शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
ఉపమన్యు కృష్ణునికి బోధించేది ఏమనగా—పరమాత్మ మహేశ్వరుడు/శివుడు తన స్వమూర్తుల ద్వారానే సమస్త చరాచర జగత్తును వ్యాపించి ధారిస్తాడు. ఈ అధ్యాయంలో విశ్వం శివుని అష్టమూర్తిలోనే స్థితమై ఉంది; దారంలో గుచ్చిన మణులవలె అని ఉపమానం. తరువాత ప్రధాన శైవ రూపాలు, ముఖ్యంగా పంచబ్రహ్మ తనువులు—ఈశాన, తత్పురుష, అఘోర, వామదేవ, సద్యోజాత—సర్వవ్యాపకములు; ఏదీ అవ్యాప్తం కాదని చెప్పబడింది. ఈశాన క్షేత్రజ్ఞ/భోక్తృ తత్త్వానికి, తత్పురుష అవ్యక్తం మరియు గుణమయ భోగ్యాలకు, అఘోర బుద్ధితత్త్వానికి (ధర్మాది సహితంగా), వామదేవ అహంకారానికి, సద్యోజాత మనస్సుకు అధిష్ఠాతగా నిరూపించబడతారు. ఇంద్రియ-కరణ-విషయ-భూత సంబంధాలు కూడా ఇవ్వబడ్డాయి—శ్రోత్ర–వాక్–శబ్ద–వ్యోమ, త్వక్–పాణి–స్పర్శ–వాయు, చక్షు–చరణ–రూప–అగ్ని, రసనా–పాయు–రస–ఆపః, ఘ్రాణ–ఉపస్థ–గంధ–భూ. చివరికి ఈ దివ్యమూర్తుల కీర్తి, పూజార్హత ఒక్కటే శ్రేయస్సును ప్రసాదించే మంగళకారణమని ఉపసంహారం।
Shlokas
Verse 1
तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् । तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव । शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः
దేవాదిదేవుడైన ఆ పరమేశ్వరుని అష్టమూర్తులే ఈ జగత్తు. ఆయన సర్వవ్యాపి; సమస్త విశ్వం ఆయనలోనే నిలిచియున్నది—ఒకే సూత్రంలో మణిగణాలు ఉన్నట్లుగా. ఆయనే శర్వుడు, భవుడు, రుద్రుడు, ఉగ్రుడు, భీముడు, పశుపతి—బద్ధజీవులందరికీ ప్రభువు.
Verse 3
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानस्सदाशिवः । मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम् । अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः । तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किंचिन्न विद्यते
బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర, మహేశాన, సదాశివ—ఇవే ఆయన ప్రాకట్యమూర్తులు; వీటిచేత ఈ విశ్వమంతా వ్యాపించియున్నది. ఇంకా ‘పంచబ్రహ్మ’ అని పిలువబడే ఆయన ఐదు ఇతర తనువులూ ఉన్నాయి; ఆ దేహములచేత ఇక్కడ వ్యాపించనిది ఏదియు లేదు.
Verse 5
ईशानः पुरुषो ऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च । ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः । ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति
ఈశాన, పురుష, అఘోర, వామ, సద్యోజాత—ఇవి దేవుని ఐదు ప్రసిద్ధ బ్రహ్మ-రూప మూర్తులు. వీటిలో ఈశానాఖ్య మూర్తి ఆద్యమూ అత్యుత్తమమూ; ఆమె ప్రకృతిలో సాక్షాత్తు భోక్త అయిన క్షేత్రజ్ఞ చైతన్యాన్ని అధిష్ఠిస్తుంది।
Verse 7
स्थाणोस्तत्पुरुषाख्या या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति । धर्माद्यष्टांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अधितिष्ठत्यघोराख्या मूर्तिरत्यंतपूजिता
స్థాణు-స్వరూప ప్రభువుని ‘తత్పురుష’ అనే మూర్తి, గుణాశ్రయ స్వభావమైన భోగ్య అవ్యక్త తత్త్వాన్ని అధిష్ఠిస్తుంది. అలాగే పినాకి శివుని ధర్మాది అష్టాంగాలతో యుక్తమైన బుద్ధి-తత్త్వాన్ని అత్యంత పూజ్యమైన ‘అఘోర’ మూర్తి అధిష్ఠిస్తుంది।
Verse 9
वामदेवाह्वयां मूर्तिं महादेवस्य वेधसः । अहंकृतेरधिष्ठात्रीमाहुरागमवेदिनः । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिं शम्भोरमितवर्चसः । मानसः समधिष्ठात्रीं मतिमंतः प्रचक्षते
ఆగమవేత్తలు చెబుతారు: మహాదేవుని ‘వామదేవ’ మూర్తి అహంకార తత్త్వానికి అధిష్ఠాత్రి. అలాగే జ్ఞానులు ప్రకటిస్తారు: అపార తేజస్సుగల శంభువின் ‘సద్యోజాత’ మూర్తి మనస్సుకు సమధిష్ఠాత్రి.
Verse 11
श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य विभोर्व्योम्नस्तथैव च । ईश्वरीमीश्वरस्येमामीशाख्यां हि विदुर्बुधाः । त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् । पुरुषाख्यं विदुस्सर्वे पुराणार्थविशारदाः
శ్రవణం, వాక్కు, శబ్దం మరియు సర్వవ్యాపి ఆకాశంపై అధిష్ఠితమైన ప్రభువు యొక్క ‘ఈశా’ అనే ఐశ్వర్యశక్తి ఇదని బుధులు తెలుసుకొంటారు. అలాగే చర్మం, చేతులు, స్పర్శ మరియు ప్రాణవాయువులపై అధిపత్యం వహించే పరమేశ్వరుని ఐశ్వరీ మూర్తిని పురాణార్థవిశారదులు అందరూ ‘పురుష’మని గుర్తిస్తారు.
Verse 13
चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः । रसनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः
కంటి మరియు పాదాలు, అలాగే రూపం (దృశ్యాకృతి) మరియు అగ్ని—వీటిపై అధిష్ఠాత్రి అయిన దివ్య మూర్తిని మునులు ‘అఘోరా’ అని అంటారు. అలాగే నాలుక మరియు పాయువు, అలాగే రసం (రుచి) మరియు జలాలు—వీటిపై అధిష్ఠితమైన ఈశ్వరీ మూర్తిని ‘వామదేవీ’ అని తెలుసుకొంటారు; ఆమె ఆ కార్యాలలోనే స్థితి పొందింది.
Verse 15
घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं संप्रचक्षते । मूर्तयः पञ्च देवस्य वंदनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः
ఘ్రాణేంద్రియము, ఉపస్థము, సువాసన, భూమి వీటికి అధిష్ఠాత్రిగా ‘సద్యోజాతా’ అనే ఈశ్వరీమూర్తిని వారు ప్రకటిస్తారు. దేవుని ఐదు మూర్తులు శ్రేయస్సు కోరువారు నిత్యం శ్రమతో వందించవలెను; అవే సమస్త మంగళానికి ఏక కారణము।
Verse 17
ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः
ఈశానుడు—ఆ మహాదేవుడు—ఎనిమిది ప్రసిద్ధ మూర్తులుగా విఖ్యాతుడు।
Verse 19
भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः । अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः । चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वंभरात्मिका । शार्वीर्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः
భూమి, జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, క్షేత్రజ్ఞుడు (అంతర్యామి చైతన్యం), సూర్యుడు, చంద్రుడు—ఇవన్నీ మహేశుని శర్వాది అష్టమూర్తులచే అధిష్ఠితమై ఉన్నాయి। ఆ విశ్వంభర శక్తిచేత చరాచరాత్మకమైన సమస్త జగత్తు ధారితమగుచున్నది। శాస్త్రనిశ్చయం ప్రకారం ఇది ‘శార్వీ’ మూర్తి, ‘శివ’ అనే నామంతోనూ ప్రసిద్ధి।
Verse 21
संजीवनं समस्तस्य जगतस्सलिलात्मिका । भावीति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः । बहिरंतर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा । रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी
ఆమె సమస్త జగత్తుకు సంజీవన శక్తి, జలస్వరూపిణి. అందుకే ‘భావీ’ అని కీర్తించబడుతుంది—రూపమై ప్రకాశింపజేసే పరమాత్మ శక్తి. ఆమె బాహ్యాంతరంగా సర్వ విశ్వాన్ని వ్యాపించి, తేజోమయి, శుభమయి; రుద్రుని అవ్యయ రౌద్రీ మూర్తిగా ఘోరరూపిణిగా నిలిచియున్నది.
Verse 23
स्पंदयत्यनिलात्मदं बिभर्ति स्पंदते स्वयम् । औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः । सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका । मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृंदस्य भेदिका
ఆమె ప్రాణవాయువును స్పందింపజేస్తుంది, దానిని ధరిస్తుంది, తానే ఆ స్పందనంగా కంపిస్తుంది. అందుకే సద్భక్తులు ఆమెను ఉగ్ర వేదసు (సృష్టికర్త) యొక్క ‘ఔగ్రీ’ మూర్తి అని అంటారు. ఆమె సమస్తావకాశదాత్రి, సర్వవ్యాపిని, గగనస్వరూపిణి; అదే భీముని ‘భీమా’ అనే మూర్తి, భూతవృంద బంధాలను ఛేదించేది.
Verse 25
सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी । मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृंतनी । दीपयंती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया । ईशानाख्यमहेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति
ఆమె సమస్త దేహధారుల ఆత్మలకు అధిష్ఠాత్రి శక్తి, ప్రతి క్షేత్రంలో నివసించేది. ఆమెనే పశుపతి యొక్క మూర్తి, పశు బంధాలను ఛేదించేది. ‘దివాకర’ అనే నామంతో ఆమె సమస్త జగత్తును ప్రకాశింపజేస్తుంది; మహేశ్వరుని ‘ఈశాన’ నామక మూర్తి దివిలో విస్తరించి దీప్తిస్తుంది.
Verse 27
आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः । महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया । आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः । व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्
అమృతసమ కిరణాలను ధరించిన నిశాకర చంద్రుడు సమస్త విశ్వాన్ని పోషించి వికసింపజేస్తాడు; అతడు మహాదేవుని మూర్తియే, ‘మహాదేవ’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి. అతడు పరమాత్మ శివుని అష్టమ మూర్తి, ఆయన ఆత్మస్వరూపమే. అందువల్ల ఆయన వ్యాపకమైన మరియు భిన్నమైన (పరిమిత) మూర్తుల వల్ల ఈ సమస్త జగత్తు శివాత్మకమైంది.
Verse 29
वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यंति वै यथा । शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत् । सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा । सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः
వృక్ష మూలానికి నీరు పోస్తే శాఖలు పుష్టి చెందునట్లు, శివుని పూజచేత—ఈ జగత్తు శివుని వపువే (ప్రకట రూపమే) కనుక—సమస్త లోకం వికసిస్తుంది. జ్ఞానులు శివారాధన సర్వాభయాన్ని ప్రసాదించేది, అందరిపై అనుగ్రహం కురిపించేది, అన్ని విధాల ఉపకారం చేసేదని చెబుతారు.
Verse 31
यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता । तथा सर्वस्य संप्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः । देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः । अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः
ఇక్కడ కుమారుడు, మనవడు మొదలైనవారిపై ప్రేమ చూపితే తండ్రి సంతోషించునట్లు, సమస్త జీవుల పట్ల సద్భావం మరియు ప్రీతితో శంకరుడు ప్రసన్నుడవుతాడు. ఏ దేహధారినైనా అన్యాయంగా అణచివేయడం లేదా నిరోధించడం జరిగితే, ఆ అనిష్టం అష్టమూర్తి ప్రభువుకే చేసినదే—సందేహం లేదు.
Verse 33
अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम् । भजस्व सर्वभावेन रुद्रः परमकारणम्
అష్టమూర్తి-ఆత్మరూపంగా విశ్వాన్ని అధిష్ఠించి నిలిపిన శివుని సర్వభావంతో భజించుము; ఎందుకంటే రుద్రుడే పరమ కారణం, సమస్తానికి పరమ పతి.
Frequently Asked Questions
No discrete narrative event dominates; the chapter is primarily a doctrinal instruction where Upamanyu teaches Kṛṣṇa Śiva’s cosmic pervasion and the structured scheme of His mūrtis (aṣṭamūrti and pañcabrahma).
They function as presiding principles (adhiṣṭhātṛs) over key tattvas of experience—kṣetrajña/bhoktṛ, avyakta, buddhi, ahaṃkāra, and manas—showing that cognition and embodiment are grounded in Śiva’s fivefold presence.
The chapter highlights Śiva’s aṣṭamūrti and especially the pañcabrahma (Īśāna, Tatpuruṣa, Aghora, Vāmadeva, Sadyojāta), applying them to systematic correspondences with sense faculties, organs, their objects, and elements (e.g., śrotra–śabda–vyoman; cakṣus–rūpa–agni; rasanā–rasa–āpas).