सर्‍वेश्वर-परमकारण-निरूपणम् / The Supreme Lord as the Uncaused Cause

Verse 1

जीवैरेभिरिमांल्लोकान्सर्वानीशो य ईशते

ఈ జీవుల ద్వారానే సమస్త లోకాలను పాలించే ఆ ప్రభువే పరమేశ్వరుడు.

Verse 2

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् । सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते

ఆదిలో బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర, ఇంద్ర మొదలైనవారితో కూడిన ఈ సమస్త సృష్టి—భూతాలు, ఇంద్రియాలు అన్నిటితో సహా—యావనుండి మొదటగా ఉద్భవించునో, ఆయన నుండే.

Verse 3

कारणानां च यो धाता ध्याता परमकारणम् । न संप्रसूयते ऽन्यस्मात्कुतश्चन कदाचन

సర్వ కారణాలకు ధాతగా ఉండి, పరమకారణాన్ని ధ్యానించి నియంత్రించే వాడు—ఆయన ఎప్పుడూ, ఎక్కడా, ఏ ఇతరుని నుండి జన్మించడు.

Verse 4

सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् । सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयश्शंभुराकाशमध्यगः

సర్వైశ్వర్యసంపన్నుడైన ఆయనే స్వయంగా ‘సర్వేశ్వరుడు’ అని ప్రసిద్ధుడు. ఆకాశమధ్యంలో నివసించే శంభువును మోక్షార్థులు అందరూ ధ్యానించవలెను.

Verse 5

यो ऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे । तत्प्रसादान्मयालब्धं प्राजापत्यमिदं पदम्

ఆదిలో నన్ను కుమారునిగా సృజించి, నాకు జ్ఞానమును కూడా ప్రసాదించినవాడు—ఆయన కృపవలననే నేను ఈ ప్రాజాపత్య పదవిని పొందితిని।

Verse 6

ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति । येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना

ఈశుడు వృక్షమువలె స్థబ్ధముగా, ఏకాకిగా, దివిలో నిలిచియున్నాడు; ఆ మహాత్మ పురుషునిచే ఈ సమస్త జగత్తు వ్యాపించి పరిపూర్ణమగుచున్నది।

Verse 7

एको बहूनां जंतूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः । य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः

అనేక దేహధారులైన జీవులలో ఆయన ఒక్కడే నిత్యక్రియాశీలుడు; ఇతరులంతా జడప్రాయులు. ఆయన ఒక్కడే అనేక రూపాలకు బీజకారణమై విస్తరిస్తాడు—ఆయనే మహేశ్వరుడు.

Verse 8

य एको भागवान्रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन

ఆయనే ఏకైక భగవాన్ రుద్రుడు; ఆయనకు రెండవవాడు ఎవరూ లేరు. అందుచేత ఆయన పరమ అద్వితీయుడు.

Verse 9

सदा जनानां हृदये संनिविष्टो ऽपि यः परैः । अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा

ఆయన సదా అందరి హృదయాలలో నివసించినా, బహిర్ముఖులైన వారికి దర్శనమవడు. అదృశ్యుడై ఉన్నప్పటికీ ఆయన నిత్య అంతర్యామిగా సమస్త విశ్వాన్ని అధిష్ఠించి పోషిస్తాడు.

Verse 10

यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि । अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति

కాలబంధనానికి అతీతుడై, సమస్త కారణాలపై—ఏ మినహాయింపులేక—అధిష్ఠానంగా నిలిచేవాడు, అనంతశక్తిసంపన్నుడైన ఆ ఏకైక భగవాన్ పరమేశ్వరుడే పరమాధిపతి.

Verse 11

न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः । स्वभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि

ఆయనకు దినమూ లేదు, రాత్రీ లేదు; ఆయనకు సమానుడు లేడు, అధికుడూ లేడు. ఆయన పరాశక్తి స్వభావసిద్ధమై నిత్యమైనది; జ్ఞానమూ క్రియయూ ఆయనలో సదా స్థితమై ఉంటాయి.

Verse 12

यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् । तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः

యది క్షరమై అవ్యక్తమో, యది అమృతమై అక్షరమో—ఈ రెండూ అక్షరస్వరూపమే; నిజానికి ఒకే దేవుడు—స్వయంగా హరుడు (శివుడు).

Verse 13

ईशते तदभिध्यानाद्योजनासत्त्वभावनः । भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते

ఆయనను ధ్యానించుటవలన ప్రభువు ప్రత్యక్షానుభవమవుతాడు; అంతఃకరణం ఆయనతో యోగమై శుద్ధ సత్త్వభావంలో స్థిరపడుతుంది. అప్పుడు బద్ధ పశువు బంధాంతంలో విశ్వమాయ ఉపసంహరించి నివృత్తమవుతుంది.

Verse 14

यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः । यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः

ఆ పరమ తత్త్వంలో మెరుపు ప్రకాశించదు; సూర్యుడు కాదు, చంద్రుడూ కాదు. ఆయన కాంతిచేతనే ఈ సమస్త జగత్తు వెలుగొందుతుంది—ఇదే శాశ్వత శ్రుతి వాక్యం.

Verse 15

एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः । न तस्य परमं किंचित्पदं समधिगम्यते

ఒకే దేవుడు మహాదేవుడు—మహేశ్వరుడని తెలుసుకోవాలి. ఆయన పరమపదాన్ని పరిమిత బుద్ధితో ఎవ్వరూ పూర్తిగా పొందలేరు, గ్రహించలేరు.

Verse 16

अयमादिरनाद्यन्तस्स्वभावादेव निर्मलः । स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः

ఆయనే ఆదిస్వరూపుడు, అయినా ఆయనకు ఆది లేదు, అంతం లేదు; స్వభావతఃనే ఆయన నిర్మలుడు. ఆయన సంపూర్ణ స్వతంత్రుడు, పరిపూర్ణుడు; చరాచర జగత్తు అంతా ఆయన స్వేచ్ఛాధీనమే.

Verse 17

अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः । अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः

ఆయన స్వరూపం అపరాకృతమైనది, దివ్యశ్రీమంతమైనది; గ్రాహ్యలక్షణాలకు అతీతుడు. ఆయన స్వయంగా ముక్తుడు, మోక్షదాత కూడా; కాలాతీతుడై ఉండి కాలప్రవాహాన్ని ప్రేరేపించువాడు.

Verse 18

सर्वोपरिकृतावासस्सर्वावासश्च सर्ववित् । षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः

ఆయన సమస్త నివాసాలకన్నా పైగా నివసించువాడు, అయినా ప్రతి నివాసంలో అంతర్యామి; సర్వజ్ఞుడైన ప్రభు శివుడు—షడ్విధ అధ్వమయమైన ఈ సమస్త జగత్తుకు పతి, పరమాధిపతి.

Verse 19

उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः । अनन्तानन्तसन्दोहमकरंदमधुव्रतः

ఆయన సమస్త ఉత్తరోత్తర భూతాలకన్నా ‘ఉత్తరుడు’, ఆయనకు మించినది లేని నిరుత్తర తత్త్వం. ఆయన అనంతానంత సమూహం; ఆయన ఆనందమధువును పానంచేసే మధువ్రత భక్తులకు ఆయన మకరందరసస్వరూపుడు.

Verse 20

अखंडजगदंडानां पिंडीकरणपंडितः । औदार्यवीर्यगांभीर्यमाधुर्यमकरालयः

అఖండమైన అనేక జగదండాలను ఒక ఏకరూప సమష్టిగా పిండీకరించుటలో ఆయన పరమ నిపుణుడు; ఔదార్యము, వీర్యము, గాంభీర్యము, మాధుర్యము—ఇవన్నీ నిలిచే మహాసముద్రము ఆయననే।

Verse 21

नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किंचन । अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति

ఆయనకు సమానమైనది ఏదియు లేదు; ఆయనకంటే అధికమైనదీ ఏదియు లేదు. సమస్త భూతములలో ఆయన అతుల్యుడు, రాజాధిరాజుడై నిలిచియున్నాడు।

Verse 22

अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् । अंतकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यते

ఆయన యొక్క ఈ అద్భుతమైన, విచిత్ర శక్తిక్రియచేత మొదట జగత్తు సృష్టించబడుతుంది; కాలాంతంలో ఇదే జగత్తు మళ్లీ ఆయనలోనే లయమై ప్రళయాన్ని పొందుతుంది।

Verse 23

अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः । अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित्

సర్వ భూతజీవులు ఆయన వశంలోనే ఉన్నారు; ఆయనే అందరినీ నియమించి నడిపించే నియోజకుడు। అయితే ఆయన పరమ భక్తిచేతనే దర్శనమిస్తాడు; ఇతర విధంగా ఎప్పుడూ కాదు।

Verse 24

व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा । कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः

వ్రతాలు, సమస్త దానాలు, తపస్సులు, నియమాలు—ఇవి అన్నీ పూర్వకాలంలో సద్భక్తులు భావార్థం, అంతర్భక్తి కోసం ఉపదేశించారు; ఇందులో సందేహం లేదు।

Verse 25

हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः । तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः

‘హరి (విష్ణువు), నేను, రుద్రుడు—మరియు ఇతర దేవాసురులూ—ఇప్పటికీ ఘోర తపస్సులతో ఆయన దర్శనాన్ని కోరుచున్నాము.’

Verse 26

अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः । भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च

పతితులు, మూఢులు, దుర్జనులు, నీచులు—వారికి ఆయన అదృశ్యుడే. కానీ భక్తులకు ఆయన అంతరంగంలోనూ బాహ్యంగానూ పూజ్యుడు; భక్తిపూర్వక ప్రార్థనతో సంభాషించదగిన సన్నిహిత ప్రభువు.

Verse 27

तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् । अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः

ఈ తత్త్వానికి మూడు రూపాలు ఉన్నాయి—స్థూలం, సూక్ష్మం, మరియు దానికన్నా పరమైనది. స్థూలరూపం మమ్మల్ని మొదలైన దేవతలకు దర్శనమవుతుంది; సూక్ష్మరూపం యోగులకు ప్రత్యక్షమవుతుంది.

Verse 28

ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम् । तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः

అదికన్నా పరంగా నిత్యమైన తత్త్వం ఉంది—జ్ఞానస్వరూపం, ఆనందస్వరూపం, అవ్యయం. ఆ పరమశివుడు ఆయనలో నిష్ఠగల, ఆయనకే పరులైన, ఆయన వ్రతాచారాలను ఆశ్రయించిన భక్తులకు దర్శనమిస్తాడు.

Verse 29

बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् । शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते

ఇక్కడ ఎక్కువగా చెప్పడం ఎందుకు? గూఢమైనదానికన్నా గూఢమైన పరమ రహస్యం ఇదే—శివభక్తి; ఇందులో సందేహం లేదు. ఆ భక్తితో యుక్తుడైనవాడు విముక్తి పొందుతాడు.

Verse 30

प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । यथा चांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः

ఆ భక్తి (ప్రభువు) ప్రసాదమువలననే జన్మించును; ప్రసాదము భక్తి నుండే ఉద్భవించును—అంకురమునుండి బీజము, బీజమునుండి మళ్లీ అంకురము యథా।

Verse 31

प्रसादपूर्विका एव पशोस्सर्वत्र सिद्धयः । स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते

పశువు (బద్ధజీవి)కు సర్వత్ర లభించే సమస్త సిద్ధులు (ప్రభువు) ప్రసాదపూర్వకములే. అంతిమంగా, అన్ని సాధనములచేత సాధ్యుడైనవాడు ఆయనే ఒక్కడే।

Verse 32

प्रसादसाधनं धर्मस्स च वेदेन दर्शितः । तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः

ధర్మమే శివప్రసాదాన్ని పొందే సాధనం; అది వేదములచే స్పష్టంగా చూపబడింది. ఆ వేదోక్త ధర్మాన్ని నిరంతరం అభ్యసించుటవలన పూర్వపు పుణ్యపాపములు సమస్థితికి చేరి శమించును.

Verse 33

साम्यात्प्रसादसंपर्को धर्मस्यातिशयस्ततः । धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः

సమత్వమునుండి దివ్యప్రసాదసంపర్కము కలుగును; దానివలన ధర్మము మరింత ఉద్ధృతమగును. ఆ అధిక ధర్మాన్ని పొందినపుడు బంధిత జీవుడు (పశు) యొక్క పాపములు పూర్తిగా క్షయమగును.

Verse 34

एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात् । सांबे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते

ఇట్లుగా పాపములు క్షీణించినవానికి అనేక జన్మల క్రమమున—జ్ఞానాన్ని ముందుగా కలిగిన—సాంబుడు, సర్వేశ్వర శివుని యందు భక్తి జన్మించును.

Verse 35

भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते । प्रसादात्कर्मसंत्यागः फलतो न स्वरूपतः

భక్తుని భావానికి అనుగుణంగా ఈశ్వరుని ప్రసాదము వ్యక్తమవుతుంది. ఆ ప్రసాదమువల్ల కర్మసంన్యాసము కలుగుతుంది—అది ఫలత్యాగమే గాని, కర్మస్వరూపత్యాగము కాదు.

Verse 36

तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः । स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा

కాబట్టి కర్మఫలత్యాగమువల్ల శివధర్మముతో శుభమైన అన్వయము కలుగుతుంది. ఆ (శివధర్మము) రెండు విధములు—గురువునకు నిరపేక్షమైనది, గురువుపై ఆధారమైనది.

Verse 37

तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः । शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः

ఆ సందర్భంలో ‘సాపేక్ష’ ప్రధాన ఉపాయం ‘అనపేక్ష’ కంటే శతగుణములుగా శ్రేష్ఠము. ఈ శివధర్మ పరంపర శివజ్ఞాన సమన్వయంతో పరిపూర్ణమగును.

Verse 38

ज्ञनान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम् । ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्

జ్ఞానం ఉదయించినప్పుడు మనుష్యుడు సంసారంలోని దోషాలను దర్శించును. దానివల్ల విషయాలపై వైరాగ్యం కలుగును; వైరాగ్యమునుండి భావసాధన—శివునందు స్థిర భక్తిసమాధి—సిద్ధించును.

Verse 39

भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि । ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते

భావసిద్ధి పొందినవాడికి కర్మలో కాదు, ధ్యానంలోనే నిష్ఠ ఉంటుంది. జ్ఞానం-ధ్యానాలలో నిమగ్నుడైన పురుషునిలో యోగము ప్రవహించి ముందుకు సాగుతుంది.

Verse 40

योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनंतरम् । प्रसादान्मुच्यते जंतुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्

యోగం ద్వారా పరాభక్తి ఉద్భవిస్తుంది; వెంటనే (శివుని) ప్రసాదకృప కలుగుతుంది. ఆ కృపవల్ల జీవుడు విముక్తుడై, విముక్తుడైన తరువాత శివసముడవుతాడు.

Verse 41

अनुग्रहप्रकारस्य क्रमो ऽयमविवक्षितः । यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः

ఇక్కడ అనుగ్రహ విధానాలకు స్థిరమైన క్రమం ఉద్దేశించబడలేదు. సాధకుని యోగ్యత ఏ విధంగా ఉంటే, భగవాన్ శివుని అనుగ్రహం కూడా అతనికి అట్లానే లభిస్తుంది.

Verse 42

गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः । बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः

కొంతమంది గర్భస్థితిలోనే విముక్తి పొందుతారు; మరికొందరు జననక్షణంలోనే. కొందరు బాల్యంలో, కొందరు యౌవనంలో, మరికొందరు వృద్ధాప్యంలో మోక్షాన్ని పొందుతారు.

Verse 43

तिर्यग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारको ऽपरः । अपरस्तु पदं प्राप्तो मुच्यते स्वपदक्षये

కొంతమంది త్రియక్‌యోనుల్లో (పశుజన్మాల్లో) పడినా విముక్తి పొందుతారు; మరికొందరు నరకగతికి వెళ్లినా విడుదల పొందుతారు. ఇంకొకరు ఉన్నత పదవిని పొందినా, ఆ పదవిపుణ్యం క్షయమైనప్పుడే విముక్తి పొందుతారు.

Verse 44

कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते । कश्चिदध्वगतस्तस्मिन् स्थित्वास्थित्वा विमुच्यते

కొంతమంది మార్గంలో అలసి తిరిగి వచ్చినా, తరువాత విముక్తి పొందుతారు. మరికొందరు అదే మార్గంలో ప్రవేశించి దృఢంగా నిలిచి, నిలిచీ సాగీ చివరకు సంపూర్ణ విముక్తిని పొందుతారు.

Verse 45

तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते । ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः

కాబట్టి మనుష్యుల మోక్షము ఒక్క విధమైనదిగా భావింపబడదు. వారి జ్ఞానభావ పరిమాణానుసారంగా, కేవలం (శివుని) ప్రసాదముచేతనే నిజమైన శాంతి, విముక్తి కలుగును.

Verse 46

तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः । ध्यायंतश्शिवमेवैकं सदारतनयाग्नयः

కాబట్టి ఆయన ప్రసాదార్థం వాక్కు మరియు మనస్సు దోషములనుండి విముక్తులై, ఎల్లప్పుడూ ఏకైక శివునినే ధ్యానించాలి—నిత్య భక్తితో నిమగ్నులై.

Verse 47

तन्निष्ठास्तत्परास्सर्वे तद्युक्तास्तदुपाश्रयाः । सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसागताः

వారందరూ ఆయనలోనే నిష్ఠగలవారు, ఆయనకే పరాయణులు, ఆయనతో ఏక్యమైనవారు, ఆయననే శరణు పొందినవారు. అన్ని క్రియలు చేస్తూనే మనస్సును శివునిలోనే నిలిపి ఉంచారు.

Verse 48

दीर्घसूत्रसमारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम् । सत्रांते मंत्रयोगेन वायुस्तत्र गमिष्यति

దీర్ఘ సిద్ధతతో ప్రారంభించిన ఆ సత్రయాగం వెయ్యి దివ్య సంవత్సరాలు సాగుతుంది. సత్రాంతంలో మంత్రయోగ బలంతో వాయుదేవుడు అక్కడికి (ఆ పవిత్ర స్థల/సభకు) గమిస్తాడు.

Verse 49

स एव भवतः श्रेयः सोपायं कथयिष्यति । ततो वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना

ఆయనే మీకు పరమ శ్రేయస్సును, దాన్ని పొందే ఉపాయంతో సహా, తెలియజేస్తాడు. అనంతరం పరమ శోభనమైన పుణ్యపురి వారాణసి వర్ణన వస్తుంది.

Verse 50

गंतव्या यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक् । सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात्

దేవితో కలిసి పినాకధారి విశ్వేశ్వరుడు నివసించే ఆ స్థలానికి వెళ్లవలెను. అక్కడ శ్రీమంతుడైన ప్రభువు భక్తులపై అనుగ్రహం చేయుటకై సదా విహరిస్తూ నివసిస్తాడు.

Verse 51

तत्राश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ । ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपाय द्विजोत्तमाः

అక్కడ ఆ మహద్ఆశ్చర్యాన్ని చూచి మీరు నా సమీపానికి వస్తారు. అప్పుడు, ఓ ద్విజోత్తములారా, నేను మీకు మోక్షోపాయాన్ని చెప్పుదును.

Verse 52

येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता । अनेकजन्मसंसारबंधनिर्मोक्षकारिणी

ఈ ఉపాయంతో ఒక్క జన్మలోనే ముక్తి మీ కరతలంలో ఉన్నట్లుగా లభిస్తుంది; ఇది అనేక జన్మల సంసారబంధనాల నుండి మోక్షాన్ని కలిగించేది.

Verse 53

एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते । यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसश्शुभः

నేను సృష్టించిన ఈ మనోమయ చక్రాన్ని ఇప్పుడు విడిచిపెట్టి ప్రవహింపజేస్తున్నాను; దీని నేమి ఎక్కడ క్షీణించి విరుగుతుందో, ఆ స్థలం తపస్సుకు శుభప్రదం.

Verse 54

इत्युक्त्वा सूर्यसंकाशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम् । प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः

ఇలా చెప్పి పితామహుడు సూర్యసమ కాంతిగల మనోమయ చక్రాన్ని చూశాడు; అనంతరం మహాదేవునికి ప్రణామం చేసి దానిని పంపించాడు.

Verse 55

ते ऽपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम् । प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत

ఆ బ్రాహ్మణ ఋషులు మరింత ఆనందంతో జగత్ప్రభువుకు నమస్కరించి, ఆ దివ్యచక్రపు నేమి విరిగిన చోటుకు బయలుదేరారు.

Verse 56

चक्रं तदपि संक्षिप्तं श्लक्ष्णं चारुशिलातले । विमलस्वादुपानीये निजपात वने क्वचित्

ఆ చక్రం కూడా సంకుచితమై, ఎక్కడో ఒక అడవిలో—నిర్మలమై మధురరుచిగల నీరు ఉన్న చోట—మృదువైన అందమైన శిలాతలంపై పడిపోయింది.

Verse 57

तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम् । अनेकयक्षगंधर्वविद्याधरसमाकुलम्

ఆ కారణంగా ఆ వనం ‘నైమిషం’ అని ప్రసిద్ధి పొందింది, మునులు పూజించే పవిత్రస్థలం; అనేక యక్షులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులతో నిండివుంది.

Verse 58

अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः । विलासवशमुर्वश्या यातो दैवेन चोदितः

దైవప్రేరణతో పురూరవుడు సముద్రంలోని పద్దెనిమిది ద్వీపాలలో సంచరించాడు; ఉర్వశీ క్రీడా-విలాస మోహంలో బంధింపబడి అతడు అసహాయంగా వశమయ్యాడు।

Verse 59

अक्रमेण हरन्मोहाद्यज्ञवाटं हिरण्मयम् । मुनिभिर्यत्र संक्रुद्धैः कुशवज्रैर्निपातितः

మోహవశుడై క్రమం లేకుండా అతడు స్వర్ణమయ యజ్ఞవాటాన్ని అపహరించాడు; అక్కడ క్రోధించిన మునులు కుశతృణ-వజ్రాలతో కొట్టి అతడిని పడగొట్టారు।

Verse 60

विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा । सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः

అక్కడ పురాతనకాలమున విశ్వసృష్టి చేయదలచిన విశ్వస్రష్ట ప్రజాపతులు దివ్య సత్రయజ్ఞమును ఆరంభించిరి; బ్రహ్మజ్ఞ ఋషులు గార్హపత్యాగ్నిలో స్థితులై సృష్టికార్యార్థం దానిని ప్రారంభించిరి।

Verse 61

ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः । शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः

అక్కడ విద్యావంతులైన ఋషులు—శబ్దార్థ న్యాయములలో నిపుణులు—శక్తి, ప్రజ్ఞ, క్రియాయోగములతో సమర్థులై విధివిధానముగా ఆచారమును అనుష్ఠించిరి।

Verse 62

यत्र वेदविदो नित्यं वेदवादबहिष्कृतान् । वादजल्पबलैर्घ्नंति वचोभिरतिवादिनः

యెక్కడ వేదవిదులు నిత్యం వేదమార్గం నుండి బహిష్కృతులైన వారిని వాదజల్పబలంతో, కలహవాక్యాల శక్తితోనే కూలదోస్తారో; అక్కడ అతివాదులు వాక్చాతుర్యంతోనే ఓడిపోతారు.

Verse 63

स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यश्शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पस्स्वच्छपानीयरम्यम् । अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम्

పర్వతపాదాల వద్ద పుట్టిన స్ఫటికమయ శిలల నుండి అమృతసమానమైన నిర్మల జలం ప్రవహించేది—స్వచ్ఛం, మధురం, పానానికి రమ్యం. అక్కడ రుచికర ఫలాలతో నిండిన వృక్షాలు విరివిగా ఉండేవి; సర్పాలు, హానికర జీవులు లేరు. అటువంటి నైమిషారణ్యం మునుల తపస్సుకు అత్యంత యోగ్యం.