न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात् । स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम् । यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च । स एव भर्तृहीनायाः कुटुंबिन्याः स्थितिर्भवेत्

ఉపమన్యు అన్నాడు— “న్యాసం స్థితి, ఉత్పత్తి, లయ అనే క్రమంలో మూడు విధాలుగా చెప్పబడింది. గృహస్థులకు స్థితి-న్యాసం, బ్రహ్మచారులకు ఉత్పత్తి-న్యాసం. యతులకు సంహృతి (లయ)-న్యాసం; వానప్రస్థులకు కూడా అదే. అదే స్థితి-న్యాసం భర్తలేని గృహిణికీ అనుకూలం.”

Verse 3

कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम् । अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं स्थितिन्यास उदाहृतः । दक्षिणांगुष्ठमारभ्य वामांगुष्ठान्तमेव च । उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः

ఇప్పుడు కన్యా-శక్తి పునఃప్రకటనార్థం న్యాస లక్షణాన్ని చెప్పుదును. బొటనవేలు నుండి చిటికెనవేలు వరకు జరిగే స్థాపన స్థితి-న్యాసం; కుడి బొటనవేలు నుండి ప్రారంభించి ఎడమ బొటనవేలు వరకు జరిగేది ఉత్పత్తి-న్యాసం; దీనికి విరుద్ధ క్రమం సంహృతి-న్యాసం।

Verse 5

सबिंदुकान्नकारादीन्वर्णान्न्यस्येदनुक्रमात् । अंगुलीषु शिवं न्यस्येत्तलयोरप्यनामयोः । अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमंत्रतः । निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः

బిందుతో కూడిన ‘న’కారాది వర్ణాలను క్రమంగా న్యాసం చేయాలి. తరువాత వేళ్లలో శివుని న్యాసం చేయాలి, రెండు అరచేతులలో కూడా, వ్యాధి లేకుండుటకు. ఆపై అస్త్ర-న్యాసం చేసి అస్త్ర-మంత్రంతో దశదిశలలో విస్తరింప చేయాలి. (ఇలా భావించబడే) నివృత్తి మొదలైన ఐదు కళలు పంచమహాభూత స్వరూపములు।

Verse 7

पञ्चभूताधिपैस्सार्धं ततच्चिह्नसमन्विताः । हृत्कण्टतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः । तद्तद्बीजेन संग्रंथीस्तद्तद्बीजेषु भावयेत् । तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्

పంచభూతాల అధిపతులతో కూడి, వారి చిహ్నములతో హృదయము, కంఠము, తాలువు, భ్రూమధ్యము మరియు బ్రహ్మరంధ్రమునందు ఉన్న గ్రంథులను ఆయా బీజాక్షరములతో ధ్యానించవలెను. వాటి శుద్ధి కొరకు పంచాక్షరీ మంత్రమును జపించవలెను.

Verse 9

निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसंख्यानुसारतः । भूतग्रंथिं ततश्छिद्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया । नाड्या सुषुम्नयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना । निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेच्छिवतेजसा

గుణముల సంఖ్యను అనుసరించి ప్రాణవాయువును నిరోధించి, అస్త్రముద్రతో భూతగ్రంథిని ఛేదించవలెను. సుషుమ్నా నాడి ద్వారా ప్రాణవాయువుతో ప్రేరేపించబడి బ్రహ్మరంధ్రము నుండి వెలువడిన ఆత్మను శివతేజస్సుతో సంయోజించవలెను.

Verse 11

विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् । ततश्चोपरिभावेन कलास्संहृत्य वायुना । देहं संहृत्य वै दग्धं कलास्स्पृष्ट्वा सहाब्धिना । प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत्

వాయువుతో దేహమును శోషింపజేసి, పిమ్మట కాలాగ్నితో దహింపవలెను. ఆపై వాయువుతో కళలను ఉపసంహరించి, అమృతముతో దేహమును తడిపి యథాస్థానమున ఉంచవలెను.

Verse 13

अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु । अमृतप्लावनं कुर्याद्भस्मीभूतस्य वै ततः । ततो विद्यामये तस्मिन्देहे दीपशिखाकृतिम् । शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरंध्रेण योजयेत्

అనంతరం సమస్త క్రియలను సంహరించి, దేహాభిమానాన్ని దగ్ధం చేసి, కళల కొత్త సృష్టి చేయకుండానే భస్మీభూత స్థితిపై ‘అమృతప్లావనము’ చేయవలెను. తదుపరి ఆ విద్యామయ దేహములో, దీపశిఖారూపముగా శివునందు నుండి ఉద్భవించిన ఆత్మను బ్రహ్మరంధ్రం ద్వారా యోగింపవలెను.

Verse 15

देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपंकजे । पुनश्चामृतवर्षेण सिंचेद्विद्यामयं वपुः । ततः कुर्यात्करन्यासं करशोधनपूर्वकम् । देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत्

దేహాంతరంలో, హృదయపద్మంలో ప్రవేశించిన ఆ పరమశివుని ధ్యానించి, మళ్లీ అమృతవర్షంతో మంత్రమయమైన దేహాన్ని స్నానింపజేయాలి. తరువాత చేతులను శుద్ధి చేసి కరన్యాసం చేయాలి; ఆపై దేహన్యాసం చేసి మహాముద్రను ఆచరించాలి.

Verse 17

अंगन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना । वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसंधिषु । षडंगानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च । दिग्बंधमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम्

తర్వాత శివుడు ఉపదేశించిన విధానంలో అంగన్యాసం చేయాలి. ఆపై చేతులు, పాదాలు మొదలైన సంధిస్థానాలలో వర్ణన్యాసం చేయాలి. తరువాత షడంగాలను, శబ్దాల షట్ జాతులతో కూడి న్యసించి, ఆగ్నేయ దిశ నుండి క్రమంగా దిగ్బంధం ఆచరించాలి.

Verse 19

यद्वा मूर्धादिपञ्चांगं न्यासमेव समाचरेत् । तथा षडंगन्यासं च भूतशुद्ध्यादिकं विना । एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् । शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम्

లేదా శిరస్సు మొదలైన వాటితో ప్రారంభమయ్యే పంచాంగన్యాసమే చేయవచ్చు; అలాగే భూతశుద్ధి మొదలైన విస్తార విధానాలు లేకుండానే షడంగన్యాసం కూడా చేయవచ్చు. ఈ విధంగా సంక్షేపంగా దేహాత్మశుద్ధి చేసి, శివభావంలో స్థితుడై పరమేశ్వరుని పూజించాలి.

Verse 21

अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः । स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत् । तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः । तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः

ఇప్పుడు ఎవరికైనా సమయం/అవకాశం లేకపోయినా, లేదా మనస్సులో గందరగోళం ఉన్నా, అతడు విస్తృత విధానంలో న్యాసకర్మను ఆచరించాలి. అందులో మొదట మాతృకాన్యాసం, తరువాత బ్రహ్మన్యాసం; మూడవది ప్రణవన్యాసం, ఆపై హంసన్యాసం.

Verse 22

अध्याय

అధ్యాయము—శివోపదేశాన్ని క్రమబద్ధంగా అధ్యయనం, మననం చేయుటకు ఏర్పాటు చేసిన శాస్త్రీయ విభాగము ఇది।

Verse 23

पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः । एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात्पूजादि कर्मसु । अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके । इं ईं च नेत्रयोस्तद्वतुं ऊं श्रवणयोस्तथा

ఐదవ విధానం సద్భక్తులచే ప్రశంసింపబడిన పంచాక్షరాత్మక న్యాసమని చెప్పబడింది. పూజాది కర్మలలో వీటిలో ఒకటిని గాని అనేకాన్ని గాని చేయవచ్చు. ‘అ’ను శిరోమణిపై, ‘ఆ’ను లలాటంపై; ‘ఇ’ ‘ఈ’లను రెండు నేత్రాలపై, అలాగే ‘ఉ’ ‘ఊ’లను రెండు కర్ణాలపై యథావిధిగా విన్యసించాలి।

Verse 25

ऋं ःं कपोलयोश्चैव ऌअं ॡं नासापुटद्वये । एमेमोष्ठद्वयोरोमौं दंतपंक्तिद्वयोः क्रमात् । अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् । कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु संधिषु

‘ఋం’ ‘ఃం’లను రెండు చెంపలపై, అలాగే ‘ఌఅం’ ‘ॡం’లను రెండు నాసారంధ్రాలపై విన్యసించాలి. క్రమంగా ‘ఏ’ ‘మే’లను రెండు పెదవులపై, ‘ఓమౌం’ను దంతాల రెండు వరుసలపై స్థాపించాలి. తరువాత ‘అం’ను నాలుకపై, ‘యః’ను తాలువుపై విధివిధానంగా ఉంచాలి. ఆపై క-వర్గ అక్షరాలను కుడి చేతి ఐదు సంధులపై న్యసించాలి।

Verse 27

चवर्गं च तथा वामहस्तसंधिषु विन्यसेत् । टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि । पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः । न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्

చ-వర్గ అక్షరాలను ఎడమ చేతి సంధులపై విన్యసించాలి. ట-వర్గం మరియు త-వర్గాన్ని రెండు పాదాలపై స్థాపించాలి. ‘ప’ ‘ఫ’లను రెండు పార్శ్వాలపై, తరువాత ‘బ’ ‘భ’లను వెన్నుపై మరియు నాభిపైన కూడా ఉంచాలి. ఆపై ‘మ’కారాన్ని హృదయంలో న్యసించి, చర్మాది భాగాలపై మిగతా విన్యాసాన్ని యథాక్రమంగా చేయాలి—ఇలా శివపూజార్థం దేహం పవిత్రమగును।

Verse 29

यकरादिसकारांतान्न्यसेत्सप्तसु धातुषु । हंकारं हृदयस्यांतः क्षकारं भ्रूयुगांतरे । एवं वर्णान्प्रविन्यस्य पञ्चाशद्रुद्रवर्त्मना । अंगवक्त्रकलाभेदात्पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत्

‘య’ నుండి ‘స’ వరకు అక్షరాలను సప్త ధాతువులలో న్యసించాలి. ‘హం’కారాన్ని హృదయాంతరంలో, ‘క్ష’కారాన్ని రెండు భ్రూవుల మధ్యలో ఉంచాలి. ఈ విధంగా పంచాశత్ వర్ణాల రుద్రపథంలో అక్షరాలను సరిగా ప్రవిన్యసించి, అంగ-భేదం, వక్త్ర-భేదం, కళా-భేదం ప్రకారం పంచబ్రహ్మాలను కూడా విన్యసించాలి।

Verse 31

करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात् । शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत् । ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमांतानि कल्पयेत् । ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात्

ఆ మంత్రాలతో కరన్యాసాది ప్రాథమిక కర్మలను చేసి—క్రమంగా గానీ అక్రమంగా గానీ—వాటిని శిరస్సు, ముఖం, హృదయం, గుహ్యప్రదేశం, పాదాలపై విన్యసించాలి। అనంతరం ఊర్ధ్వ దిశ మొదలుకొని పశ్చిమాంతం వరకు ముఖాలను ధ్యానించాలి। ఈ ఐదు స్థానాలలో ఈశానుని ఐదు కళలను క్రమంగా స్థాపించాలి।

Verse 33

ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि । चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः । हृत्कंठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि । अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः

అనంతరం నాలుగు ముఖాలపై పురుష తత్త్వానికి చెందిన నాలుగు కళలను కూడా తూర్పు మొదలైన క్రమంలో స్థాపించాలి। అవి హృదయం, కంఠం, భుజాలు, నాభి, ఉదరం, వెన్ను, వక్షస్థలం లలో విన్యసించాలి। అలాగే అఘోరుని ఎనిమిది కళలను పాదాలపై మరియు చేతులపై కూడా స్థాపించాలి।

Verse 35

पश्चात्त्रयोःदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु । जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत् । घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः । अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः

ఆపై విధివేత్త సాధకుడు పదమూడు కలలను క్రమంగా న్యాసం చేయాలి—గుదం, ఉపస్థం, తొడలు, మోకాళ్లలో. జంఘలు, నితంబాలు, నడుము, పార్శ్వాలలో వామదేవ భావాన్ని ధ్యానించాలి. అలాగే ముక్కు, శిరస్సు, రెండు భుజాలలో కూడా కలలను స్థాపించాలి. ఈ విధంగా ముప్పైఎనిమిది కలల న్యాసాన్ని క్రమంగా చేసి అడుగడుగునా ముందుకు సాగుతాడు।

Verse 37

पश्चात्प्रणवविद्धीमान्प्रणवन्यासमाचरेत् । बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः । पार्श्वोदरोरुजंघेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा । इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः

ఆపై ప్రణవవిద్యలో నిపుణుడైన జ్ఞాని సాధకుడు ప్రణవ-న్యాసం ఆచరించాలి. రెండు భుజాలపై, మోచేతులపై, అలాగే మణికట్టులపై; పార్శ్వాలు, ఉదరం, తొడలు, జంఘలు, పాదాలు మరియు వెనుక భాగంపై కూడా. ఈ విధంగా ప్రణవ విన్యాసం చేసి న్యాసంలో దక్షుడైనవాడు ఆరాధనలో ముందుకు సాగుతాడు।

Verse 39

हंसन्यासं प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम् । बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्घ्राणयोरपि । विभज्य बाहुनेत्रास्यललाटे घ्राणयोरपि । कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोस्तनयोस्तथा

శైవశాస్త్రంలో చెప్పినట్లే హంస-న్యాసం చేయాలి. ‘హంస’ బీజాన్ని విభజించి కళ్లలోను, నాసారంధ్రాలలోను స్థాపించాలి. అలాగే భుజాలలో, కళ్లలో, ముఖంలో, నుదుటిలో, నాసికలో కూడా విన్యాసం చేయాలి. తరువాత కక్షల్లో, భుజసంధుల్లో, పార్శ్వాలలో, స్తనాలలో కూడా స్థాపించాలి।

Verse 41

कठ्योः पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चांगवर्त्मना । हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत्पञ्चाक्षरीं ततः । यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते । नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत्

నడుము, చేతులు, గుల్ఫాలు (మడమలు) పై—లేదా పంచాంగ మార్గానుసారం—ఈ ‘హంస-న్యాసం’ చేసి, అనంతరం పంచాక్షరీ మంత్రాన్ని న్యసించాలి. పూర్వోక్త విధానంతో శివత్వం జన్మించునట్లు—శివభావం లేనివాడు శివసాధన చేయకూడదు; శివార్చన కూడా చేయకూడదు।

Verse 43

नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवम्प्राप्नुयाच्छिवम् । तस्माच्छैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम् । शिवो ऽहमिति संचिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत् । कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः

శివభావం లేనివాడు శివుని ధ్యానించకూడదు; శివపరాయణుడు కానివాడు శివుని పొందలేడు. కనుక తన దేహమనస్సును శైవమయం చేసి, పశుభావన (బద్ధజీవుని పశుత్వ భావం) విడిచి, ‘నేను శివునివాడను/శివమయుడను’ అని చింతించి శైవకర్మలను ఆచరించాలి. కర్మయజ్ఞం, తపోయజ్ఞం, వాటికన్నా ఉత్తమమైన జపయజ్ఞం ఉపదేశించబడింది.

Verse 44

ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः । कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे । जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा

ధ్యానయజ్ఞం, జ్ఞానయజ్ఞం—ఇలా ఐదు యజ్ఞాలు ప్రకటించబడ్డాయి. కొందరు కర్మయజ్ఞంలో నిమగ్నులు, మరికొందరు తపోయజ్ఞంలో; ఇంకొందరు జపయజ్ఞంలో, అలాగే ధ్యానయజ్ఞంలోనూ నిమగ్నులై ఉంటారు.

Verse 46

ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् । क्रमयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः । कामान्कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् । अकामे रुद्रभवने भोगान्भुक्त्वा ततश्च्युतः

ఇంకొందరు జ్ఞానయజ్ఞంలో నిమగ్నులై క్రమక్రమంగా మరింత విశిష్టులవుతారు. క్రమయజ్ఞం రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది—కామంతో మరియు అకామంగా. కామి సాధకుడు కోరిన భోగాలను అనుభవించి, భోగాసక్తితో మళ్లీ జన్మిస్తాడు. కానీ అకామ మార్గంలో రుద్రధామాన్ని పొందీ, అక్కడి దివ్యభోగాలను అనుభవించినా అతడు తిరిగి పతనమవడు.

Verse 48

तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः । तपस्वी च पुनस्तस्मिन्भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः । जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः । जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह

తపోయజ్ఞంలో నిమగ్నుడై ఉంటే అతడు తపస్విగా జన్మిస్తాడు—ఇందులో సందేహం లేదు. కానీ ఆ తపస్వి కూడా అక్కడ భోగాలను అనుభవించి ఆ స్థితి నుండి పతనమవుతాడు. అయితే జపం మరియు ధ్యానంలో నిమగ్నుడైనవాడు భూమిపై మనిషిగా జన్మిస్తాడు; జపధ్యానరతుడైన ఆ మర్త్యుడు, ఆ సాధన యొక్క విశిష్ట శక్తివల్ల ఈ లోకంలోనే విశిష్టుడవుతాడు.

Verse 50

ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् । तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञो ऽपि देहिनाम् । अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति । तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत्

యథార్థ జ్ఞానం పొందినవాడు త్వరలోనే శివసాయుజ్యాన్ని పొందుతాడు. అందువల్ల దేహధారుల కోసం శివాజ్ఞతో విధించబడిన కర్మయజ్ఞమూ ముక్తునికి బంధనకరమైన తప్పనిసరి కర్మగా ఉండదు. కానీ నిష్కాముడై ఉండి కూడా కోరికతో కలిసినవాడు తప్పక బంధనంలో పడతాడు. కాబట్టి పంచయజ్ఞాలలో ధ్యానజ్ఞానాలలో పరుడై ఉండాలి.

Verse 52

ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः । हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः । ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः । बहिः कर्मकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः

ధ్యానం, యథార్థ జ్ఞానం ఎవరికైతే ఉన్నాయో, అతడు భవసముద్రాన్ని దాటుతాడు. హింసాది దోషాల నుండి విముక్తుడై, చిత్తశుద్ధికి పవిత్ర సాధనమవుతాడు. అందువల్ల ధ్యానయజ్ఞమే శ్రేష్ఠం; అది అపవర్గం అంటే మోక్షఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. బాహ్య కర్మలు సేవకుల వలె మాత్రమే; పరమ ఫలంలో ఎక్కువ భాగస్వాములు కావు.

Verse 54

दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः । ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम् । यथेह कर्मणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् । ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान्

రాజభవనంలో (ఈ సూత్రం) చూసినట్లే, ఇక్కడ కూడా కర్మకాండులు అలాగే ప్రవర్తిస్తారు. ధ్యానుల రూపం సూక్ష్మమై, ప్రత్యక్షంగా ఐశ్వరత్వంగా ప్రకాశిస్తుంది. కానీ ఈ లోకంలో కర్మల కోసం స్థూల రూపాలు మట్టి, చెక్క మొదలైన వాటితో తయారవుతాయి; అందువల్ల ధ్యానయజ్ఞంలో రతులైనవారు కూడా ఉపాసనాధారంగా రాయి లేదా మట్టితో చేసిన దేవప్రతిమలను వినియోగిస్తారు.

Verse 56

नात्यंतं प्रतिपद्यंते शिवयाथात्म्यवेदनात् । आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः । हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः । ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते

శివుని యథార్థ స్వరూపాన్ని తెలియకపోతే జనులు పరమపదాన్ని పూర్తిగా పొందరు. ఆత్మలో నివసించే శివుని విడిచి కేవలం బాహ్య వస్తువునే పూజించే వాడు, చేతిలో ఉన్న ఫలాన్ని పారవేసి తన మోచేతిని నాకినట్టే. జ్ఞానంవల్ల ధ్యానం కలుగుతుంది; ధ్యానంవల్ల జ్ఞానం మరింతగా వికసిస్తుంది.

Verse 58

तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत् । द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे । नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा । नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा

ఆ రెండింటి—సాధన మరియు జ్ఞానం—వల్ల ముక్తి లభిస్తుంది; కాబట్టి ధ్యానంలో రతుడై ఉండాలి. శ్రద్ధతో ఛేదించబడిన మనస్సుతో ద్వాదశాంతంలో, లేదా శిరోమణిలో, లలాటంలో, భ్రూమధ్యంలో, నాసాగ్రంలో, నోటిలో, కంఠంలో, హృదయంలో, లేదా నాభిలో—ఆ శాశ్వత స్థానంలో—ధ్యానాన్ని స్థిరపరచాలి.

Verse 60

बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् । अथवा पूजयेन्नित्यं लिंगे वा कृतकेपि वा । वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः । अथवांतर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् । अंतर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा

బాహ్య యాగోపచారాలతో దేవుడిని, దేవిని పూజించాలి. లేదా నిత్యం లింగంలో గానీ, నిర్మిత ప్రతిమలో గానీ, పవిత్ర అగ్నిలో గానీ, ప్రతిష్ఠిత స్థండిలంలో గానీ—తన సామర్థ్యానుసారం భక్తితో పూజించాలి. లేదా అంతరంగంగా మరియు బాహ్యంగా రెండింటిలోనూ పరమేశ్వరుని ఆరాధించాలి. అంతర్యాగంలో నిమగ్నుడైనవాడు బాహ్య పూజ చేయవచ్చు లేదా చేయకపోవచ్చు.