योगप्रकारनिर्णयः (Classification and Definition of Yoga)

Verse 1

श्रीकृष्ण उवाच । ज्ञाने क्रियायां चर्यायां सारमुद्धृत्य संग्रहात् । उक्तं भगवता सर्वं श्रुतं श्रुतिसमं मया

శ్రీకృష్ణుడు పలికెను—జ్ఞానం, క్రియ, చర్యల సారాన్ని తీసుకొని సంక్షేపంగా సంగ్రహించి, భగవంతుడు పలికిన సమస్తాన్ని నేను విన్నాను; అది శ్రుతి (వేద) సమానమైన ప్రమాణం।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगं परमदुर्लभम् । साधिकारं च सांगं च सविधिं सप्रयोजनम्

ఇప్పుడు నేను పరమదుర్లభమైన ఆ యోగాన్ని వినదలచుకున్నాను—సముచిత అర్హతలతో, అంగాలతో, విధానంతో, నిజమైన ప్రయోజనంతో కూడినదాన్ని.

Verse 3

यद्यस्ति मरणं पूर्वं योगाद्यनुपमर्दतः । सद्यः साधयितुं शक्यं येन स्यान्नात्महा नरः

యోగాది సాధనలో కలిగే విఘాతం లేదా వైఫల్యం వల్ల అకాలమరణం సమీపిస్తే, వెంటనే సాధించగల ఉపాయం ఉంది—దానివల్ల మనిషి ఆత్మహననానికి (ఆత్మవినాశానికి) లోనుకాడు.

Verse 4

तच्च तत्कारणं चैव तत्कालकरणानि च । तद्भेदतारतम्यं च वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

అలాగే తత్త్వానుసారంగా వివరించవలెను—ఆ తత్త్వం ఏమిటి, దాని కారణం ఏమిటి, ఆ సమయంలో కార్యనిర్వహించే కరణాలు/సాధనాలు ఏవి, మరియు దాని విభాగాలలో ఉన్న తారతమ్య‑భేదాలు ఏమిటి.

Verse 5

उपमन्युरुवाच । स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण सर्वप्रश्नार्थवेदिना । ततः क्रमेण तत्सर्वं वक्ष्ये शृणु समाहितः

ఉపమన్యుడు పలికెను—హే కృష్ణా, ప్రతి ప్రశ్నార్థాన్ని తెలిసినవాడా, నీవు యథాస్థానంగా సరిగ్గా ప్రశ్నించావు. అందుచేత నేను క్రమంగా అన్నిటినీ వివరిస్తాను; సమాహిత మనస్సుతో వినుము.

Verse 6

निरुद्धवृत्त्यंतरस्यं शिवे चित्तस्य निश्चला । या वृत्तिः स समासेन योगः स खलु पञ्चधा

అంతర్వృత్తులు నియంత్రింపబడి చిత్తము శివునందు నిశ్చలంగా స్థిరపడిన యే స్థితి, అదే సంక్షేపంగా ‘యోగం’ అని చెప్పబడుతుంది; అది నిజంగా ఐదు విధములు.

Verse 7

मंत्रयोगःस्पर्शयोगो भावयोगस्तथापरः । अभावयोगस्सर्वेभ्यो महायोगः परो मतः

మంత్రయోగం, స్పర్శయోగం, అలాగే భావయోగం కూడా ఉపదేశించబడింది; అయితే అన్నిటికన్నా అతీతమైన అభావయోగమే పరమ మహాయోగమని భావించబడింది।

Verse 8

मंत्राभ्यासवशेनैव मंत्रवाच्यार्थगोचरः । अव्याक्षेपा मनोवृत्तिर्मंत्रयोग उदाहृतः

మంత్రాభ్యాసబలమాత్రంతోనే మనస్సు మంత్రం చెప్పే అర్థంలో ప్రవేశించగలదు; మనోవృత్తి అవ్యాక్షేపంగా స్థిరంగా ఉన్నదే ‘మంత్రయోగం’ అని చెప్పబడింది।

Verse 9

प्राणायाममुखा सैव स्पर्शे योगोभिधीयते । स मंत्रस्पर्शनिर्मुक्तो भावयोगः प्रकीर्तितः

ప్రాణాయామంతో మొదలయ్యే అదే సాధన ‘స్పర్శ’ (అంతఃసాక్షాత్కారం) తో కూడినప్పుడు ‘యోగం’ అని అంటారు; మంత్రం మొదలైన బాహ్య స్పర్శాపేక్షల నుండి విముక్తమైనప్పుడు అది ‘భావయోగం’గా ప్రసిద్ధి చెందుతుంది।

Verse 10

विलीनावयवं विश्वं रूपं संभाव्यते यतः । अभावयोगः संप्रोक्तो ऽनाभासाद्वस्तुनः सतः

విశ్వంలోని అవయవాలు లీనమై ఒక అవిభక్త రూపంగా భావించబడగలవు కాబట్టి, సత్ వాస్తవానికి ‘అనాభాస’ స్థితినే ‘అభావయోగం’ అని ప్రకటించారు। శైవమతంలో నామరూపాలు శాంతించినప్పుడు పతి శివుడు నిత్యసత్‌గా మిగులుతాడు।

Verse 11

शिवस्वभाव एवैकश्चिंत्यते निरुपाधिकः । यथा शैवमनोवृत्तिर्महायोग इहोच्यते

ఉపాధిరహితమైన శివస్వభావమే ఏకంగా ధ్యేయం; ఈ విధంగా మనస్సు యొక్క శైవప్రవృత్తినే ఇక్కడ ‘మహాయోగం’ అని అన్నారు।

Verse 12

दृष्टे तथानुश्रविके विरक्तं विषये मनः । यस्य तस्याधिकारोस्ति योगे नान्यस्य कस्यचित्

ప్రత్యక్షంగా కనిపించే విషయాలపట్లను, కేవలం వినబడిన విషయాలపట్లను (స్వర్గభోగ వాగ్దానాల వంటి) విరక్తమైన మనస్సు ఎవరిదో, అతనికే యోగాధికారం ఉంది; మరెవరికీ లేదు.

Verse 13

विषयद्वयदोषाणां गुणानामीश्वरस्य च । दर्शनादेव सततं विरक्तं जायते मनः

ఇంద్రియవిషయాల ద్వివిధ దోషాలను, అలాగే ఈశ్వరుని శుభగుణాలను దర్శించి ధ్యానించగానే మనస్సు నిత్యం వైరాగ్యమై లోకాసక్తి నుండి తిరుగుతుంది।

Verse 14

अष्टांगो वा षडंगो वा सर्वयोगः समासतः । यमश्च नियमश्चैव स्वस्तिकाद्यं तथासनम्

అష్టాంగమని గానీ, షడంగమని గానీ చెప్పినా—సంక్షేపంగా సమస్త యోగం ఇదే: యమము, నియమము, అలాగే స్వస్తికాసనాది ఆసనాభ్యాసము।

Verse 15

प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च । समाधिरिति योगांगान्यष्टावुक्तानि सूरिभिः

ప్రాణాయామం, ప్రత్యాహారం, ధారణ, ధ్యానం, సమాధి—ఇట్లుగా యోగానికి ఎనిమిది అంగాలు అని మునులు ప్రకటించారు।

Verse 16

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारोथ धारणा । ध्यानं समाधिर्योगस्य षडंगानि समासतः

ఆసనం, ప్రాణసంరోధం (ప్రాణాయామం), ప్రత్యాహారం, ధారణ, ధ్యానం, సమాధి—సంక్షేపంగా యోగానికి ఇవే ఆరు అంగాలు।

Verse 17

पृथग्लक्षणमेतेषां शिवशास्त्रे समीरितम् । शिवागमेषु चान्येषु विशेषात्कामिकादिषु

వీటి ప్రత్యేక లక్షణాలు శివశాస్త్రంలో స్పష్టంగా చెప్పబడ్డాయి; అలాగే ఇతర శైవ ఆగమాలలోనూ—ప్రత్యేకంగా కామికాది గ్రంథాలలో।

Verse 18

यम इत्युच्यते सद्भिः पञ्चावयवयोगतः । शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपः प्रणिधिरेव च

సద్భక్తులు ‘యమ’ ఐదు అంగాలతో కూడినదని చెబుతారు—శౌచం, తుష్టి (సంతృప్తి), తపస్సు, జపం, మరియు ప్రభువు శివునందు ప్రణిధానం (సమర్పణ)।

Verse 19

इति पञ्चप्रभेदस्स्यान्नियमः स्वांशभेदतः । स्वस्तिकं पद्ममध्येंदुं वीरं योगं प्रसाधितम्

ఇలా స్వాంశభేదం ప్రకారం ‘నియమం’ ఐదు విధాలుగా చెప్పబడింది—స్వస్తికం, పద్మమధ్యేందు, వీరం, మరియు సుసంపన్నమైన యోగ-నియమం।

Verse 20

पर्यंकं च यथेष्टं च प्रोक्तमासनमष्टधा । प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनम्

ఆసనాలు ఎనిమిది విధాలుగా చెప్పబడ్డాయి—పర్యంకం, యథేష్టం మొదలైనవి. ప్రాణం అనేది స్వదేహజ వాయువు; దాని నియంత్రిత నియమన-నిరోధమే ప్రాణాయామం।

Verse 21

तद्रोचकं पूरकं च कुंभकं च त्रिधोच्यते । नासिकापुटमंगुल्या पीड्यैकमपरेण तु

ఆ ప్రాణాయామం రేచకం, పూరకం, కుంభకం అని మూడు విధాలుగా చెప్పబడింది. ఒక నాసికాపుటాన్ని వేళ్లతో నొక్కి, మరొకదానితో శ్వాసను నియంత్రించాలి।

Verse 22

औदरं रेचयेद्वायुं तथायं रेचकः स्मृतः । बाह्येन मरुता देहं दृतिवत्परिपूरयेत्

ఉదరమునుండి వాయువును వెలుపలికి విడిచుటే ‘రేచక’మని స్మృతిలో చెప్పబడింది. అనంతరం బాహ్య వాయువుతో దేహమును ధమని వలె సంపూర్ణంగా నింపవలెను.

Verse 23

नासापुटेनापरेण पूरणात्पूरकं मतम् । न मुंचति न गृह्णाति वायुमंतर्बहिः स्थितम्

ఇతర నాసాపుటముతో శ్వాసను నింపుట ‘పూరక’మని భావించబడింది. యోగి వాయువును విడువడు, బలవంతంగా గ్రహించడూ లేదు; అంతర్భాహ్యంగా స్థితమైన ప్రాణవాయువును సమంగా స్థిరపరచును.

Verse 24

संपूर्णं कुंभवत्तिष्ठेदचलः स तु कुंभक । रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलंबितम्

కుండ వలె సంపూర్ణంగా నిండిన స్థితిలో అచలంగా నిలుచుటే ‘కుంభక’ము. రేచకాది ఈ త్రయం (రేచక, పూరక, కుంభక) అతివేగంగా గానీ, అతివిలంబంగా గానీ చేయరాదు.

Verse 25

तद्यतः क्रमयोगेन त्वभ्यसेद्योगसाधकः । रेचकादिषु योभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः

కాబట్టి యోగసాధకుడు క్రమయోగముతో దశలవారీగా అభ్యసించవలెను. రేచకాది అభ్యాసము నాడీశోధన అనే పూర్వశుద్ధి అనంతరమే చేయవలెను.

Verse 26

स्वेच्छोत्क्रमणपर्यंतः प्रोक्तो योगानुशासने । कन्यकादिक्रमवशात्प्राणायामनिरोधनम्

యోగానుశాసనంలో (యోగి యొక్క ఆధిక్యం) స్వేచ్ఛతో దేహత్యాగం వరకు అని చెప్పబడింది. ‘కన్యక’ మొదలైన క్రమానుసారం ప్రాణాయామముచే ప్రాణనిరోధం చేయవలెను.

Verse 27

तच्चतुर्धोपदिष्टं स्यान्मात्रागुणविभागतः । कन्यकस्तु चतुर्धा स्यात्स च द्वादशमात्रकः

ఆ మంత్రరూపము మాత్రా-గుణ విభాగమునుబట్టి చతుర్విధముగా ఉపదేశింపబడినది. అలాగే ‘కన్యక’యును చతుర్విధమే; అది ద్వాదశ మాత్రలతో కూడినది.

Verse 28

मध्यमस्तु द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमात्रकः । उत्तमस्तु त्रिरुद्धातः षड्विंशन्मात्रकः परः

‘మధ్యమ’ రూపము మూల ప్రమాణమును ద్విగుణం చేయుటవలన ఉద్భవించి చతుర్వింశతి మాత్రలతో ఉంటుంది. ‘ఉత్తమ’ రూపము త్రిగుణం చేయుటవలన ఉద్భవించి శ్రేష్ఠమైనది; అది షడ్వింశతి మాత్రలతో యుక్తము.

Verse 29

स्वेदकंपादिजनकः प्राणायामस्तदुत्तरः । आनंदोद्भवरोमांचनेत्राश्रूणां विमोचनम्

తదనంతరం ప్రాణాయామము జరుగును; అది చెమట, దేహకంపనములు మొదలైనవాటిని కలిగించును. ఆపై ఆనందజనిత రోమాంచము మరియు నేత్రాశ్రువుల విమోచనము కలుగును.

Verse 30

जल्पभ्रमणमूर्छाद्यं जायते योगिनः परम् । जानुं प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विलंबितम्

యోగికి పరమ స్థితి కలుగును—అందులో వ్యర్థ వాక్చాపల్యం, అశాంత సంచారం, మూర్ఛ మొదలైనవి నివృత్తి చెందును. మోకాళ్లను దక్షిణదిశగా తిప్పి, సాధనను అతివేగంగా గానీ ఆలస్యంగా గానీ చేయకూడదు.

Verse 31

अंगुलीस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रेति प्रकीर्तिता । मात्राक्रमेण विज्ञेयाश्चोद्वातक्रमयोगतः

వేళ్లను స్ఫోటనం (స్నాప్) చేయాలి; అదే ‘మాత్ర’ (కాల ప్రమాణం) అని ప్రకటించబడింది. నియంత్రిత ప్రాణచలన విధానం (చోద్వాత-క్రమ) ప్రకారం మాత్రల క్రమాన్ని యథాక్రమంగా తెలుసుకోవాలి.

Verse 32

नाडीविशुद्धिपूर्वं तु प्राणायामं समाचरेत् । अगर्भश्च सगर्भश्च प्राणायामो द्विधा स्मृतः

ముందుగా నాడీశుద్ధి చేసి, ఆపై ప్రాణాయామాన్ని ఆచరించాలి. ప్రాణాయామం రెండు విధాలుగా స్మరించబడింది—అగర్భం (బీజమంత్రం లేని) మరియు సగర్భం (బీజమంత్రంతో కూడినది).

Verse 33

जपं ध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वयात् । अगर्भाद्गर्भसंयुक्तः प्राणायामःशताधिकः

జపం, ధ్యానం అంతర్గత ఆధారం (బీజమంత్రం) లేకుండా జరిగితే ‘అగర్భం’ అని అంటారు; అదే ఆధారంతో అన్వయమైతే ‘సగర్భం’ అవుతుంది. అగర్భంతో పోలిస్తే బీజంతో కూడిన ప్రాణాయామం వందకు మించిన రెట్లు శ్రేష్ఠం.

Verse 34

तस्मात्सगर्भं कुर्वन्ति योगिनः प्राणसंयमम् । प्राणस्य विजयादेव जीयंते देह १ आयवः

అందువల్ల యోగులు సగర్భ (ఆధారంతో కూడిన) ప్రాణసంయమాన్ని ఆచరిస్తారు. ప్రాణంపై విజయం వల్లనే శరీర ధాతువులు స్థిరంగా నిలిచి రక్షింపబడతాయి.

Verse 35

प्राणो ऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च । नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनंजयः

ప్రాణ, అపాన, సమాన, ఉదాన, వ్యాన—మరియు నాగ, కూర్మ, కృకల, దేవదత్త, ధనంజయ—ఇవి దేహంలో క్రియాశీలమైన ప్రాణవాయువులు. వీటి కార్యాలను తెలిసిన యోగి ప్రాణశక్తిని స్థిరపరచి, సమస్త శ్వాసలకు అధిపతియైన పరమేశ్వరుడు శివుడు (పతి) వైపు అంతర్ముఖం చేస్తాడు.

Verse 36

प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात्प्राणो ऽभिधीयते । अवाङ्नयत्यपानाख्यो यदाहारादि भुज्यते

జీవశక్తి ముందుకు సాగుటకు (‘ప్రయాణం’) కారణమగునందున దానిని ‘ప్రాణం’ అంటారు. క్రిందికి నడిపించేది ‘అపానం’ అని పిలువబడుతుంది; దాని ద్వారానే ఆహారాది గ్రహణం మరియు జీర్ణక్రియ జరుగుతుంది।

Verse 37

व्यानो व्यानशयत्यंगान्यशेषाणि विवर्धयन् । उद्वेजयति मर्माणीत्युदानो वायुरीरितः

వ్యాన అనే వాయువు శేషం లేకుండా సమస్త అవయవాలలో వ్యాపించి వాటిని నియంత్రించి, పోషించి బలపరుస్తుంది. మర్మస్థానాలను ఉద్వేగపరచి ప్రేరేపించేది ఉదాన వాయువు అని ప్రకటించబడింది.

Verse 38

समं नयति सर्वांगं समानस्तेन गीयते । उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्थितः

సమస్త శరీరాన్ని సమస్థితికి నడిపించే ప్రాణవాయువు కనుక ‘సమాన’ అని పిలుస్తారు. డక్కారంలో పనిచేసేది ‘నాగ’గా ప్రసిద్ధి; కళ్లను తెరవడంలో ‘కూర్మ’ స్థితి చెందుతుంది.

Verse 39

कृकलः क्षवथौ ज्ञेयो देवदत्तो विजृंभणे । न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनंजयः

తుమ్ములో కృకల ప్రాణవాయువు అని తెలుసుకో; ఆవలింతలో దేవదత్త పనిచేస్తాడు. సర్వవ్యాపి ధనంజయుడు మృతదేహాన్ని కూడా విడువడు.

Verse 40

क्रमेणाभ्यस्यमानोयं प्राणायामप्रमाणवान् । निर्दहत्यखिलं दोषं कर्तुर्देहं च रक्षति

ఈ నియమబద్ధమైన ప్రాణాయామాన్ని క్రమంగా, నిరంతరంగా అభ్యసిస్తే అది సమస్త దోషాలను దహించి, సాధకుని దేహాన్ని కూడా రక్షిస్తుంది.

Verse 41

प्राणे तु विजिते सम्यक्तच्चिह्नान्युपलक्षयेत् । विण्मूत्रश्लेष्मणां तावदल्पभावः प्रजायते

ప్రాణం సమ్యక్‌గా జయించబడినప్పుడు దాని లక్షణాలను గమనించాలి. అప్పుడు మలం, మూత్రం, శ్లేష్మం వంటి విసర్జనలు గణనీయంగా తగ్గుతాయి।

Verse 42

बहुभोजनसामर्थ्यं चिरादुच्छ्वासनं तथा । लघुत्वं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम्

అధిక భోజనం చేయగల సామర్థ్యం, దీర్ఘకాలం శ్వాసను వెలువరించగల శక్తి, దేహలాఘవం, శీఘ్రగమనం, ఉత్సాహం మరియు మధుర‑సుస్వర వాక్కు కలుగుతాయి।

Verse 43

सर्वरोगक्षयश्चैव बलं तेजः सुरूपता । धृतिर्मेधा युवत्वं च स्थिरता च प्रसन्नता

సర్వ రోగాల నాశనం కలుగుతుంది; అలాగే బలం, తేజస్సు, సురూపత, ధైర్యం, మేధ, యౌవనం, స్థిరత్వం మరియు అంతఃప్రసన్నత ఉద్భవిస్తాయి।

Verse 44

तपांसि पापक्षयता यज्ञदानव्रतादयः । प्राणायामस्य तस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम्

తపస్సులు, పాపక్షయం, యజ్ఞం, దానం, వ్రతాలు మొదలైనవి—ఆ ప్రాణాయామ మహిమలో పదహారవ భాగానికీ సమానమవు।

Verse 45

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि यथास्वं विषयेष्विह । आहत्य यन्निगृह्णाति स प्रत्याहार उच्यते

ఇక్కడ ఇంద్రియాలు తమ తమ విషయాలలో ఆసక్తిగా ఉంటాయి; వాటిని బలంగా వెనక్కి సమీకరించి నియంత్రించడమే ‘ప్రత్యాహారం’ అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 46

नमःपूर्वाणींद्रियाणि स्वर्गं नरकमेव च । निगृहीतनिसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च

పూర్వ ఇంద్రియాలకు నమస్కారం; స్వర్గానికీ నరకానికీ కూడా నమస్కారం. ఇంద్రియాలు నియంత్రితమైతే స్వర్గానికి, విడిచిపెడితే నరకానికి కారణమవుతాయి.

Verse 47

तस्मात्सुखार्थी मतिमाञ्ज्ञानवैराग्यमास्थितः । इंद्रियाश्वान्निगृह्याशु स्वात्मनात्मानमुद्धरेत्

కాబట్టి నిజమైన సుఖాన్ని కోరే బుద్ధిమంతుడు జ్ఞానము మరియు వైరాగ్యమును ఆశ్రయించాలి. ఇంద్రియములనే అశ్వములను త్వరగా నియంత్రించి, అంతరస్థ పరమాత్మశక్తితో జీవాత్మను ఉద్ధరించాలి.

Verse 48

धारणा नाम चित्तस्य स्थानबन्धस्समासतः । स्थानं च शिव एवैको नान्यद्दोषत्रयं यतः

సంక్షేపంగా ధారణ అనగా చిత్తాన్ని ఒకే స్థానంలో బంధించడం. ఆ స్థానం ఏకైక శివుడే; ఇతరమేదీ కాదు, ఎందుకంటే మిగతావన్నీ త్రిదోషాలకు లోబడి ఉంటాయి.

Verse 49

कालं कंचावधीकृत्य स्थाने ऽवस्थापितं मनः । न तु प्रच्यवते लक्ष्याद्धारणा स्यान्न चान्यथा

కాలప్రవాహం (చిత్త చంచల గతి)ను నియంత్రించి మనసును తన స్థానంలో స్థిరపరిచినప్పుడు, అది లక్ష్యంనుండి జారిపోకపోతే—అదే ధారణ; ఇతరథా కాదు.

Verse 50

मनसः प्रथमं स्थैर्यं धारणातः प्रजायते । तस्माद्धीरं मनः कुर्याद्धारणाभ्यासयोगतः

మనస్సుకు మొదటి స్థైర్యం ధారణ వలననే కలుగుతుంది. కాబట్టి ధారణాభ్యాసయోగంతో మనసును ధీరంగా, దృఢంగా, నియమితంగా చేయాలి.

Verse 51

ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः । अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानं नाम तदुच्यते

‘ధ్యై’ ధాతువు ‘చింతించుట’ అనే అర్థముగా చెప్పబడింది. విక్షేపం లేని మనస్సుతో మళ్లీ మళ్లీ శివచింతన చేయుటనే ‘ధ్యానం’ అంటారు.

Verse 52

ध्येयावस्थितचित्तस्य सदृशः प्रत्ययश्च यः । प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रवाहो ध्यानमुच्यते

ధ్యేయవస్తువుపై స్థిరమైన చిత్తమునకు, దానికి సమానరూపమైన జ్ఞానప్రత్యయం కలిగి, ఇతర ఆలోచనల చొరబాటు లేక నిరంతర ప్రవాహంగా కొనసాగితే—అదే ‘ధ్యానం’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 53

सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एव शिवंकरः । परो ध्येयो ऽधिदेवेशः समाप्ताथर्वणी श्रुतिः

సర్వమును విడిచిపెట్టి తెలుసుకొనుడి—శివుడే శివంకరుడు, మంగళప్రదాత; ఆయనే పరమధ్యేయుడు, దేవాధిదేవులకూ ఈశ్వరుడు. ఇట్లు అథర్వణీ శ్రుతి సమాప్తమైంది.

Verse 54

तथा शिवा परा ध्येया सर्वभूतगतौ शिवौ । तौ श्रुतौ स्मृतिशास्त्रेभ्यः सर्वगौ सर्वदोदितौ

అదేవిధంగా పరమ శివా ధ్యేయురాలు; సమస్త భూతాలలో వ్యాపించిన ఆ ఇద్దరు శివులనూ ధ్యానించాలి. వారు శ్రుతి‑స్మృతి‑శాస్త్రాలలో ప్రకటితులు; సర్వవ్యాపకులు, సర్వదాతలని కీర్తింపబడినవారు.

Verse 55

सर्वज्ञौ सततं ध्येयौ नानारूपविभेदतः । विमुक्तिः प्रत्ययः पूर्वः प्रत्ययश्चाणिमादिकम्

ఆ ఇద్దరు సర్వజ్ఞ ప్రభువులు నానారూప భేదాల ప్రకారం నిరంతరం ధ్యేయులు. ముందుగా ముక్తిని ప్రసాదించే దృఢ నిశ్చయం కలుగుతుంది; తరువాత అణిమాది సిద్ధులను ఇచ్చే నిశ్చయం ఉద్భవిస్తుంది.

Verse 56

इत्येतद्द्विविधं ज्ञेयं ध्यानस्यास्य प्रयोजनम् । ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनम्

ఇట్లు ఈ ధ్యానపు ప్రయోజనం ద్వివిధమని గ్రహించాలి—(1) ధ్యాత, ధ్యానం, ధ్యేయం అనే త్రయం; (2) ధ్యానం చేయబడే పరమ లక్ష్యం.

Verse 57

एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत योगवित् । ज्ञानवैराग्यसंपन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः

ఈ చతుష్టయాన్ని తెలిసికొని యోగవేత్త యోగసాధనలో నిమగ్నుడగాలి. అతడు సమ్యక్ జ్ఞాన-వైరాగ్యసంపన్నుడు, శ్రద్ధావంతుడు, క్షమాశీలుడై ఉండాలి.

Verse 58

निर्ममश्च सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः । जपाच्छ्रांतः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रांतः पुनर्जपेत्

మమకారరహితుడై ఎల్లప్పుడూ ఉత్సాహవంతుడైన వాడే ఈ విధంగా ధ్యానయోగ్యుడని స్మరించబడతాడు. జపంతో అలసితే మళ్లీ ధ్యానించాలి; ధ్యానంతో అలసితే మళ్లీ జపం చేయాలి.

Verse 59

जपध्यनाभियुक्तस्य क्षिप्रं योगः प्रसिद्ध्यति । धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणम्

జపం మరియు ధ్యానంలో స్థిరంగా నిమగ్నుడైనవానికి యోగం త్వరగా సిద్ధిస్తుంది. ధారణ పన్నెండు యామాలు; ధ్యానం పన్నెండు ధారణల సమాహారం.

Verse 60

ध्यानद्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते । समाधिर्न्नाम योगांगमन्तिमं परिकीर्तितम्

ధ్యానపు ద్వాదశకము వరకు చెప్పబడిన స్థితినే సమాధి అంటారు. సమాధి—పరమేశ్వరునిలో లయ—యోగంలోని అంతిమ అంగమని ప్రకటించబడింది.

Verse 61

समाधिना च सर्वत्र प्रज्ञालोकः प्रवर्तते । यदर्थमात्रनिर्भासं स्तिमितो दधिवत्स्थितम्

సమాధి ద్వారా సర్వత్ర ప్రజ్ఞా-ప్రకాశము ప్రవహించుచు ఉంటుంది. అప్పుడు మనస్సు పెరుగు గట్టిపడినట్లు స్థిరమగును—అర్థమాత్ర ప్రకాశమే మిగులును, ఇతర ఆభాసములు నిశ్శబ్దమగును॥

Verse 62

स्वरूपशून्यवद्भानं समाधिरभिधीयते । ध्येये मनः समावेश्य पश्येदपि च सुस्थिरम्

చైతన్యం రూపరహితమై శూన్యంలా ప్రకాశించినప్పుడు ఆ స్థితిని ‘సమాధి’ అంటారు. ధ్యేయంలో మనస్సును పూర్తిగా లీనంచేసి, దానిని అచలమైన స్థిరతతో దర్శించాలి.

Verse 63

निर्वाणानलवद्योगी समाधिस्थः प्रगीयते । न शृणोति न चाघ्राति न जल्पति न पश्यति

సమాధిలో స్థితుడైన ఆ యోగి ‘నిర్వాణాగ్ని’ వలె స్తుతింపబడతాడు. అతడు వినడు, వాసన గ్రహించడు; మాట్లాడడు, చూడడు—బాహ్య ఇంద్రియాలు అంతఃశాంతిలో లీనమై ఉపసంహరించబడినందున.

Verse 64

न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः । नवाभिमन्यते किंचिद्बध्यते न च काष्टवत्

అతడు స్పర్శసంపర్కాన్ని కూడా గ్రహించడు; మనస్సు సంకల్పవికల్పాలు చేయదు. ఏదినీ ‘నాది’ అని అభిమానం పెట్టడు; అయినా బంధింపబడడు—కట్టెలా జడుడుగా కూడా మారడు.

Verse 65

एवं शिवे विलीनात्मा समाधिस्थ इहोच्यते । यथा दीपो निवातस्थः स्पन्दते न कदाचन

ఇలా శివునిలో లీనమైన ఆత్మ కలవాడు ఇక్కడ ‘సమాధిస్థుడు’ అని చెప్పబడతాడు. గాలిలేని చోట ఉంచిన దీపం ఎప్పుడూ కంపించనట్లే, అతడూ ఎప్పుడూ చలించడు.

Verse 66

तथा समाधिनिष्ठो ऽपि तस्मान्न विचलेत्सुधीः । एवमभ्यसतश्चारं योगिनो योगमुत्तमम्

కాబట్టి సమాధిలో స్థితుడైనప్పటికీ సుధీ యోగి ఆ (శివనిష్ఠ) నుండి చలించకూడదు. ఈ విధంగా శ్రద్ధతో నిరంతర సాధనచేసే యోగి ఉత్తమ యోగాన్ని పొందుతాడు—బంధవిమోచకుడైన పతి పరమేశ్వరునిలో దృఢ నివాసం.

Verse 67

तदन्तराया नश्यंति विघ्नाः सर्वे शनैःशनैः

అప్పుడు ఆ సాధనకు అడ్డుగా నిలిచే అన్ని విఘ్నాలు, అంతరాయాలు క్రమంగా క్రమంగా నశిస్తాయి; ఒక్కొక్కటిగా అన్ని ఆటంకాలు లయమవుతాయి।