साधक-दीक्षा तथा मन्त्रसाधन (Puraścaraṇa and the Discipline of the Mantra-Sādhaka)
ఈ అధ్యాయంలో గురువు అర్హుడైన సాధకుని స్థాపించి శైవ విద్య/మంత్రాన్ని ఎలా ప్రసాదిస్తాడో విధివిధానంగా చెప్పబడింది. ఉపమన్యు మణ్డలారాధన, కుంభస్థాపన, హోమం, శిష్యుని స్థానం నిర్ణయం, పూర్వకర్మల సమాప్తి—ఇవన్నీ ముందుగా చెప్పిన క్రమంలో వివరిస్తాడు. గురువు అభిషేకం చేసి ‘పరమ మంత్రం’ను అధికారికంగా ఇస్తాడు; పుష్పాంబుతో శిష్యుని అరచేతిలో శైవజ్ఞానాన్ని స్పర్శతో హస్తాంతరం చేసి విద్యోపదేశాన్ని ముగిస్తాడు. ఈ మంత్రం పరమేష్ఠిన్ (శివుడు) కృపవల్ల ఇహలోక-పరలోక సిద్ధులను ఇస్తుందని ప్రశంసించబడింది. శివానుజ్ఞ పొందిన గురువు సాధన, శివయోగం బోధిస్తాడు; శిష్యుడు వినియోగాన్ని గమనిస్తూ మంత్రసాధన చేస్తాడు—ఇదే మూలమంత్రపు పురశ్చరణ. ముముక్షువుకు అతిగా కర్మకాండ శ్రమ తప్పనిసరి కాదు, అయినా ఆచరించడం శుభమని చెప్పబడింది.
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि साधकं नाम नामतः । संस्कारमन्त्रमाहात्म्यं कथने सूचितं मया
ఉపమన్యుడు పలికెను—ఇకపై ‘సాధక’ అనే సాధనా విధానాన్ని పేరుతో సహా నేను ప్రకటిస్తాను. సంస్కారములూ మంత్ర మహిమయూ ఈ కథనంలో నేను ముందే సూచించితిని.
Verse 2
संपूज्य मंडले देवं स्थाप्य कुम्भे च पूर्ववत् । हुत्वा शिष्यमनुष्णीषं प्रापयेद्भुवि मंडले
మండలంలో దేవుని యథావిధిగా పూజించి, ముందుగా చెప్పినట్లే కుంభంలో స్థాపించి, ఆచార్యుడు హోమం చేయాలి; తరువాత శిష్యుని శిరోవస్త్రం లేకుండా భూమిపై ఉన్న మండలంలో ప్రవేశింపజేసి కూర్చోబెట్టాలి.
Verse 3
पूर्वांतं पूर्ववत्कृत्वा हुत्वाहुतिशतं तथा । संतर्प्य मूलमन्त्रेण कलशैर्देशिकोत्तमः
మునుపటి విధిని మునుపటిలానే పూర్తిచేసి, శ్రేష్ఠ దేశికుడు అగ్నిలో వంద ఆహుతులు సమర్పించాడు; మరియు మూలమంత్రంతో కలశాల ద్వారా దేవతను విధివిధానంగా సంతృప్తిపరిచాడు।
Verse 4
सन्दीप्य च यथापूर्वं कृत्वा पूर्वोदितं क्रमात् । अभिषिच्य यथापूर्वं प्रदद्यान्मन्त्रमुत्तमम्
మునుపటివలె పవిత్రాగ్నిని ప్రదీప్తం చేసి, ముందుగా చెప్పిన క్రమాన్ని దశదశగా విధిగా నిర్వహించి, పూర్వవిధానమునే అభిషేకం చేసి; అనంతరం అదే విధంగా పరమ మంత్రాన్ని ప్రసాదించాలి।
Verse 5
तत्र विद्योपदेशांतं कृत्वा विस्तरशः क्रमात् । पुष्पाम्बुना शिशोः पाणौ विद्यां शैवीं समर्पयेत्
అక్కడ శైవవిద్యోపదేశాన్ని విస్తారంగా క్రమపద్ధతిలో ముగించి, పుష్పసంస్కృత జలంతో శిశువు చేతిలో శైవీ విద్యను సమర్పించాలి।
Verse 6
तवैहिकामुष्मिकयोः सर्वसिद्धिफलप्रदः । भवत्येव महामन्त्रः प्रसादात्परमेष्ठिनः
నీకు ఇహలోకములోను పరలోకములోను—రెండింటిలో—ఈ మహామంత్రం పరమేశ్ఠి (పరమేశ్వరుడు) కృపవలన సమస్త సిద్ధులనూ వాటి ఫలాలనూ ప్రసాదించునది అవుతుంది।
Verse 7
इत्युत्वा देवमभ्यर्च्य लब्धानुज्ञः शिवाद्गुरुः । साधनं शिवयोगं च साधकाय समादिशेत्
ఇట్లు చెప్పి గురువు దేవుని ఆరాధించి, శివుని అనుమతి పొందిన తరువాత, సాధకునికి సాధనావిధానమును మరియు శివయోగమును ఉపదేశించాలి।
Verse 8
तच्छ्रुत्वा गुरुसंदेशं क्रमशो मंत्रसाधकः । पुरतो विनियोगस्य मन्त्रसाधनमाचरेत्
గురువారి ఆదేశాన్ని విని మంత్రసాధకుడు క్రమంగా మంత్రసాధనను ఆచరించాలి; ముందుగా దానికి పూర్వమైన వినియోగాన్ని విధివిధానంగా చేయాలి.
Verse 9
साधनं मूलमन्त्रस्य पुरश्चरणमुच्यते । पुरतश्चरणीयत्वाद्विनियोगाख्यकर्मणः
మూలమంత్ర సిద్ధికి ప్రధాన సాధనంగా ‘పురశ్చరణ’ అని చెప్పబడింది. వినియోగమనే కర్మకు ముందుగా చేయవలసిన ప్రాథమిక ఆచరణ కావడంతో దీనికి ఆ పేరు వచ్చింది.
Verse 10
नात्यन्तं करणीयन्तु मुमुक्षोर्मन्त्रसाधनम् । कृतन्तु तदिहान्यत्र तास्यापि शुभदं भवेत्
మోక్షాన్ని కోరుకునే సాధకుడు మంత్రసాధనలో అతిగా మునిగిపోవడం తగదు. అయినా అది ఇక్కడ గానీ మరెక్కడ గానీ చేయబడితే, అతనికి శుభప్రదంగా, హితకరంగా ఉంటుంది.
Verse 11
शुभे ऽहनि शुभे देशे काले वा दोषवर्जिते । शुक्लदन्तनखः स्नातः कृतपूर्वाह्णिकक्रियः
శుభదినంలో, శుభస్థలంలో, లేదా దోషరహిత సమయంలో—స్నానం చేసి శుద్ధుడై, పళ్ళు మరియు గోర్లు శుభ్రంగా (తెల్లగా) ఉంచి, పూర్వాహ్నిక కర్మలను విధిగా పూర్తి చేసి—అప్పుడు శివపూజా మరియు ధ్యానసాధనకు అర్హుడవుతాడు.
Verse 12
अलंकृत्य यथा लब्धैर्गंधमाल्यविभूषणैः । सोष्णीषः सोत्तरासंगः सर्वशुक्लसमाहितः
తనకు లభించిన సుగంధాలు, మాలలు, ఆభరణాలతో అతడు తనను అలంకరించుకున్నాడు. పాగడి మరియు ఉత్తరీయం ధరించి, సంపూర్ణంగా శ్వేతవస్త్రధారిగా సమాధానచిత్తుడై నిలిచెను.
Verse 13
देवालये गृहे ऽन्यस्मिन्देशे वा सुमनोहरे । सुखेनाभ्यस्तपूर्वेण त्वासनेन कृतासनः
దేవాలయంలో, ఇంట్లో, లేదా మరే అత్యంత మనోహరమైన స్థలంలో—ముందుగా అభ్యసించిన సౌకర్యమైన ఆసనంపై సుఖంగా కూర్చొని స్థిరపడాలి।
Verse 14
तनुं कृत्वात्मनः शैवीं शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना । संपूज्य देवदेवेशं नकुलीश्वरमीश्वरम्
శివశాస్త్రోక్త మార్గాన్ని అనుసరించి తన దేహాన్ని శైవమయంగా చేసుకొని, అతడు దేవదేవేశుడు—పరమేశ్వరుడు నకులీశ్వరుని విధిగా పూజించాడు।
Verse 15
निवेद्य पायसं तस्मै समप्याराधनं क्रमात् । प्रणिपत्य च तं देवं प्राप्तानुज्ञश्च तन्मुखात्
ఆయనకు పాయసం నివేదించి, విధిపూర్వకంగా క్రమానుసారంగా ఆరాధనను పూర్తిచేసి, ఆ దేవాధిదేవునికి సాష్టాంగ ప్రణామం చేశాడు; ప్రభువు ముఖమునుండే ప్రయాణానుమతి పొందాడు।
Verse 16
कोटिवारं तदर्धं वा तदर्धं वा जपेच्छिवम् । लक्षविंशतिकं वापि दशलक्षमथापि वा
శివనామం/మంత్రాన్ని ఒక కోటి సార్లు జపించాలి—లేదా దాని సగం, లేదా మళ్లీ దాని సగం; లేక ఇరవై లక్షలు, లేదా పది లక్షలు కూడా, యథాశక్తిగా జపించాలి।
Verse 17
ततश्च पायसाक्षारलवणैकमिताशनः । अहिंसकः क्षमी शांतो दांतश्चैव सदा भवेत्
ఆ తరువాత అతడు మితాహారిగా ఉండాలి—పాయసం, క్షారమిశ్రిత యవాగూ (పలుచని గంజి) మరియు కేవలం ఉప్పు వంటి సరళాహారం మాత్రమే తీసుకోవాలి; ఎల్లప్పుడూ అహింసకుడు, క్షమాశీలి, శాంతుడు, ఇంద్రియనిగ్రహం కలవాడై ఉండాలి।
Verse 18
अलाभे पायसस्याश्नन्फलमूलादिकानि वा । विहितानि शिवेनैव विशिष्टान्युत्तरोत्तरम्
పాయసం లభించకపోతే ఫలాలు, మూలాలు మొదలైనవి భుజించవచ్చు. ఇవన్నీ స్వయంగా భగవాన్ శివుడే విధించినవి; ఒక్కొక్కటి క్రమంగా మరింత విశిష్టమైనవి.
Verse 19
चरुं भक्ष्यमथो सक्तुकणान्यावकमेव च । शाकं पयो दधि घृतं मूलं फलमथोदकम्
చరు, భక్ష్యాలు, సక్తు కణాలు, ఆవక; అలాగే కూరలు, పాలు, పెరుగు, నెయ్యి, మూలాలు, ఫలాలు, నీరు—ఇవి శివపూజా వ్రతాలలో శుద్ధాహారముగా, అర్పణయోగ్యముగా చెప్పబడ్డాయి.
Verse 20
अभिमंत्र्य च मन्त्रेण भक्ष्यभोज्यादिकानि च । साधने ऽस्मिन्विशेषेण नित्यं भुञ्जीत वाग्यतः
మంత్రంతో భక్ష్యభోజ్యాదులను అభిమంత్రించి, ఈ సాధనావిశేషంలో నిత్యం వాక్సంయమంతో భుజించవలెను।
Verse 21
मन्त्राष्टशतपूतेन जलेन शुचिना व्रती । स्नायान्नदीनदोत्थेन प्रोक्षयेद्वाथ शक्तितः
వ్రతధారి భక్తుడు మంత్రాన్ని నూట ఎనిమిది సార్లు జపించి పవిత్రమైన శుద్ధజలంతో స్నానం చేయవలెను; లేదా స్నానానంతరం యథాశక్తి నది లేదా పవిత్ర స్రోతస్సు జలంతో ప్రోక్షణం చేసుకోవలెను।
Verse 22
तर्पयेच्च तथा नित्यं जुहुयाच्च शिवानले । सप्तभिः पञ्चभिर्द्रव्यैस्त्रिभिर्वाथ घृतेन वा
అలాగే నిత్యం తర్పణం చేసి, శివాగ్నిలో ప్రతిదినం హోమం చేయవలెను—ఏడు ద్రవ్యాలతో గానీ, ఐదుతో గానీ, మూడుతో గానీ, లేదా కేవలం ఘృతంతోనైనా।
Verse 23
इत्थं भक्त्या शिवं शैवो यः साधयति साधकः । तस्येहामुत्र दुष्प्रापं न किंचिदपि विद्यते
ఇట్లుగా భక్తితో శైవ సాధకుడు శివుని సాధిస్తే, అతనికి ఇహలోకములోనూ పరలోకములోనూ దుష్ప్రాప్యమని ఏదీ ఉండదు।
Verse 24
अथवा ऽहरहर्मंत्रं जपेदेकाग्रमानसः । अनश्नन्नेव साहस्रं विना मन्त्रस्य साधनम्
లేదా ఏకాగ్రమనస్సుతో ప్రతిరోజూ మంత్రజపం చేయాలి; ఉపవాసంలోనూ సహస్ర జపం పూర్తిచేయాలి—ఇదే మంత్రసాధన మార్గం।
Verse 25
न तस्य दुर्लभं किंचिन्न तस्यास्त्यशुभं क्वचित् । इह विद्यां श्रियं सौख्यं लब्ध्वा मुक्तिं च विंदति
అటువంటి శివభక్తునికి ఏదీ దుర్లభం కాదు; ఎప్పుడూ అశుభం కలగదు. ఈ జన్మలోనే విద్య, శ్రీ, సుఖం పొందీ, చివరికి ముక్తినీ పొందుతాడు।
Verse 26
साधने विनियोगे च नित्ये नैमित्तिके तथा । जपेज्जलैर्भस्मना च स्नात्वा मन्त्रेण च क्रमात्
సాధనలోను దాని వినియోగంలోను, నిత్య-నైమిత్తిక కర్మలలోను—క్రమంగా ముందుగా జలంతో, తరువాత భస్మంతో, స్నానం చేసి మంత్రంతో కూడి జపం చేయాలి।
Verse 27
शुचिर्बद्धशिखस्सूत्री सपवित्रकरस्तथा । धृतत्रिपुंड्ररुद्राक्षो विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्
శుచిగా, నియమబద్ధంగా—బద్ధశిఖ, యజ్ఞోపవీతం, చేతికి పవిత్రం (కుశవలయం) ధరించి, భస్మత్రిపుండ్రం మరియు రుద్రాక్షలు ధరించి—పంచాక్షరీ విద్యను జపించాలి।
Frequently Asked Questions
Worship in the maṇḍala, installation of the deity in the kumbha, homa offerings, arranging the disciple within the maṇḍala, followed by abhiṣeka and formal bestowal of the mantra/vidyā by the guru.
The chapter equates sādhana of the mūla-mantra with a preparatory, intention-governed discipline (performed ‘in front/first’—purataḥ) grounded in viniyoga; it frames practice as structured consecration that stabilizes mantra efficacy.
It advises that extreme or excessive sādhana is not obligatory for the mumukṣu, though undertaking the practice remains auspicious and beneficial.