उपमन्युतपः-निवारणप्रसङ्गः / Śiva restrains Upamanyu’s tapas (Śiva disguised as Indra)
అధ్యాయము 35లో అకస్మాత్తుగా ఏర్పడిన సంకటంతో కలవరపడిన దేవతలు వైకుంఠానికి వెళ్లి హరి (విష్ణు)కి విషయాన్ని నివేదిస్తారు. విష్ణువు ఆలోచించి త్వరగా మందర పర్వతానికి వెళ్లి మహేశ్వరుని దర్శించి ప్రార్థిస్తాడు—పాలు కావాలని బ్రాహ్మణ బాలుడు ఉపమన్యు తన తపోబలంతో సమస్తాన్ని దహనం చేస్తున్నాడు; దీనిని ఆపాలి. మహేశ్వరుడు తానే బాలుని తపస్సును నియంత్రిస్తానని భరోసా ఇచ్చి, విష్ణువును స్వధామానికి తిరిగి వెళ్లమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు; తపస్సు మరియు దాని జగత్తుపై ప్రభావాల నిర్వహణలో శివాధికారము స్థాపితమవుతుంది. అనంతరం శివుడు శక్ర (ఇంద్ర) వేషం ధరించి శ్వేత గజారూఢుడై దేవ-ఉపదేవులతో తపోవనానికి బయలుదేరుతాడు; ఛత్ర-చామరాలతో ఇంద్రసమాన వైభవంతో, మందరాన్ని అలంకరించిన చంద్రునివలె ప్రకాశిస్తాడని వర్ణన. ఇది నియంత్రిత దైవహస్తక్షేపానికి ఆరంభం—మాయారూపంతో చేరి తపశక్తిని సత్యం, తత్త్వం, యథార్థ భక్తి వైపు మళ్లించడం।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । अथ सर्वे प्रदीप्तांगा वैकुण्ठं प्रययुर्द्रुतम् । प्रणम्याहुश्च तत्सर्वं हरये देवसत्तमाः
వాయువు పలికెను—అప్పుడు దివ్య తేజస్సుతో ప్రకాశించే దేహములు గల దేవశ్రేష్ఠులందరూ వేగంగా వైకుంఠానికి బయలుదేరారు. నమస్కరించి హరి (విష్ణు)కి సమస్త విషయాన్ని నివేదించారు।
Verse 2
श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान्पुरुषोत्तमः । किमिदन्त्विति संचिन्त्य ज्ञात्वा तत्कारणं च सः
ఆ సమయంలో వారి మాటలు విని భగవాన్ పురుషోత్తముడు—“ఇది ఏమిటి?” అని ఆలోచించి, దాని కారణాన్ని కూడా తెలుసుకున్నాడు।
Verse 3
जगाम मन्दरं तूर्णं महेश्वरदिदृक्षया । दृष्ट्वा देवं प्रणम्यैवं प्रोवाच सुकृतांजलिः
మహేశ్వరుని దర్శించాలనే ఆకాంక్షతో అతడు వేగంగా మందర పర్వతానికి వెళ్లాడు. దేవుని చూచి నమస్కరించి, కృతాంజలిగా ఇలా పలికాడు।
Verse 4
विष्णुरुवाच । भगवन्ब्राह्मणः कश्चिदुपमन्युरिति श्रुतः । क्षीरार्थमदहत्सर्वं तपसा तन्निवारय
విష్ణువు పలికెను—హే భగవాన్! ఉపమన్యు అనే ఒక బ్రాహ్మణుడు క్షీరార్థంగా తపశక్తితో సమస్తాన్ని దహించాడని వినబడింది. దయచేసి దానిని (తపోఅగ్ని) నివారించండి।
Verse 5
वायुरुवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णोः प्राह देवो महेश्वरः । शिशुं निवारयिष्यामि तत्त्वं गच्छ स्वमाश्रमम्
వాయువు పలికెను—విష్ణువు వాక్యములు విని దేవ మహేశ్వరుడు అన్నాడు—“నేను ఆ శిశువును నియంత్రిస్తాను; తత్త్వజ్ఞుడవైన నీవు నీ ఆశ్రమమునకు వెళ్లు।”
Verse 6
तच्छ्रुत्वा शंभुवचनं स विष्णुर्देववल्लभः । जगामाश्वास्य तान्सर्वान्स्वलोकममरादिकान्
శంభువు వచనములు విని దేవులకు ప్రియుడైన విష్ణువు వారందరినీ—అమరాదులను—ఆశ్వాసపరచి, అనంతరం తన లోకమునకు వెళ్లెను।
Verse 7
एतस्मिन्नंतरे देवः पिनाकी परमेश्वरः । शक्रस्य रूपमास्थाय गन्तुं चक्रे मतिं ततः
ఇంతలో పినాకధారి పరమేశ్వరుడు శక్రుడు (ఇంద్రుడు) రూపాన్ని ధరించి, ఆపై వెళ్లుటకు సంకల్పించాడు।
Verse 8
अथ जगाम मुनेस्तु तपोवनं गजवरेण सितेन सदाशिवः । सह सुरासुरसिद्धमहोरगैरमरराजतनुं स्वयमास्थितः
అప్పుడు సదాశివుడు తెల్లని శ్రేష్ఠ గజరాజుపై అధిరోహించి ముని తపోవనానికి వెళ్లెను. దేవులు, అసురులు, సిద్ధులు, మహోరగులతో కలిసి ఆయన స్వయంగా అమరరాజు (ఇంద్రుడు) యొక్క దివ్యరూపాన్ని ధరించెను।
Verse 9
स वारणश्चारु तदा विभुं तं निवीज्य वालव्यजनेन दिव्यम् । दधार शच्या सहितं सुरेंद्रं करेण वामेन शितातपत्रम्
అప్పుడు ఆ మనోహరమైన ఐరావతము దివ్య చామరంతో సర్వవ్యాపి ప్రభువును మృదువుగా వీచెను; శచీతో కూడిన దేవేంద్ర ఇంద్రునిపై ఎడమ చేతితో శ్వేత ఛత్రాన్ని ధరించెను।
Verse 10
रराज भगवान्सोमः शक्ररूपी सदाशिवः । तेनातपत्रेण यथा चन्द्रबिंबेन मन्दरः
శక్రరూపంగా ప్రత్యక్షమైన సదాశివుడే ఆ భగవాన్ సోముడు ప్రకాశించాడు. ఆ రాజఛత్రంతో ఆయన మంద్రపర్వతం చంద్రబింబంతో మెరసినట్లే మెరిశాడు।
Verse 11
आस्थायैवं हि शक्रस्य स्वरूपं परमेश्वरः । जगामानुग्रहं कर्तुमुपमन्योस्तदाश्रमम्
ఇలా శక్రుని స్వరూపాన్నే ధరించిన పరమేశ్వరుడు ఉపమన్యువు ఆశ్రమానికి వెళ్లెను, అతనిపై అనుగ్రహం చేయుటకై।
Verse 12
तं दृष्ट्वा परमेशानं शक्ररूपधरं शिवम् । प्रणम्य शिरसा प्राह महामुनिवरः स्वयम्
శక్ర (ఇంద్ర) రూపాన్ని ధరించిన పరమేశానుడు శివుని చూసి, మహామునివరుడు శిరస్సు వంచి నమస్కరించి స్వయంగా పలికాడు.
Verse 13
उपमन्युरुवाच । पावितश्चाश्रमस्सो ऽयं मम देवेश्वर स्वयम् । प्राप्तो यत्त्वं जगन्नाथ भगवन्देवसत्तम
ఉపమన్యు పలికెను— హే దేవేశ్వరా, నీవు స్వయంగా ఇక్కడికి వచ్చినందువల్ల నా ఈ ఆశ్రమం పవిత్రమైంది. హే జగన్నాథా, హే భగవాన్, దేవుల్లో శ్రేష్ఠుడా!
Verse 14
वायुरुवाच । एवमुक्त्वा स्थितं प्रेक्ष्य कृतांजलिपुटं द्विजम् । प्राह गंभीरया वाचा शक्ररूपधरो हरः
వాయువు పలికెను—ఇట్లు చెప్పి, అంజలి ముద్రతో నిలిచిన ఆ ద్విజుని చూచి, శక్ర (ఇంద్ర)రూపం ధరించిన హరుడు గంభీర వాణితో అతనితో పలికెను।
Verse 15
शक्र उवाच । तुष्टो ऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत । ददामि चेप्सितान्सर्वान्धौम्याग्रज महामुने
శక్రుడు పలికెను—నేను నీపై సంతుష్టుడను. ఓ సువ్రతా, ఈ తపస్సు ఫలంగా నీకు కావలసిన వరం చెప్పు. ఓ మహామునీ, ధౌమ్యుని అగ్రజా, నీవు కోరిన సమస్తమును నేను ప్రసాదించెదను।
Verse 16
वायुरुवाच । एवमुक्तस्तदा तेन शक्रेण मुनिपुंगवः । वारयामि शिवे भक्तिमित्युवाच कृताञ्जलिः
వాయువు పలికెను—అప్పుడు శక్రుడు ఇలా పలికినపుడు, మునిశ్రేష్ఠుడు అంజలి చేసి ఇలా అన్నాడు—“నేను (ఇతర కోరికలను) నియమించుకొందును; నా భక్తి శివునందే స్థిరమై ఉంది।”
Verse 17
तन्निशम्य हरिः १ प्राह मां न जानासि लेखपम् । त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं सर्वदेवनमस्कृतम्
అది విని హరి పలికెను—“ఓ లేఖకా! నన్ను గుర్తించవా? నేను త్రిలోకాధిపతి శక్రుడను; సమస్త దేవతలచే నమస్కృతుడను.”
Verse 18
मद्भक्तो भव विप्रर्षे मामेवार्चय सर्वदा । ददामि सर्वं भद्रं ते त्यज रुद्रं च निर्गुणम्
“ఓ శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణర్షీ! నా భక్తుడవు; ఎల్లప్పుడూ నన్నే ఆరాధించు. నీకు సమస్త మంగళమును ఇస్తాను; నిర్గుణ రుద్ర భావనను విడిచివేయి.”
Verse 19
रुद्रेण निर्गुणेनापि किं ते कार्यं भविष्यति । देवपङ्क्तिबहिर्भूतो यः पिशाचत्वमागतः
నిర్గుణ రుద్రుని ఆరాధనతో కూడ నీకు ఏ ప్రయోజనం? నీవు దేవసభకు వెలుపల పడిపోయి పిశాచత్వాన్ని పొందినప్పుడు.
Verse 20
वायुरुवाच । तच्छ्रुत्वा प्राह स मुनिर्जपन्पञ्चाक्षरं मनुम् । मन्यमानो धर्मविघ्नं प्राह तं कर्तुमागतम्
వాయువు పలికెను—అది విని ఆ ముని పంచాక్షర మంత్రాన్ని జపించుచూనే పలికెను. ఇతడు ధర్మానికి విఘ్నం కలిగించుటకు వచ్చెనని భావించి అతనిని సంభోదించెను.
Verse 21
उपमन्युरुवाच । त्वयैवं कथितं सर्वं भवनिंदारतेन वै । प्रसंगादेव देवस्य निर्गुणत्वं महात्मनः
ఉపమన్యు పలికెను—“ఓ భవానీ స్తుతిపరాయణా! నీవు ఈ విధంగా సమస్తమును వివరించితివి. అలాగే ప్రసంగవశాత్తు ఆ మహాత్మ దేవుని నిర్గుణత్వమును కూడా చెప్పితివి.”
Verse 22
त्वं न जानामि वै रुद्रं सर्वदेवेश्वरेश्वरम् । ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनक प्रकृतेः परम्
హే రుద్రా! నేను నిన్ను యథార్థంగా ఎరుగను—నీవు సమస్త దేవులకూ అధిపతులైన అధిపతి; బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశుల జనకుడు, ప్రకృతికి అతీతమైన పరముడు।
Verse 23
सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः । नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणोम्यहम्
బ్రహ్మవేత్తలు ఎవనిని సత్-అసత్కు అతీతుడు, వ్యక్త-అవ్యక్త స్వరూపుడు, నిత్యుడు, ఏకుడు మరియు అనేకుడని వర్ణిస్తారో—ఆ పరమునే నేను శ్రేష్ఠ వరంగా వరిస్తున్నాను।
Verse 24
हेतुवादविनिर्मुक्तं सांख्ययोगार्थदम्परम् । उपासते यं तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणोम्यहम्
వాదవివాదాల తర్కాగ్రహం నుండి విముక్తుడై, సాంఖ్యయోగాల యథార్థ ఫలాన్ని ప్రసాదించువాడైన—తత్త్వజ్ఞులు ఉపాసించు ఆ పరమేశ్వరునే నేను వరంగా వరిస్తున్నాను।
Verse 25
नास्ति शंभोः परं तत्त्वं सर्वकारणकारणात् । ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां स्रष्टुर्गुणपराद्विभोः
సర్వకారణకారణుడైన సర్వశక్తిమంతుడు శంభువుకన్నా పై తత్త్వం లేదు. ఆయనే గుణాతీత విభువు; ఆయన నుండే బ్రహ్మ, విష్ణు మొదలైన దేవతలు ఉద్భవిస్తారు।
Verse 26
बहुनात्र किमुक्तेन मयाद्यानुमितं महत् । भवांतरे कृतं पापं श्रुता निन्दा भवस्य चेत्
ఇక్కడ ఎక్కువగా చెప్పడం ఎందుకు? నేను ఈ మహాసత్యాన్ని గ్రహించాను—భవుడు (శివుడు) నిందను ఎవరు కేవలం విన్నా, అది పూర్వజన్మలో చేసిన పాపానికి సూచన.
Verse 27
श्रुत्वा निंदां भवस्याथ तत्क्षणादेव सन्त्यजेत् । स्वदेहं तन्निहत्याशु शिवलोकं स गच्छति
భవుడు (శ్రీశివుడు) నిందించబడుట వినగానే ఆ క్షణమే ఆ స్థలాన్ని విడిచిపెట్టాలి. ఆ సందర్భంలో తన దేహాన్నికూడా త్యజిస్తే, అతడు త్వరగా శివలోకాన్ని పొందుతాడు.
Verse 28
आस्तां तावन्ममेच्छेयं क्षीरं प्रति सुराधम । निहत्य त्वां शिवास्त्रेण त्यजाम्येतं कलेवरम्
ఓ దేవాధమా! క్షీరముపై నా కోరిక ఇప్పటికి పక్కన ఉండనీ. శివాస్త్రంతో నిన్ను సంహరించి నేను ఈ దేహాన్ని త్యజిస్తాను.
Verse 29
वायुरुवाच । एवमुक्त्वोपमन्युस्तं मर्तुं व्यवसितस्स्वयम् । क्षीरे वाञ्छामपि त्यक्त्वा निहन्तुं शक्रमुद्यतः
వాయువు అన్నాడు—ఇలా చెప్పి ఉపమన్యు స్వయంగా మరణించుటకు నిశ్చయించాడు. క్షీర కోరికను కూడా వదలి శక్రుడు (ఇంద్రుడు) ను సంహరించుటకు సిద్ధమయ్యాడు.
Verse 30
भस्मादाय तदा घोरमघोरास्त्राभिमंत्रितम् । विसृज्य शक्रमुद्दिश्य ननाद स मुनिस्तदा
అప్పుడు ముని పవిత్ర భస్మాన్ని తీసుకొని ఘోర ‘అఘోరాస్త్ర’ మంత్రంతో అభిమంత్రించాడు. శక్రుడు (ఇంద్రుడు) వైపు దాన్ని విసిరి, ఆ క్షణమే గర్జించాడు.
Verse 31
स्मृत्वा शंभुपदद्वंद्वं स्वदेहं दुग्धुमुद्यतः । आग्नेयीं धारणां बिभ्रदुपमन्युरवस्थितः
శంభువు పాదయుగళాన్ని స్మరించి ఉపమన్యు తన దేహం నుంచే పాలను దోహించేందుకు ఉత్సుకుడయ్యాడు. అగ్నేయీ ధారణలో స్థితుడై, స్థిరంగా సమాధిస్థుడై నిలిచాడు.
Verse 32
एवं व्यवसिते विप्रे भगवान्भगनेत्रहा । वारयामास सौम्येन धारणां तस्य योगिनः
ఓ విప్రా! ఇలా నిర్ణయం స్థిరపడినప్పుడు, భగనేత్రహరుడైన భగవాన్ శివుడు ఆ యోగి ధారణను సౌమ్యంగా ఆపెను।
Verse 33
तद्विसृष्टमघोरास्त्रं नंदीश्वरनियोगतः । जगृहे मध्यतः क्षिप्तं नन्दी शंकरवल्लभः
నందీశ్వరుని నియోగముచే విడిచిన ఆ అఘోరాస్త్రాన్ని, మధ్యమునుండి విసిరిన క్షణమే, శంకరప్రియుడైన నంది పట్టుకొనెను।
Verse 34
स्वं रूपमेव भगवानास्थाय परमेश्वरः । दर्शयामास शिप्राय बालेन्दुकृतशेखरम्
అప్పుడు పరమేశ్వరుడైన భగవాన్ తన స్వదివ్యరూపాన్ని ధరించి శిప్రాకు దర్శనమిచ్చెను—శిరస్సుపై కోమల బాలచంద్రశేఖరుడై।
Verse 35
क्षीरार्णवसहस्रं च पीयूषार्णवमेव वा । दध्यादेरर्णवांश्चैव घृतोदार्णवमेव च
పాల సముద్రాలు వెయ్యి ఉన్నా, లేదా అమృత సముద్రమే ఉన్నా; పెరుగు మొదలైన వాటి సముద్రాలైనా, నెయ్యి యొక్క విస్తార సముద్రమైనా।
Verse 36
फलार्णवं च बालस्य भक्ष्य भोज्यार्णवं तथा । अपूपानां गिरिं चैव दर्शयामास स प्रभुः
ఆ ప్రభువు బాలుణ్ని ఆనందింపజేయుటకు ఫలాల సముద్రం, భక్ష్య-భోజ్యాల సముద్రం, అలాగే అపూపముల (తీపి కేకుల) పర్వతమును కూడా చూపెను।
Verse 37
एवं स ददृशे देवो देव्या सार्धं वृषोपरि । गणेश्वरैस्त्रिशूलाद्यैर्दिव्यास्त्रैरपि संवृतः
ఇట్లు అతడు దేవిని సహితంగా వృషభముపై ఆసీనుడైన దేవాధిదేవుని దర్శించెను; త్రిశూలాది దివ్యాయుధములు ధరించిన గణేశ్వరులు ఆయనను చుట్టుముట్టి యుండిరి।
Verse 38
दिवि दुंदुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च । विष्णुब्रह्मेन्द्रप्रमुखैर्देवैश्छन्ना दिशो दश
దివిలో దివ్య దుందుభులు మ్రోగి, పుష్పవృష్టి కురిసింది. విష్ణు-బ్రహ్మ-ఇంద్ర ప్రధాన దేవులు చేరి దశదిశలను నింపి కప్పివేశారు.
Verse 39
अथोपमन्युरानन्दसमुद्रोर्मिभिरावृतः । पपात दण्डवद्भूमौ भक्तिनम्रेण चेतसा
అప్పుడు ఆనందసముద్రపు అలలతో ఆవరించబడిన ఉపమన్యు, భక్తితో నమ్రమైన మనస్సుతో దండవత్గా భూమిపై పడిపోయాడు.
Verse 40
एतस्मिन्समये तत्र सस्मितो भगवान्भवः । एह्येहीति तमाहूय मूर्ध्न्याघ्राय ददौ वरान्
అదే సమయంలో అక్కడ భగవాన్ భవుడు (శివుడు) స్మితంతో—“రా, రా” అని పిలిచి, దగ్గరకు తీసుకొని స్నేహంతో తలపై వాసన చూచి వరాలు ప్రసాదించాడు.
Verse 41
शिव उवाच । भक्ष्यभोज्यान्यथाकामं बान्धवैर्भुक्ष्व सर्वदा । सुखी भव सदा दुःखान्निर्मुक्ता भक्तिमान्मम
శివుడు పలికెను—బంధువులతో కలిసి ఇష్టమొచ్చినట్లు ఎల్లప్పుడూ భక్ష్య-భోజ్యాలను అనుభవించు. నిత్యం సుఖిగా ఉండు, దుఃఖరహితుడవై నా భక్తుడిగా నిలువు.
Verse 42
उपमन्यो महाभाग तवाम्बैषा हि पार्वती । मया पुत्रीकृतो ह्यद्य दत्तः क्षीरोदकार्णवः
ఓ మహాభాగ ఉపమన్యూ, ఈ పార్వతీ నిజంగా నీ తల్లే; నేడు నేను ఆమెను కుమార్తెగా స్వీకరించి, ఆమెకు క్షీరసాగరాన్ని ప్రసాదించాను।
Verse 43
मधुनश्चार्णवश्चैव दध्यन्नार्णव एव च । आज्यौदनार्णवश्चैव फलाद्यर्णव एव च
తేనెకు ఒక సాగరం ఉంది, పెరుగు-అన్నానికి ఒక సాగరం ఉంది, నెయ్యి-అన్నానికి ఒక సాగరం ఉంది, అలాగే ఫలములు మొదలైన వాటికీ ఒక సాగరం ఉంది।
Verse 44
अपूपगिरयश्चैव भक्ष्यभोज्यार्णवस्तथा । एते दत्ता मया ते हि त्वं गृह्णीष्व महामुने
తీపి పిండివంటల పర్వతాలు, భక్ష్య-భోజ్యాల సముద్రాలు—ఇవి అన్నీ నేను నీకు ఇచ్చితిని; ఓ మహామునీ, స్వీకరించుము.
Verse 45
पिता तव महादेवो माता वै जगदम्बिका । अमरत्वं मया दत्तं गाणपत्यं च शाश्वतम्
మహాదేవుడు నీ తండ్రి, జగదంబిక నీ తల్లి. నేను నీకు అమరత్వమును, శాశ్వత గాణపత్యాధిపత్యమును ప్రసాదించితిని.
Verse 46
वरान्वरय सुप्रीत्या मनो ऽभिलषितान्परान् । प्रसन्नो ऽहं प्रदास्यामि नात्र कार्या विचारणा
అత్యంత ప్రీతితో నీ మనసు కోరిన పరమ వరములను కోరుకొనుము. నేను ప్రసన్నుడను; వాటిని ప్రసాదించెదను—ఇందులో విచారణ అవసరం లేదు.
Verse 47
वायुरुवाच । एवमुक्त्वा महादेवः कराभ्यामुपगृह्यतम् । मूर्ध्न्याघ्राय सुतस्ते ऽयमिति देव्यै न्यवेदयत्
వాయువు పలికెను—ఇట్లు చెప్పి మహాదేవుడు అతనిని రెండు చేతులతో ఎత్తుకొని, స్నేహంతో అతని శిరస్సును వాసన చూచి దేవికి తెలియజేసెను—“ఇతడు నీ కుమారుడు.”
Verse 48
देवी च गुहवत्प्रीत्या मूर्ध्नि तस्य कराम्बुजम् । विन्यस्य प्रददौ तस्मै कुमारपदमव्ययम्
దేవి గుహుడు (స్కందుడు) వలె ప్రేమతో తన కమలహస్తాన్ని అతని శిరస్సుపై ఉంచి, అతనికి ‘కుమార’ అనే అవ్యయ పదవిని ప్రసాదించెను.
Verse 49
क्षीराब्धिरपि साकारः क्षीरं स्वादु करे दधत् । उपस्थाय ददौ पिण्डीभूतं क्षीरमनश्वरम्
క్షీరసాగరమును కూడ సాకారమై, చేతిలో మధురమైన పాలను పట్టుకొని ముందుకు వచ్చి, పిండీభూతమైన—అనశ్వరమైన—క్షీరాన్ని సమర్పించెను.
Verse 50
योगैश्वर्यं सदा तुष्टिं ब्रह्मविद्यामनश्वराम् । समृद्धिं परमान्तस्मै ददौ संतुष्टमानसः
సంతుష్టమైన మనస్సుతో అతనికి యోగైశ్వర్యము, నిత్య తృప్తి, అనశ్వరమైన బ్రహ్మవిద్య మరియు పరమ సమృద్ధిని ప్రసాదించెను.
Verse 51
अथ शंभुः प्रसन्नात्मा दृष्ट्वा तस्य तपोमहः । पुनर्ददौ वरं दिव्यं मुनये ह्युपमन्यवे
అనంతరం ప్రసన్నాత్ముడైన శంభువు, ఆ ముని తపస్సు మహిమను చూచి, ఉపమన్యు మునికి మరల ఒక దివ్య వరాన్ని ప్రసాదించెను.
Verse 52
व्रतं पाशुपतं ज्ञानं व्रतयोगं च तत्त्वतः । ददौ तस्मै प्रवक्तृत्वपाटवं सुचिरं परम्
ఆయన అతనికి పాశుపత వ్రతం, విమోచక జ్ఞానం, తత్త్వప్రకారం వ్రతయోగాన్ని ప్రసాదించాడు; అలాగే ఉపదేశం-వ్యాఖ్యానాలలో దీర్ఘకాలం నిలిచే పరమ ప్రావీణ్యాన్ని కూడా ఇచ్చాడు.
Verse 53
सो ऽपि लब्ध्वा वरान्दिव्यान्कुमारत्वं च सर्वदा । तस्माच्छिवाच्च तस्याश्च शिवाया मुदितो ऽभवत्
అతడూ దివ్య వరాలను—ఎల్లప్పుడూ ఉండే యౌవనాన్ని కూడా—పొందిన తరువాత, ఆ శివుని మరియు ఆ శివా (దేవి) కృపచేత ఆనందించాడు.
Verse 54
ततः प्रसन्नचेतस्कः सुप्रणम्य कृतांजलिः । ययाचे स वरं विप्रो देवदेवान्महेश्वरात्
అప్పుడు ప్రసన్నహృదయుడై ఆ బ్రాహ్మణుడు శిరసు వంచి నమస్కరించి, చేతులు జోడించి దేవదేవుడైన మహేశ్వరుని వద్ద ఒక వరం కోరాడు.
Verse 55
उपमन्युरुवाच । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर । स्वभक्तिन्देहि परमान्दिव्यामव्यभिचारिणीम्
ఉపమన్యు అన్నాడు: ఓ దేవదేవేశా, ప్రసన్నుడవు; ఓ పరమేశ్వరా, ప్రసన్నుడవు. నాకు నీ స్వభక్తిని ప్రసాదించు—పరమ, దివ్య, అవిచలమైనదిగా.
Verse 56
श्रद्धान्देहि महादेव द्वसम्बन्धिषु मे सदा । स्वदास्यं परमं स्नेहं सान्निध्यं चैव सर्वदा
హే మహాదేవా! నీతో సంబంధమున్నవారిలో—నీ భక్తులు, పవిత్ర సాంగత్యాలలో—నాకు ఎల్లప్పుడూ అచంచల శ్రద్ధను ప్రసాదించు. నీ దాస్యభావం, పరమ ప్రేమ, మరియు సర్వకాలం నీ నిత్య సాన్నిధ్యాన్ని నాకు దయచేయి।
Verse 57
एवमुक्त्वा प्रसन्नात्माहर्षगद्गदया गिरा । सतुष्टाव महादेवमुपमन्युर्द्विजोत्तमः
ఇట్లు పలికి, ద్విజోత్తముడైన ఉపమన్యు ప్రసన్నహృదయుడై, హర్షంతో గద్గదమైన వాణితో మహాదేవుని స్తుతించాడు.
Verse 58
उपमन्युरुवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । प्रसीद करुणासिंधो साम्ब शंकर सर्वदा
ఉపమన్యు అన్నాడు—హే దేవదేవ మహాదేవా! శరణాగతవత్సలా! ప్రసన్నుడవు. హే కరుణాసింధో, హే సామ్బ శంకరా! ఎల్లప్పుడూ అనుగ్రహించు.
Verse 59
वायुरुवाच । एवमुक्तो महादेवः सर्वेषां च वरप्रदः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मोपमन्युं मुनिसत्तमम्
వాయువు అన్నాడు—ఇట్లు సంబోధింపబడిన, అందరికీ వరప్రదుడైన మహాదేవుడు ప్రసన్నహృదయుడై మునిశ్రేష్ఠుడైన ఉపమన్యునికి ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు.
Verse 60
शिव उवाच । वत्सोपमन्यो तुष्टो ऽस्मि सर्वं दत्तं मया हि ते । दृढभक्तो ऽसि विप्रर्षे मया विज्ञासितो ह्यसि
శివుడు అన్నాడు—వత్స ఉపమన్యూ! నేను సంతుష్టుడను; నీకు సమస్తమును నేనే ఇచ్చితిని. హే విప్రర్షే! నీవు దృఢభక్తుడవు; నీవు నా చేత నిజముగా గుర్తింపబడితివి.
Verse 61
अजरश्चामरश्चैव भव त्वन्दुःखवर्जितः । यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः
నీవు అజరుడవై అమరుడవై, దుఃఖరహితుడవై ఉండు. యశస్సుతో, ఆధ్యాత్మిక తేజస్సుతో యుక్తుడై, దివ్యజ్ఞానసమన్వితుడవై ఉండు.
Verse 62
अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती
ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! నీ బంధువులు, నీ కులం మరియు గోత్రం ఎల్లప్పుడూ అక్షయంగా ఉంటాయి; అలాగే నాపై నీ భక్తి శాశ్వతంగా నిలుస్తుంది.
Verse 63
सान्निध्यं चाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम । उपकंठं मम त्वं वै सानन्दं विहरिष्यसि
ఓ ద్విజోత్తమా! ఈ ఆశ్రమంలో నేను నిత్యం నా సాన్నిధ్యాన్ని నిలుపుతాను; నీవు నా సమీపంలో నివసిస్తూ ఇక్కడ ఆనందంగా విహరిస్తావు.
Verse 64
एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभः । ईशानस्स वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तर्दधे हरः
ఇట్లు పలికి సూర్యకోటిసమ ప్రకాశముగల భగవాన్ ఈశానస్వరూప హరుడు వరములు ప్రసాదించి అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యెను।
Verse 65
उपमन्युः प्रसन्नात्मा प्राप्य तस्माद्वराद्वरान् । जगाम जननीस्थानं सुखं प्रापाधिकं च सः
ఉపమన్యుడు ప్రసన్నాత్ముడై ఆయన నుండి శ్రేష్ఠ వరములను పొందుకొని తల్లి నివాసస్థానమునకు వెళ్లెను; అతడు మునుపటికన్నా అధిక సుఖమును పొందెను।
Frequently Asked Questions
The gods report a crisis to Viṣṇu; Viṣṇu petitions Śiva at Mandara to stop the brahmin child Upamanyu whose tapas is burning the world; Śiva then goes to the tapovana disguised as Indra.
The narrative encodes the doctrine that tapas without proper tattva and devotional orientation can become cosmically disruptive; Śiva, as the inner governor (niyantṛ), redirects power into liberative knowledge and right devotion.
Śiva is highlighted as Pinākī/Sadāśiva while intentionally assuming Śakra’s form—an explicit case of divine līlā where form is used to instruct, test, and restore dharma.