశ్రితులపై కరుణతో ఇది పరమ శ్రేయస్సుకు ఏకైక సాధనం.

Verse 40

तस्माद्विवर्धयेद्भक्तिं शिवे परमकारणे । त्यजेच्च विषयासंगं श्रेयो ऽर्थी मतिमान्नरः

కాబట్టి పరమ శ్రేయస్సును కోరే వివేకి మనిషి పరమ కారణుడైన శివునందు భక్తిని నిరంతరం పెంపొందించుకొని, విషయాసక్తి సంగాన్ని త్యజించాలి।