विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti
అధ్యాయం 1 శివస్తోత్రంతో ప్రారంభమవుతుంది—గౌరీ స్తనాల కుంకుమచిహ్నం శివుని వక్షస్థలంపై నిలిచిన దివ్య ప్రతిమ భక్తి, తత్త్వకేంద్రీకరణను స్థాపిస్తుంది. సూతుడు చెబుతాడు: ఉపమన్యు శివానుగ్రహం పొందిన తరువాత, మధ్యాహ్న వ్రతాచరణం ముగించి వాయుదేవుడు నైమిషారణ్యంలోని ఋషిసభకు వస్తాడు. నిత్యకర్మలు పూర్తిచేసిన ఋషులు ఆయనను చూసి సభమధ్య సిద్ధంగా ఉన్న ఆసనంలో కూర్చోబెడతారు. లోకపూజ్యుడైన వాయువు సుఖంగా కూర్చుని ప్రభువు మహిమను స్మరించి, సర్వజ్ఞుడు అజేయుడు అయిన మహాదేవుని శరణు పొందుతూ—చరాచర సమస్త జగత్తే శివుని విభూతి అని ప్రకటిస్తాడు. ఈ మంగళవాక్యాన్ని విని శుద్ధ ఋషులు ‘విభూతివిస్తార’ాన్ని విస్తృతంగా వివరించమని కోరుతూ, ఉపమన్యు తపస్సు, పాశుపత వ్రతసిద్ధి మరియు వాసుదేవ కృష్ణాది దృష్టాంతాలతో ప్రశ్నను అనుసంధానిస్తారు. ఇలా ఈ అధ్యాయం కథా నేపథ్యంనుంచి శివప్రకటనల వ్యవస్థిత వివరణకూ, వాటి సాధన మార్గాల ప్రశ్నకూ సేతువుగా నిలుస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
ॐ । नमस्समस्तसंसारचक्रभ्रमणहेतवे । गौरीकुचतटद्वन्द्वकुंकुमांकितवक्षसे
ॐ। సమస్త సంసారచక్ర భ్రమణహేతువైన భగవాన్ శివునకు నమస్కారం; గౌరీ స్తనతటద్వయ కుంకుమచిహ్నిత విశాల వక్షస్థలుడైనవాడికి।
Verse 2
सूत उवाच । उक्त्वा भगवतो लब्धप्रसादादुपमन्युना । नियमादुत्थितो वायुर्मध्ये प्राप्ते दिवाकरे
సూతుడు పలికెను—ఉపమన్యువు భగవానుని ప్రసాదము పొందిన తరువాత ఈ విధముగా చెప్పి ముగించగా, నియమానుసారముగా లేచిన వాయుదేవుడు, సూర్యుడు మధ్యాహ్నమునకు చేరగానే ప్రత్యక్షమయ్యెను।
Verse 3
ऋषयश्चापि ते सर्वे नैमिषारण्यवासिनः । अथायमर्थः प्रष्टव्य इति कृत्वा विनिश्चयम्
నైమిషారణ్యవాసులైన ఆ ఋషులందరూ—“ఈ విషయము ఇప్పుడు తప్పక అడగవలెను” అని దృఢనిశ్చయము చేసుకొని, మరల ప్రశ్నించుటకు సిద్ధపడిరి।
Verse 4
कृत्वा यथा स्वकं कृत्यं प्रत्यहं ते यथा पुरा । भगवंतमुपायांतं समीक्ष्य समुपाविशन्
వారు ప్రతిదినము పూర్వమువలె తమ తమ కర్తవ్యములను నిర్వర్తించి, భగవంతుడు సమీపించుచున్నదాన్ని చూచి, అనంతరం భక్తితో సముపవేశమయ్యిరి।
Verse 5
अथासौ नियमस्यांते भगवानम्बरोद्भवः । मध्ये मुनिसभायास्तु भेजे कॢप्तं वरासनम्
అనంతరం నియమము ముగిసిన వేళ, ఆకాశోద్భవుడైన భగవంతుడు, మునిసభ మధ్యలో సిద్ధపరచబడిన ఉత్తమాసనమును అధిరోహించెను।
Verse 6
सुखासनोपविष्टश्च वायुर्लोकनमस्कृतः । श्रीमद्विभूतिमीशस्य हृदि कृत्वेदमब्रवीत्
సుఖాసనమున కూర్చున్న, లోకములచే నమస్కరింపబడిన వాయువు, ఈశ్వరుని శ్రీమద్విభూతిని హృదయమున నిలుపుకొని, ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 7
तं प्रपद्ये महादेवं सर्वज्ञमपराजितम् । विभूतिस्सकलं यस्य चराचरमिदं जगत्
నేను సర్వజ్ఞుడూ అపరాజితుడైన ఆ మహాదేవుని శరణు పొందుచున్నాను; ఆయన విభూతియే ఈ సమస్త చరాచర జగత్తు.
Verse 8
इत्याकर्ण्य शुभां वाणीमृषयः क्षीणकल्मषाः । विभूतिविस्तरं श्रोतुमूचुस्ते परमं वचः
ఆ శుభవాణిని విని, పాపమలినాలు క్షీణించిన ఋషులు విభూతి విస్తారాన్ని వినాలని కోరుతూ పరమ వచనాన్ని పలికారు.
Verse 9
ऋषय ऊचुः । उक्तं भगवता वृत्तमुपमन्योर्महात्मनः । क्षीरार्थेनापि तपसा यत्प्राप्तं परमेश्वरात्
ఋషులు పలికిరి—ఓ భగవన్! మీరు మహాత్ముడైన ఉపమన్యువు వృత్తాంతాన్ని చెప్పారు; క్షీరార్థంగా చేసిన తపస్సుతో కూడ అతడు పరమేశ్వరుడు శివుని నుండి పరమ వరాన్ని పొందెను.
Verse 10
दृष्टो ऽसौ वासुदेवेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । धौम्याग्रजस्ततस्तेन कृत्वा पाशुपतं व्रतम्
అక్లిష్టకర్ముడైన వాసుదేవ శ్రీకృష్ణునిచే అతడు దర్శింపబడెను. తదనంతరం ధౌమ్యుని అగ్రజుడు పాశుపత వ్రతాన్ని ఆచరించి (తదనుగుణంగా కార్యం చేసెను).
Verse 11
प्राप्तं च परमं ज्ञानमिति प्रागेव शुश्रुम । कथं स लब्धवान् कृष्णो ज्ञानं पाशुपतं परम्
అతడు పరమ జ్ఞానాన్ని పొందినాడని మేము ముందే విన్నాము. అయితే శ్రీకృష్ణుడు ఆ పరమ పాశుపత జ్ఞానాన్ని ఎలా పొందెను?
Verse 12
वायुरुवाच । स्वेच्छया ह्यवतीर्णोपि वासुदेवस्सनातनः । निंदयन्निव मानुष्यं देहशुद्धिं चकार सः
వాయువు పలికెను—సనాతన వాసుదేవుడు స్వేచ్ఛతో అవతరించినప్పటికీ, మానవస్థితిని నిందించుచున్నట్లుగా ప్రవర్తించి, దేహశుద్ధిని ఆచరించెను.
Verse 13
पुत्रार्थं हि तपस्तप्तुं गतस्तस्य महामुनेः । आश्रमं मुनिभिर्दृष्टं दृष्टवांस्तत्र वै मुनिम्
పుత్రార్థంగా తపస్సు చేయుటకు అతడు ఆ మహాముని ఆశ్రమానికి వెళ్లెను. ఋషులు ఆ ఆశ్రమాన్ని దర్శించి, అక్కడే ఆ మునిని దర్శించిరి.
Verse 14
भस्मावदातसर्वांगं त्रिपुंड्रांकितमस्तकम् । रुद्राक्षमालाभरणं जटामंडलमंडितम्
ఆయన సర్వాంగము పవిత్ర భస్మతో ప్రకాశించెను; మస్తకమున త్రిపుండ్రం అంకితమై యుండెను. రుద్రాక్షమాలనే ఆభరణముగా ధరించి, జటామండలముతో అలంకృతుడై యుండెను.
Verse 15
तच्छिष्यभूतैर्मुनिभिश्शास्त्रैर्वेदमिवावृतम् । शिवध्यानरतं शांतमुपमन्युं महाद्युतिम्
శిష్యులైన మునులు ఆయనను శాస్త్రాలు వేదాన్ని ఆవరించినట్లు చుట్టుముట్టి యుండిరి. మహాతేజస్సుగల ఉపమన్యువు అక్కడ శాంతుడై, ప్రశాంతుడై, శివధ్యానమున పూర్తిగా లీనుడై యుండెను.
Verse 16
नमश्चकार तं दृष्ट्वा हृष्टसर्वतनूरुहः । बहुमानेन कृष्णो ऽसौ त्रिः कृत्वा तु प्रदक्षिणाम्
ఆయనను చూచి కృష్ణుని సర్వాంగమూ ఆనందంతో రోమాంచితమైంది; అతడు నమస్కరించి, గొప్ప గౌరవంతో మూడుసార్లు ప్రదక్షిణ చేశాడు।
Verse 17
नष्टमासीन्मलं सर्वं मायाजं कार्ममेव च । तपःक्षीणमलं कृष्णमुपमन्युर्यथाविधिः
అప్పుడు సమస్త మలము నశించింది—మాయాజన్యమూ, కర్మజన్యమూ. తపస్సుతో ఆ కృష్ణ (బంధనకారి) మలము క్షీణించి, ఉపమన్యువు విధి ప్రకారం శుద్ధుడయ్యాడు.
Verse 18
भस्मनोद्धूल्य तं मन्त्रैरग्निरित्यादिभिः क्रमात् । अथ पाशुपतं साक्षाद्व्रतं द्वादशमासिकम्
తర్వాత ‘అగ్ని…’ మొదలైన మంత్రాలను క్రమంగా జపిస్తూ అతనికి పవిత్ర భస్మాన్ని పూశారు. అనంతరం సాక్షాత్ ప్రభువు యొక్క పాశుపత వ్రతాన్ని—పన్నెండు నెలలు—ఆచరించాలి.
Verse 19
कारयित्वा मुनिस्तस्मै प्रददौ ज्ञानमुत्तमम् । तदाप्रभृति तं कृष्णं मुनयश्शंसितव्रताः
విధిగా సాధన చేయించి ముని అతనికి ఉత్తమ జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించాడు. అప్పటినుంచి ప్రశంసిత వ్రతాలలో స్థిరమైన మునులు ఆ కృష్ణుని గుర్తించి స్తుతించారు.
Verse 20
दिव्याः पाशुपताः सर्वे परिवृत्योपतस्थिरे । ततो गुरुनियोगाद्वै कृष्णः परमशक्तिमान्
సర్వ దివ్య పాశుపత భక్తులు చుట్టుముట్టి భక్తితో సేవలో నిలిచారు. ఆపై గురువు ఆజ్ఞ ప్రకారం పరమశక్తిమంతుడైన కృష్ణుడు కార్యానికి ప్రవృత్తుడయ్యాడు.
Verse 21
तपश्चकार पुत्रार्थं सांबमुद्दिश्य शंकरम् । तपसो तेन वर्षांते दृष्टो ऽसौ परमेश्वरः
పుత్రార్థంగా అతడు అంబాసహిత శంకరుని ఉద్దేశించి తపస్సు చేశాడు. ఆ తపస్సు ఒక సంవత్సరం పూర్తయ్యాక అతనికి ఆ పరమేశ్వరుని దర్శనం కలిగింది।
Verse 22
श्रिया परमया युक्तस्सांबश्च सगणश्शिवः । वरार्थमाविर्भूतस्य हरस्य सुभगाकृतेः
అంబాసహితంగా, గణసమేతుడైన శివుడు పరమశ్రీతో విరాజిల్లెను. వరప్రదానార్థమే హరుడు ఆ మంగళకర సుందర రూపంతో అవతరించాడు।
Verse 23
स्तुतिं चकार नत्वासौ कृष्णः सम्यक्कृतांजलिः । सांबं समगणव्यग्रो लब्धवान्पुत्रमात्मनः
ప్రణమించి, సమ్యక్గా అంజలి బద్ధం చేసి కృష్ణుడు స్తుతి చేశాడు. సమగణములలో అగ్రుడైన సాంబను అతడు తన కుమారునిగా పొందెను।
Verse 24
तपसा तुष्टचित्तेन दत्तं विष्णोश्शिवेन वै । यस्मात्सांबो महादेवः प्रददौ पुत्रमात्मनः
విష్ణువు చేసిన తపస్సుతో మనస్సు తృప్తి చెందిన శివుడు నిజంగా వరం ప్రసాదించాడు; ఎందుకంటే అప్పుడే సాంబ మహాదేవుడు తన స్వస్వరూపాంశముతో కుమారుని ఇచ్చెను।
Verse 25
तस्माज्जांबवतीसूनुं सांबं चक्रे स नामतः । तदेतत्कथितं सर्वं कृष्णस्यामितकर्मणः
అందువల్ల ఆయన జాంబవతీ పుత్రునికి ‘సాంబ’ అనే నామం పెట్టెను. ఈ విధంగా అపారకర్మలైన శ్రీకృష్ణుని సమస్త వృత్తాంతము చెప్పబడెను.
Verse 26
महर्षेर्ज्ञानलाभश्च पुत्रलाभश्च शंकरात् । य इदं कीर्तयेन्नित्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा
శంకరుని కృపవలన మహర్షికి జ్ఞానలాభమును, కుమారలాభమును కూడ లభించెను. ఎవడు దీనిని నిత్యము కీర్తించునో, వినునో, లేదా ఇతరులకు వినిపించునో—వాడును ఆ పుణ్యఫలమును పొందును।
Verse 27
स विष्णोर्ज्ञानमासाद्य तेनैव सह मोदते
వాడు విష్ణు-తత్త్వజ్ఞానమును పొందిన తరువాత, ఆయనతోనే కలిసి ఆనందించును।
Frequently Asked Questions
Vāyu, having completed his observance, arrives at the Naimiṣāraṇya sages’ assembly; the sages then formally request a detailed exposition of Śiva’s vibhūti, linked to Upamanyu’s Śiva-grace narrative.
It frames reality (carācaram) as Śiva’s manifestation, shifting devotion from a localized deity-image to a metaphysical vision in which knowledge and worship converge in recognizing Śiva as the ground and expression of all phenomena.
Śiva’s omniscience and invincibility, the cosmos as His vibhūti, and the efficacy of niyama/vrata (notably Pāśupata observance) as the disciplined pathway to receiving Śiva’s prasāda.