पञ्चाक्षरीविद्यायाḥ कलियुगे मोक्षोपायः | The Pañcākṣarī Vidyā as a Means of Liberation in Kali Yuga
ఈ అధ్యాయంలో దేవి కలియుగ స్థితిని విశ్లేషిస్తుంది—కాలం కలుషితమై దుర్జయమైంది, ధర్మం నిర్లక్ష్యం చేయబడుతోంది, వర్ణాశ్రమాచారం క్షీణించింది, సామాజిక-ధార్మిక సంక్షోభం వ్యాపించింది, గురు–శిష్య ఉపదేశ పరంపర భంగమైంది. ఇలాంటి పరిమితుల్లో శివభక్తులు ఎలా మోక్షం పొందగలరు అని ఆమె అడుగుతుంది. ఈశ్వరుడు సమాధానంగా తన ‘పరమా విద్య’ అయిన హృదయానందకర పంచాక్షరీపై ఆశ్రయం చెప్పి, భక్తితో అంతర్జీవితం రూపుదిద్దుకున్నవారు కలిలో కూడా విముక్తి పొందుతారని ప్రకటిస్తాడు. తరువాత మనస్సు-వాక్కు-కాయ దోషాలతో మలినమైన, కర్మకు అర్హతలేని, ‘పతిత’ుల విషయంలో—వారు చేసే కార్యం నరకానికే దారితీస్తుందా? అనే సందేహం వస్తుంది. శివుడు భూమిపై తన ప్రతిజ్ఞను పునరుద్ఘాటించి రహస్యాన్ని వెల్లడిస్తాడు—మంత్రసహిత పూజ (సమంత్రక పూజ)ే నిర్ణాయక రక్షణ; పతిత భక్తుడుకూడా ఈ విద్యతో విముక్తుడవుతాడు.
Shlokas
Verse 1
देव्युवाच । कलौ कलुषिते काले दुर्जये दुरतिक्रमे । अपुण्यतमसाच्छन्ने लोके धर्मपराङ्मुखे
దేవి పలికెను—కలియుగంలో, కాలం కలుషితమై జయించుటకు కఠినమై దాటుటకు దుర్లభమై ఉన్నప్పుడు; పాపజన్య అంధకారంతో లోకం కప్పబడి ధర్మానికి విముఖమై ఉన్నప్పుడు—
Verse 2
क्षीणे वर्णाश्रमाचारे संकटे समुपस्थिते । सर्वाधिकारे संदिग्धे निश्चिते वापि पर्यये
వర్ణాశ్రమాచారం క్షీణించినప్పుడు, సంకటకాలం సమీపించినప్పుడు, సమస్త ధర్మకర్తవ్యాల సరైన మార్గం సందిగ్ధమయ్యే వేళ—లేదా నిశ్చితమని అనిపించినదీ మారిపోయే వేళ—
Verse 3
तदोपदेशे विहते गुरुशिष्यक्रमे गते । केनोपायेन मुच्यंते भक्तास्तव महेश्वर
ఆ ఉపదేశం నశించి, గురు-శిష్య పరంపర చెదిరిపోయినప్పుడు, ఓ మహేశ్వరా! మీ భక్తులు ఏ ఉపాయంతో ముక్తి పొందగలరు?
Verse 4
ईश्वर उवाच । आश्रित्य परमां विद्यां हृद्यां पञ्चाक्षरीं मम । भक्त्या च भावितात्मानो मुच्यंते कलिजा नराः
ఈశ్వరుడు పలికెను—నా పరమ విద్య అయిన హృదయంలో నివసించే పంచాక్షరీ మంత్రాన్ని ఆశ్రయించి, భక్తితో అంతఃకరణం భావితమై ఉన్న కలియుగజనులు ముక్తి పొందుతారు।
Verse 5
मनोवाक्कायजैर्दोषैर्वक्तुं स्मर्तुमगोचरैः । दूषितानां कृतघ्नानां निंदकानां छलात्मनाम्
మనస్సు, వాక్కు, కాయము జనితమైన దోషములచే స్వభావము కలుషితమైనవారు—కృతఘ్నులు, నిందకులు, మాయాచిత్తులు—ఆ దోషబలముచేత సాధారణ చింతనకు అతీతమైన శివతత్త్వాన్ని పలుకుటకును స్మరించుటకును అర్హులు కారు।
Verse 6
लुब्धानां वक्रमनसामपि मत्प्रवणात्मनाम् । मम पञ्चाक्षरी विद्या संसारभयतारिणी
లోభులకైనా వక్రమనస్కులకైనా, అంతరాత్మ నాపై ప్రవణమైతే, నా పంచాక్షరీ విద్యయే సంసారభయాన్ని దాటించు తారిణి.
Verse 7
मयैवमसकृद्देवि प्रतिज्ञातं धरातले । पतितो ऽपि विमुच्येत मद्भक्तो विद्ययानया
దేవీ, నేను భూమిపై ఎన్నిసార్లయినా ఈ ప్రతిజ్ఞ చేసితిని—నా భక్తుడు పతితుడైనను, ఈ విద్య ద్వారానే విముక్తి పొందును।
Verse 8
ततः कथं विमुच्येत पतितो विद्यया ऽनया । ईश्वर उवाच । तथ्यमेतत्त्वया प्रोक्तं तथा हि शृणु सुन्दरि
అప్పుడు (దేవి అడిగెను): ‘ఈ విద్యచేత పతితుడు ఎలా విముక్తుడగును?’ ఈశ్వరుడు పలికెను: ‘నీవు చెప్పినది సత్యమే; కావున, ఓ సుందరి, అలాగే వినుము।’
Verse 9
रहस्यमिति मत्वैतद्गोपितं यन्मया पुरा । समंत्रकं मां पतितः पूजयेद्यदि मोहितः
‘ఇది రహస్యం’ అని భావించి నేను పూర్వం దీనిని గోప్యంగా ఉంచాను; ఎందుకంటే మోహగ్రస్తుడైన పతితుడైనా మంత్రంతో కూడి నన్ను పూజిస్తే అది ఫలప్రదమవుతుంది—అందుకే రహస్యంగా కాపాడబడింది।
Verse 10
नारकी स्यान्न सन्देहो मम पञ्चाक्षरं विना । अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः
నా పంచాక్షర మంత్రం లేకుండా—సందేహం లేదు—నరకగామి అవుతాడు; నీటినే ఆహారంగా చేసుకునేవారైనా, వాయువునే భక్షించేవారైనా, ఇతర వ్రతతపస్సులతో కృశించినవారైనా।
Verse 11
तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति मम लोकसमागमः । भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यो हि मां सकृदर्चयेत्
అటువంటి వ్రతాల వల్ల వారికి నా లోకసమాగమం లేదు; కానీ భక్తితో పంచాక్షర మంత్రం ద్వారానే ఎవడు ఒక్కసారి అయినా నన్ను అర్చిస్తాడో, వాడు నాతో సంగమాన్ని పొందుతాడు।
Verse 12
सो ऽपि गच्छेन्मम स्थानं मन्त्रस्यास्यैव गौरवात् । तस्मात्तपांसि यज्ञाश्च व्रतानि नियमास्तथा
అతడూ ఈ మంత్ర మహిమ వల్లనే నా స్థానాన్ని చేరుతాడు; కాబట్టి తపస్సులు, యజ్ఞాలు, వ్రతాలు, నియమాలు—ఇవన్నీ దీనివల్లనే సిద్ధించి పరిపూర్ణమవుతాయని గ్రహించాలి।
Verse 13
पञ्चाक्षरार्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समः । बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पाशात्पञ्चाक्षरेण यः
పంచాక్షర మంత్రార్చనకు కోటి వంతు కూడా ఇతర సాధనాలు సమానం కావు. బద్ధుడైనా ముక్తుడైనా, ఎవడు పంచాక్షరాన్ని శరణు పొందుతాడో వాడు పాశబంధం నుండి విముక్తుడవుతాడు.
Verse 14
पूजयेन्मां स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा । अरुद्रो वा सरुद्रो वा सकृत्पञ्चाक्षरेण यः
నన్ను పూజించువాడు విముక్తుడగును—ఇందులో సందేహం గాని విచారణ గాని అవసరం లేదు. అరుద్రుడైనా సరుద్రుడైనా, ఎవడు ఒక్కసారి అయినా పంచాక్షర మంత్రంతో జపించునో, వాడు ఈ అనుగ్రహాన్ని పొందును।
Verse 15
पूजयेत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः । षडक्षरेण वा देवि तथा पञ्चाक्षरेण वा
హే దేవీ, మనిషి పతితుడైనా మూర్ఖుడైనా, (శివుని) పూజ చేస్తే విముక్తుడగును—షడక్షర మంత్రంతో గానీ, అలాగే పంచాక్షర మంత్రంతో గానీ।
Verse 16
स ब्रह्मांगेन मां भक्त्या पूजयेद्यदि मुच्यते । पतितो ऽपतितो वापि मन्त्रेणानेन पूजयेत्
విధిపూర్వకంగా బ్రహ్మాంగంతో కూడి భక్తితో నన్ను పూజిస్తే వాడు విముక్తుడగును. పతితుడైనా అపతితుడైనా, ఇదే మంత్రంతో పూజించవలెను।
Verse 17
मम भक्तो जितक्रोधो सलब्धो ऽलब्ध एव वा । अलब्धालब्ध एवेह कोटिकोटिगुणाधिकः
నా భక్తుడు, క్రోధాన్ని జయించినవాడు, లాభం కలిగినా లేకపోయినా సమంగా ఉంటాడు. లాభాలాభాలలో సమంగా ఉండువాడు ఇక్కడ కోటి కోటి గుణములచే అధికుడగును।
Verse 18
तस्माल्लब्ध्वैव मां देवि मन्त्रेणानेन पूजयेत् । लब्ध्वा संपूजयेद्यस्तु मैत्र्यादिगुणसंयुतः
కాబట్టి, ఓ దేవీ, ఈ విధంగా నన్ను పొందినవాడు ఈ మంత్రంతోనే నన్ను పూజించాలి. మరియు మైత్రీ మొదలైన గుణాలతో యుక్తుడై (ఈ మంత్రాన్ని) పొందినవాడు నన్ను సంపూర్ణంగా పూజిస్తే, అతడే ఆ ఉపాసనలో సిద్ధి పొందుతాడు.
Verse 19
ब्रह्मचर्यरतो भक्त्या मत्सादृश्यमवाप्नुयात् । किमत्र बहुनोक्तेन भक्तास्सर्वेधिकारिणः
బ్రహ్మచర్యంలో స్థిరుడై భక్తితో యుక్తుడైనవాడు నా సాదృశ్యాన్ని పొందుతాడు. ఇక్కడ మరెంత చెప్పాలి? నా భక్తులందరూ నా అనుగ్రహానికి, నేను ఉపదేశించిన మార్గానికి అర్హులే.
Verse 20
मम पञ्चाक्षरे मंत्रे तस्माच्छ्रेष्ठतरो हि सः । पञ्चाक्षरप्रभावेण लोकवेदमहर्षयः
నా పంచాక్షర మంత్రంలో అదే మంత్రం నిజంగా అత్యుత్తమం. పంచాక్షర ప్రభావంతో లోకాలు, వేదాలు, మహర్షులు—అన్నీ ధారితమై ప్రకాశిస్తాయి.
Verse 21
तिष्ठंति शाश्वता धर्मा देवास्सर्वमिदं जगत् । प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे
ప్రళయం వచ్చినప్పుడు స్థావర-జంగమమంతా నశించినా, శాశ్వత ధర్మాలు, దేవతలు, ఈ సమస్త జగత్తు నిలిచే ఉంటాయి—ప్రభువులో ఆధారితమై, అవినాశి మూలాధారంలో।
Verse 22
सर्वं प्रकृतिमापन्नं तत्र संलयमेष्यति । एको ऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयो ऽस्ति कुत्रचित्
ప్రకృతిలో ప్రవేశించిన సమస్తమూ అక్కడే లయాన్ని పొందుతుంది. ఓ దేవీ, నేను ఒక్కడే స్థితుడనై ఉంటాను; ఎక్కడా, ఎప్పుడూ, రెండవది లేదు.
Verse 23
तदा वेदाश्च शास्त्राणि सर्वे पञ्चाक्षरे स्थिताः । ते नाशं नैव संप्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः
అప్పుడు వేదాలు మరియు సమస్త శాస్త్రాలు పంచాక్షరంలో స్థితమయ్యాయి. అవి ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ నశించలేదు; నా శక్తిచేత అవి రక్షింపబడి పోషింపబడ్డాయి.
Verse 24
ततस्सृष्टिरभून्मत्तः प्रकृत्यात्मप्रभेदतः । गुणमूर्त्यात्मनां चैव ततोवांतरसंहृतिः
అనంతరం నన్నుంచి సృష్టి ఉద్భవించింది—ప్రకృతి మరియు ఆత్మ భేదమువలన. గుణమయ దేహధారుల విషయమున తరువాత మధ్యస్థ (వాంతర) లయము కూడా సంభవిస్తుంది.
Verse 25
तदा नारायणश्शेते देवो मायामयीं तनुम् । आस्थाय भोगिपर्यंकशयने तोयमध्यगः
అప్పుడు దేవుడు నారాయణుడు మాయామయమైన తనువును ధరించి, భోగి (శేష) పర్యంకశయనంపై, ఆదిజలమధ్యమున శయనించెను.
Verse 26
तन्नाभिपंकजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः । सिसृक्षमाणो लोकांस्त्रीन्न सक्तो ह्यसहायवान्
ఆ (ప్రభువు) నాభికమలమునుండి పంచవక్త్రుడైన పితామహ బ్రహ్మ జన్మించెను. మూడు లోకాలను సృష్టించదలచినప్పటికీ, సహాయం లేకపోవడంతో అతడు శక్తుడుకాలేడు.
Verse 27
मुनीन्दश ससर्जादौ मानसानमितौजसः । तेषां सिद्धिविवृद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः
ఆదిలో పితామహుడు పది శ్రేష్ఠ మునీంద్రులను సృష్టించెను—మనస్పుత్రులు, అపార తేజస్సుగలవారు. వారి సిద్ధివృద్ధి కొరకు తరువాత పితామహుడు నన్ను ఉద్దేశించి పలికెను.
Verse 28
मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर । इत्येवं प्रार्थितस्तेन पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम्
“హే మహాదేవా, హే మహేశ్వరా! నా కుమారులకు శక్తిని ప్రసాదించుము.” అని అతడు ప్రార్థించగా, నేను—పంచవక్త్రధరుడైన శివుడు—ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చితిని।
Verse 29
पञ्चाक्षराणि क्रमशः प्रोक्तवान्पद्मयोनये । स पञ्चवदनैस्तानि गृह्णंल्लोकपितामहः
ఆయన క్రమంగా పంచాక్షరీ మంత్రాన్ని పద్మయోని బ్రహ్మకు ఉపదేశించాడు. లోకపితామహుడైన బ్రహ్మ తన ఐదు ముఖాలతో వాటిని గ్రహించాడు।
Verse 30
वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्मां महेश्वरम् । ज्ञात्वा प्रयोगं विविधं सिद्धमंत्रः प्रजापतिः
వాచ్య-వాచక భావసంబంధం ద్వారా ప్రజాపతి నన్ను మహేశ్వరునిగా తెలిసికొన్నాడు. మంత్రప్రయోగాల విభిన్న విధానాలను గ్రహించి అతడు సిద్ధమంత్రుడై, మంత్రసిద్ధిని పొందెను।
Verse 31
पुत्रेभ्यः प्रददौ मंत्रं मंत्रार्थं च यथातथम् । ते च लब्ध्वा मंत्ररत्नं साक्षाल्लोकपितामहात्
ఆయన తన కుమారులకు పవిత్ర మంత్రాన్ని, అలాగే దాని యథార్థార్థాన్ని యథాతథంగా ఉపదేశించాడు. వారు లోకపితామహుడైన బ్రహ్మ నుండి సాక్షాత్తుగా ఆ మంత్రరత్నాన్ని పొందీ, దాని అనుగ్రహాధికారాలతో సమన్వితులయ్యారు.
Verse 32
तदाज्ञप्तेन मार्गेण मदाराधनकांक्षिणः । मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुंजवान्नाम पर्वतः
నన్ను ఆరాధించాలని కోరినవారు నేను ఆజ్ఞాపించిన మార్గాన్నే అనుసరించి ముందుకు సాగారు. మేరు యొక్క రమ్య శిఖరంపై ‘ముఞ్జవాన్’ అనే పర్వతం ఉంది.
Verse 33
मत्प्रियः सततं श्रीमान्मद्भक्तै रक्षितस्सदा । तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकं स्रष्टुं समुत्सुकाः
అతడు నిత్యం నాకు ప్రియుడు, నిత్యం శ్రీమంతుడు, మరియు నా భక్తులచే ఎల్లప్పుడూ రక్షింపబడుతున్నాడు. అతని సమీపంలో, లోకసృష్టి చేయాలని ఉత్సుకులైనవారు ఘోర తపస్సు చేస్తారు.
Verse 34
दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभक्षास्समाचरन् । तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम्
వారు వెయ్యి దివ్య సంవత్సరాలు వాయువునే ఆహారంగా చేసుకొని తపస్సు ఆచరించారు; వారి భక్తిని చూసి నేను క్షణమాత్రంలోనే ప్రత్యక్షమయ్యాను।
Verse 35
ऋषिं छंदश्च कीलं च बीजशक्तिं च दैवतम् । न्यासं षडंगं दिग्बंधं विनियोगमशेषतः
ఋషి, ఛందస్సు, కీలము, బీజ-శక్తి మరియు అధిష్ఠాత్రి దేవతను; అలాగే న్యాసము, షడంగము, దిగ్బంధము, సంపూర్ణ వినియోగమును సమగ్రంగా తెలుసుకోవలెను।
Verse 36
प्रोक्तवानहमार्याणां जगत्सृष्टिविवृद्धये । ततस्ते मंत्रमाहात्म्यादृषयस्तपसेधिताः
లోకసృష్టి మరియు విస్తరణార్థం నేను ఆర్యులకు ఉపదేశించితిని. ఆ తరువాత ఆ మంత్ర మహాత్మ్యంతో ప్రేరితులై ఋషులు తపస్సులో దృఢంగా నిమగ్నులయ్యారు।
Verse 37
सृष्टिं वितन्वते सम्यक्सदेवासुरमानुषीम् । अस्याः परमविद्यायास्स्वरूपमधुनोच्यते
ఆయన దేవులు, అసురులు, మనుష్యులతో కూడిన సృష్టిని యథాక్రమంగా సమ్యకంగా విస్తరింపజేస్తాడు. ఇప్పుడు ఈ పరమ విద్య యొక్క నిజ స్వరూపము చెప్పబడుచున్నది।
Verse 38
आदौ नमः प्रयोक्तव्यं शिवाय तु ततः परम् । सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिरोगता
మొదట ‘నమః’ను ఉచ్చరించవలెను; ఆ తరువాత ‘శివాయ’। ఇదే పంచాక్షరీ విద్య, సమస్త శ్రుతుల శిరస్సున నిలిచినది।
Verse 39
सर्वजातस्य सर्वस्य बीजभूता सनातनी । प्रथमं मन्मुखोद्गीर्णा सा ममैवास्ति वाचिका
ఆమె సమస్త జనితములకును సమస్తమునకును సనాతన బీజకారణశక్తి. నా ముఖమునుండి మొదట ఉద్గీర్ణమైన ఆ దివ్య వాక్కు నాదైన వాచకశక్తియే.
Verse 40
तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा । चतुर्भुजा त्रिनयना बालेंदुकृतशेखरा
ఆమె తప్త స్వర్ణమువలె ప్రకాశించెను; ఆమె స్తనములు పుష్టముగా, ఉన్నతముగా ఉండెను. ఆమె చతుర్భుజ, త్రినయన, శిరస్సున బాలచంద్రుని శేఖరరత్నముగా ధరించెను.
Verse 41
पद्मोत्पलकरा सौम्या वरदाभयपाणिका । सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता
ఆమె సౌమ్యా, మంగళమయి; ఆమె చేతులలో పద్మము, నీలోత్పలము ఉండెను, మరియొక చేతులతో వరమును, అభయమును ప్రసాదించెను. ఆమె సర్వశుభలక్షణసంపన్న, సర్వాభరణభూషిత.
Verse 42
सितपद्मासनासीना नीलकुंचितमूर्धजा । अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद्रश्मिमंडलाः
ఆమె శ్వేత పద్మాసనముపై ఆసీనురాలై యుండెను; ఆమె కేశములు నీలవర్ణముగా కుంచితముగా ఉండెను. ఆమె నుండి ఐదు విధముల వర్ణములు ప్రకాశించే రశ్మిమండలములతో పరివేష్టితమై ద్యోతించెను.
Verse 43
पीतः कृष्णस्तथा धूम्रः स्वर्णाभो रक्त एव च । पृथक्प्रयोज्या यद्येते बिंदुनादविभूषिताः
పీత, కృష్ణ, ధూమ్ర, స్వర్ణాభ, రక్త—ఈ ఐదు వర్ణములు వేరువేరుగా ప్రయోగింపబడి, బిందు మరియు నాదములతో విభూషితమైతే, శివశాస్త్రములో ప్రత్యేక ప్రత్యేక కర్మములకు యోగ్యమగును.
Verse 44
अर्धचन्द्रनिभो बिंदुर्नादो दीपशिखाकृतिः । बीजं द्वितीयं बीजेषु मंत्रस्यास्य वरानने
ఓ వరాననే, ఈ మంత్ర బీజాక్షరములలో రెండవ బీజము బిందువు; అది అర్ధచంద్రసమానము. దాని నాదము దీపశిఖాకారముగా చెప్పబడెను.
Verse 45
दीर्घपूर्वं तुरीयस्य पञ्चमं शक्तिमादिशेत् । वामदेवो नाम ऋषिः पंक्तिश्छन्द उदाहृतम्
చతుర్థ భాగమునకు ఆరంభమున దీర్ఘస్వరమును ఉంచి ఐదవ శక్తిని నిర్దేశించవలెను. ఇక్కడ ఋషి వామదేవుడు, ఛందస్సు పంక్తి అని ప్రకటించబడెను.
Verse 46
देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने । गौतमो ऽत्रिर्वरारोहे विश्वामित्रस्तथांगिराः
ఓ వరాననే, ఈ మంత్ర దేవత శివుడే—అదే నేను. ఓ వరారోహే, ఇక్కడ ఋషులు గౌతముడు, అత్రి, విశ్వామిత్రుడు మరియు అంగిరసుడు.
Verse 47
भरद्वाजश्च वर्णानां क्रमशश्चर्षयः स्मृताः । गायत्र्यनुष्टुप्त्रिष्टुप्च छंदांसि बृहती विराट्
వర్ణముల క్రమానుసారముగా భరద్వాజుడు మొదలైన ఋషులు స్మరింపబడిరి. అలాగే ఛందస్సులు గాయత్రీ, అనుష్టుప్, త్రిష్టుప్, బృహతీ మరియు విరాట్ అని బోధించబడెను.
Verse 48
इन्द्रो रुद्रो हरिर्ब्रह्मा स्कंदस्तेषां च देवताः । मम पञ्चमुखान्याहुः स्थाने तेषां वरानने
హే వరాననే! ఇంద్రుడు, రుద్రుడు, హరి (విష్ణువు), బ్రహ్మ మరియు స్కందుడు—అలాగే వారి అధిష్ఠాత్ర దేవతలు—నా పంచముఖాల స్థానాలలో నివసిస్తారని చెప్పబడింది।
Verse 49
पूर्वादेश्चोर्ध्वपर्यंतं नकारादि यथाक्रमम् । अदात्तः प्रथमो वर्णश्चतुर्थश्च द्वितीयकः
తూర్పు దిశ నుండి ప్రారంభించి పైకి వరుసగా ‘న’కారాది అక్షరాల క్రమంలో—మొదటి అక్షరం అనుదాత్తం, నాల్గవ అక్షరం ద్వితీయక స్వరంతో ఉచ్చరించబడుతుంది.
Verse 50
पञ्चमः स्वरितश्चैव तृतीयो निहतः स्मृतः । मूलविद्या शिवं शैवं सूत्रं पञ्चाक्षरं तथा
ఐదవ అక్షరం స్వరిత స్వరంతో ఉచ్చరించాలి; మూడవది ‘నిహత’గా స్మరించబడింది. ఇదే మూలవిద్య—శివస్వరూపమైన శైవ సూత్రం, పవిత్ర పంచాక్షర మంత్రం.
Verse 51
नामान्यस्य विजानीयाच्छैवं मे हृदयं महत् । नकारश्शिर उच्येत मकारस्तु शिखोच्यते
నా ఈ మహా శైవ ‘హృదయం’ యొక్క నామములను, అంతఃస్వరూపమును యథార్థంగా తెలుసుకోవలెను. ‘న’ అక్షరం శిరస్సు అని, ‘మ’ అక్షరం శిఖ (చూడ) అని చెప్పబడింది.
Verse 52
शिकारः कवचं तद्वद्वकारो नेत्रमुच्यते । यकारो ऽस्त्रं नमस्स्वाहा वषठुंवौषडित्यपि
‘శి’ అక్షరం కవచం (రక్షాకవచం) అని, అలాగే ‘వ’ అక్షరం నేత్రం (మంత్రనేత్రం) అని చెప్పబడింది. ‘య’ అక్షరం అస్త్రం అని ప్రకటించబడింది; అలాగే ‘నమః’, ‘స్వాహా’, ‘వషట్’, ‘హుం’, ‘వౌషట్’ అనే మంత్రోద్ఘోషణలూ అస్త్రస్వరూపమే.
Verse 53
फडित्यपि च वर्णानामन्ते ऽङ्गत्वं यदा तदा । तत्रापि मूलमंत्रो ऽयं किंचिद्भेदसमन्वयात्
అక్షరాల చివర ‘ఫట్’ ను చేర్చి అది అంగం (సహాయక భాగం)గా ఉన్నప్పటికీ, ఇది అదే మూలమంత్రం—కేవలం స్వల్ప రూపభేదాన్ని అనుసంధానించినంత మాత్రమే.
Verse 54
तत्रापि पञ्चमो वर्णो द्वादशस्वरभूषितः । तास्मादनेन मंत्रेण मनोवाक्कायभेदतः
అక్కడ కూడా ఐదవ వర్ణము ద్వాదశ స్వరాలతో అలంకృతమై ఉంది. కాబట్టి ఈ మంత్రంతో మనస్సు‑వాక్కు‑కాయ భేదముల ప్రకారం పూజను, నియమసాధనను చేయవలెను; అలా బద్ధజీవుడు పతిరూప ప్రభువునకు చేరును.
Verse 55
आवयोरर्चनं कुर्याज्जपहोमादिकं तथा । यथाप्रज्ञं यथाकालं यथाशास्त्रं यथामति
మా ఇద్దరి అర్చనను చేయవలెను; అలాగే జప‑హోమాది ఆచరించవలెను. అది తన బుద్ధి ప్రకారం, తగిన కాలంలో, శాస్త్రానుసారం, స్థిర సంకల్పం ప్రకారం చేయవలెను.
Verse 56
यथाशक्ति यथासंपद्यथायोगं यथारति । यदा कदापि वा भक्त्या यत्र कुत्रापि वा कृता
శక్తి ప్రకారం, సామర్థ్యం ప్రకారం, యోగానుశాసనం ప్రకారం, హృదయ రుచికి అనుగుణంగా—ఎప్పుడైనా, ఎక్కడైనా—భక్తితో చేస్తే అది నిజంగా సిద్ధమగును.
Verse 57
येन केनापि वा देवि पूजा मुक्तिं नयिष्यते । मय्यासक्तेन मनसा यत्कृतं मम सुन्दरि
హే దేవి, ఏ విధంగా చేసిన పూజయైనా ముక్తికి నడిపిస్తుంది—అది నాపై ఆసక్తి గల మనస్సుతో చేయబడితే, ఓ సుందరి.
Verse 58
मत्प्रियं च शिवं चैव क्रमेणाप्यक्रमेण वा । तथापि मम भक्ता ये नात्यंतविवशाः पुनः
నాకు ప్రియమైనదానిని మరియు శివుని—క్రమంగా అయినా అక్రమంగా అయినా పూజించినా; అయినప్పటికీ నా భక్తులు మళ్లీ పూర్తిగా అసహాయులు కారు.
Verse 59
तेषां सर्वेषु शास्त्रेषु मयेव नियमः कृतः । तत्रादौ संप्रवक्ष्यामि मन्त्रसंग्रहणं शुभम्
ఆ సమస్త శాస్త్రాలలో నియమాన్ని నేనే స్థాపించితిని। అక్కడ మొదటగా మంత్రాలను శుభంగా సంగ్రహించి స్వీకరించే విధానాన్ని స్పష్టంగా వివరించెదను।
Verse 60
यं विना निष्फलं जाप्यं येन वा सफलं भवेत्
ఎవరి లేక మంత్రజపం నిష్ఫలమవుతుందో, ఎవరి వల్లనే అది ఫలప్రదమవుతుందో।
Frequently Asked Questions
Rather than a discrete mythic episode, the chapter presents a dialogue setting: Devī questions Śiva about salvation in Kali-yuga amid the collapse of dharma and guru–śiṣya instruction; Śiva replies with mantra-based soteriology centered on the pañcākṣarī.
Śiva frames the pañcākṣarī as a ‘paramā vidyā’ and a guarded ‘rahasya’: a mantra-technology that can supersede ritual unfitness and moral fallenness when paired with devotion, grounded in Śiva’s explicit vow of liberation.
Śiva is highlighted as Īśvara/Maheśvara who grants mokṣa through mantra and bhakti—functioning as the compassionate guarantor whose promise (pratijñā) makes liberation available even under Kali-yuga constraints.