भद्रस्य देवसंघेषु विक्रमः (Bhadra’s Onslaught among the Deva Hosts)
ఈ అధ్యాయంలో వాయువు వర్ణించిన యుద్ధప్రసంగం ఉంది; విష్ణు, ఇంద్ర మొదలైన ప్రధాన దేవతలు భయంతో కలవరపడి చెదరిపోతారు. తనే (మునుపు నిర్మలమైన) అవయవశక్తితో దేవులు బాధపడుతున్నారని చూసి, శిక్షార్హులు శిక్షించబడలేదని భావించిన రుద్రక్రోధజన్య గణనాయకుడు భద్రుడు ఉగ్రుడవుతాడు. శర్వశక్తిని అణచగల త్రిశూలాన్ని పట్టుకొని, పైకి చూపు, జ్వలించే ముఖంతో, ఏనుగుల మధ్య సింహంలా దేవసేనపై దూసుకెళ్తాడు; అతని గతి మత్తగజంలా, అతని ఉగ్రక్రియ మహాసరోవరాన్ని అనేక రంగులుగా మథించినట్లు అల్లకల్లోలం సృష్టిస్తుంది. వ్యాఘ్రచర్మవస్త్రధారి, ఉత్తమ స్వర్ణతారకాభరణాలతో అలంకృతుడై భద్రుడు దేవసమూహాల్లో ఉపకారక వనదావంలా సంచరిస్తాడు; దేవులు ఒక్క యోధుడిని వెయ్యిమందిలా చూస్తారు. భద్రకాళీ కూడా యుద్ధరోషవృద్ధితో మదోన్మత్తగా క్రోధించి, జ్వాలలు చిమ్మే త్రిశూలంతో దేవులను ఛేదిస్తుంది. ఇలా భద్రుడు రుద్రక్రోధం యొక్క ప్రత్యక్ష ఉద్గారంలా ప్రకాశించి, రుద్రగణాలు దండన-శోధన చేసే దైవసంకల్ప విస్తారమని స్థాపిస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । ततस्त्रिदशमुख्यास्ते विष्णुशक्रपुरोगमाः । सर्वे भयपरित्रस्तादुद्रुवुर्भयविह्वलाः
వాయువు పలికెను—అనంతరం విష్ణు, శక్రుడు (ఇంద్రుడు) ముందుండగా ఆ దేవశ్రేష్ఠులందరూ భయంతో అతి త్రస్తులై, భీతివిహ్వలులై పారిపోయిరి।
Verse 2
निजैरदूषितैरंगैर्दृष्ट्वा देवानुपद्रुतान् । दंड्यानदंडितान्मत्वा चुकोप गणपुंगवः
దేవులు బాధింపబడుట చూచి, తన అశుద్ధరహిత అవయవములతోనే, శివగణములలో శ్రేష్ఠుడైన గణపుంగవుడు కోపించెను—దండ్యులు దండింపబడలేదని భావించి।
Verse 3
ततस्त्रिशूलमादाय शर्वशक्तिनिबर्हणम् । ऊर्ध्वदृष्टिर्महाबाहुर्मुखाज्ज्वालाः समुत्सृजन्
అప్పుడు శర్వశక్తితో శత్రుబలాన్ని నాశనం చేసే త్రిశూలాన్ని ఎత్తుకొని, మహాబాహు శివుడు దృష్టిని పైకి నిలిపి, తన ముఖం నుండి జ్వాలలను వెలువరించాడు॥
Verse 4
अमरानपि दुद्राव द्विरदानिव केसरी । तानभिद्रवतस्तस्य गमनं सुमनोहरम्
ఏనుగులపై దూకే సింహంలా అతడు దేవతలనుకూడా పారద్రోలెను. వారిని వెంబడిస్తూ దూసుకుపోయే అతని గమనం అత్యంత మనోహరంగా కనబడెను.
Verse 5
वाराणस्येव मत्तस्य जगाम प्रेक्षणीयताम् । ततस्तत्क्षोभयामास महत्सुरबलं बली
అతడు మత్త ఏనుగువలె దర్శనీయుడై నిలిచెను. అనంతరం ఆ బలవంతుడు దేవతల మహాసేనను కలవరపెట్టెను.
Verse 6
महासरोवरं यद्वन्मत्तो वारणयूथपः । विकुर्वन्बहुधावर्णान्नीलपांडुरलोहितान्
విశాల సరస్సులో మత్త ఏనుగుల నాయకుడు క్రీడిస్తూ నీల, పాండుర, లోహిత వంటి అనేక వర్ణాలను కలవరపెట్టినట్లే, అతడు ఏకత్వంలోనే నానారూపాలను ప్రకాశింపజేసెను.
Verse 7
विभ्रद्व्याघ्राजिनं वासो हेमप्रवरतारकम् । छिन्दन्भिन्दन्नुद १ लिन्दन्दारयन्प्रमथन्नपि
అతడు వ్యాఘ్రచర్మాన్ని వస్త్రంగా ధరించి, శ్రేష్ఠమైన స్వర్ణాభరణాలతో విరాజిల్లెను. అడ్డంకులను కోసి, పగులగొట్టి, తోసి, చీల్చి, నలిపివేస్తూ కూడా అతడు అప్రతిహతంగా సాగెను.
Verse 8
व्यचरद्देवसंघेषु भद्रो ऽग्निरिव कक्षगः । तत्र तत्र महावेगाच्चरंतं शूलधारिणम्
భద్రుడు దేవసంఘముల మధ్య అరణ్యాగ్నివలె దగ్ధమై సంచరించెను. మహావేగముతో శూలధారి అతడు ఇక్కడ అక్కడ తిరుగుచుండెను.
Verse 9
तमेकं त्रिदशाः सर्वे सहस्रमिव मेनिरे । भद्रकाली च संक्रुद्धा युद्धवृद्धमदोद्धता
సర్వ త్రిదశులు ఆ ఒక్కనినే సహస్రమువలె భావించిరి. భద్రకాళీ కూడ క్రోధముతో, యుద్ధవృద్ధ మదముచే ఉద్ధతగా నిలిచెను.
Verse 10
मुक्तज्वालेन शूलेन निर्बिभेद रणे सुरान् । स तया रुरुचे भद्रो रुद्रकोपसमुद्भवः
జ్వాలలతో కూడిన శూలమును విసిరి యుద్ధమధ్యమున దేవులను ఛేదించెను. రుద్రకోపసంభవుడైన ఆ భద్రుడు ఆ శూలముతోనే మరింత ప్రకాశించెను.
Verse 11
प्रभयेव युगांताग्निश्चलया धूमधूम्रया । भद्रकाली तदायुद्धे विद्रुतत्रिदशाबभौ
ఆ యుద్ధమున భద్రకాళీ యుగాంతాగ్నివలె—చంచలమై, ధూమధూమ్రవర్ణముతో, పొగచీకటితో—ప్రకాశించెను; దానితో త్రిదశులు పారిపోయిరి.
Verse 12
कल्पे शेषानलज्वालादग्धाविश्वजगद्यथा । तदा सवाजिनं सूर्यं रुद्रान्रुद्रगणाग्रणीः
కల్పాంతమున శేషానలజ్వాలచే సమస్త విశ్వజగత్తు దగ్ధమగునట్లు, అట్లే అప్పుడు రుద్రగణాగ్రణి (శివుడు) సూర్యుని కూడ—అశ్వములతో సహా—రుద్రుల వశమునకు తెచ్చెను.
Verse 13
भद्रो मूर्ध्नि जघानाशु वामपादेन लीलया । असिभिः पावकं भद्रः पट्टिशैस्तु यमं यमी
భద్రుడు లీలగా ఎడమ పాదంతో వేగంగా శత్రువు తలపై మోదాడు. భద్రుడు ఖడ్గాలతో పావకుడు (అగ్నిదేవుడు)పై దాడి చేసి, పదునైన పట్టిశాలతో యమునిపై దాడి చేశాడు; యమీయూ వారిని ఎదుర్కొంది।
Verse 14
रुद्रान्दृढेन शूलेन मुद्गरैर्वरुणं दृढैः । परिघैर्निरृतिं वायुं टंकैष्टंकधरः स्वयम्
అప్పుడు స్వయంగా టంకధారి ప్రభువు దృఢమైన త్రిశూలంతో రుద్రులను సంహరించాడు; బలమైన ముద్గరాలతో వరుణుని అదుపుచేసి, ఇనుప పరీఘాలతో నిరృతిని నిలిపి, పదునైన గొడ్డళ్లతో వాయువును నియంత్రించాడు।
Verse 15
निर्बिभेद रणे वीरो लीलयैव गणेश्वरः । सर्वान्देवगणान्सद्यो मुनीञ्छंभोर्विरोधिनः
యుద్ధంలో వీర గణేశ్వరుడు లీలామాత్రంతోనే వారిని ఛేదించాడు; శంభువుకు విరోధించిన దేవగణాలన్నిటినీ, మునులనూ వెంటనే అదుపులోకి తెచ్చాడు।
Verse 16
ततो देवः सरस्वत्या नासिकाग्रं सुशोभनम् । चिच्छेद करजाग्रेण देवमातुस्तथैव च
తర్వాత దేవుడు తన గోరు పదునైన అంచుతో సరస్వతీదేవి యొక్క సుందర నాసికాగ్రాన్ని కోసివేశాడు; అదే విధంగా దేవమాతకూ అలాగే చేశాడు।
Verse 17
चिच्छेद च कुठारेण बाहुदंडं विभावसोः । अग्रतो द्व्यंगुलां जिह्वां मातुर्देव्या लुलाव च
గొడ్డలితో విభావసు (అగ్ని) యొక్క భుజదండాన్ని కోసివేశాడు; తరువాత అందరి ముందే తన మాతృదేవి నాలుక నుండి రెండు అంగుళాల మేరను కూడా కత్తిరించాడు।
Verse 18
स्वाहादेव्यास्तथा देवो दक्षिणं नासिकापुटम् । चकर्त करजाग्रेण वामं च स्तनचूचुकम्
అనంతరం ప్రభువు అదే విధంగా స్వాహాదేవి యొక్క కుడి నాసికాపుటాన్ని గోరు అగ్రంతో కోసివేసి, ఎడమ స్తనచూచుకాన్ని కూడా ఛేదించాడు।
Verse 19
भगस्य विपुले नेत्रे शतपत्रसमप्रभे । प्रसह्योत्पाटयामास भद्रः परमवेगवान्
అనంతరం పరమవేగవంతుడైన భద్రుడు బలవంతంగా భగుని విస్తారమైన రెండు నేత్రాలను—శతపత్ర కమలంలా ప్రకాశించువాటిని—పీకివేశాడు।
Verse 20
पूष्णो दशनरेखां च दीप्तां मुक्तावलीमिव । जघान धनुषः कोट्या स तेनास्पष्टवागभूत्
ఆయన ధనుస్సు కొనతో పూషణుని ముత్యాల హారంలా మెరిసే దంతపంక్తిని కొట్టెను; ఆ దెబ్బవల్ల పూషణుని వాక్కు అస్పష్టమైంది।
Verse 21
ततश्चंद्रमसं देवः पादांगुष्ठेन लीलया । क्षणं कृमिवदाक्रम्य घर्षयामास भूतले
ఆపై దేవాధిదేవుడు లీలగా తన పాదాంగుష్ఠంతో చంద్రుని క్షణమాత్రం పురుగులా తొక్కి భూతలంపై రుద్దెను।
Verse 22
शिरश्चिच्छेद दक्षस्य भद्रः परमकोपतः । क्रोशंत्यामेव वैरिण्यां भद्रकाल्यै ददौ च तत्
పరమ కోపంతో మండిన భద్రుడు దక్షుని శిరస్సును ఛేదించాడు; వైరిణి కేకల మధ్యనే ఆ శిరస్సును భద్రకాళికి సమర్పించాడు।
Verse 23
तत्प्रहृष्टा समादाय शिरस्तालफलोपमम् । सा देवी कंडुकक्रीडां चकार समरांगणे
అది చూచి దేవి పరమానందంతో, శిరస్సుకు తాళఫలమంత పరిమాణమున్న దానిని ఎత్తుకొని, సమరరంగంలో కందుకక్రీడ (బంతి ఆట) చేయసాగింది.
Verse 24
ततो दक्षस्य यज्ञस्त्री कुशीला भर्तृभिर्यथा । पादाभ्यां चैव हस्ताभ्यां हन्यते स्म गणेश्वरैः
అనంతరం దక్షుని యజ్ఞవేది గణేశ్వరులచే పాదాలతో తన్నబడుతూ, చేతులతో కొట్టబడుతూ నాశనమైంది—కుశీల స్త్రీ భర్తలచే శిక్షింపబడినట్లుగా.
Verse 25
अरिष्टनेमिने सोमं धर्मं चैव प्रजापतिम् । बहुपुत्रं चांगिरसं कृशाश्वं कश्यपं तथा
అరిష్టనేమికి సోముడు, ధర్ముడు, అలాగే ప్రజాపతి; ఇంకా అంగిరస వంశజుడైన బహుపుత్రుడు, కృశాశ్వుడు మరియు కశ్యపుడు—ఇవన్నీ (అతనికి) నియమించబడినవిగా పేర్కొనబడినవి.
Verse 26
गले प्रगृह्य बलिनो गणपाः सिंहविक्रमाः । भर्त्सयंतो भृशं वाग्भिर्निर्जघ्नुर्मूर्ध्नि मुष्टिभिः
సింహవిక్రములైన బలవంతమైన గణపులు అతని గొంతు పట్టుకున్నారు. కఠిన వాక్యాలతో తీవ్రంగా దూషిస్తూ, ముష్టులతో అతని తలపై బలంగా కొట్టారు.
Verse 27
धर्षिता भूतवेतालैर्दारास्सुतपरिग्रहाः । यथा कलियुगे जारैर्बलेन कुलयोषितः
భూతవేతాళులచే భార్యలు, కుమారులు, గృహపరిగ్రహములు (ఇల్లు-సంపత్తి) హింసింపబడ్డాయి—కలియుగంలో జారులు బలవంతంగా కులస్త్రీలను అవమానించే విధంగా.
Verse 28
तच्च विध्वस्तकलशं भग्नयूपं गतोत्सवम् । प्रदीपितमहाशालं प्रभिन्नद्वारतोरणम्
ఆ స్థలం ఇలా కనిపించింది—కలశాలు ధ్వంసమై, యూపం (యజ్ఞస్తంభం) విరిగిపోయి, ఉత్సవం చల్లారిపోయి; మహాశాల మండిపోతూ, ద్వారాలు మరియు తోరణాలు చీలిపోయినట్లు।
Verse 29
उत्पाटितसुरानीकं हन्यमानं तपोधनम् । प्रशान्तब्रह्मनिर्घोषं प्रक्षीणजनसंचयम्
దేవసేనలు చెదిరిపోయెను; తపోధనమును కూడా దెబ్బతీయుచుండిరి. బ్రహ్మనాదము శాంతించెను, జనసమూహము మహా క్షీణమయ్యెను.
Verse 30
क्रन्दमानातुरस्त्रीकं हताशेषपरिच्छदम् । शून्यारण्यनिभं जज्ञे यज्ञवाटं तदार्दितम्
అప్పుడు యజ్ఞవాటిక విధ్వంసమై కనిపించెను—ఆర్త స్త్రీల క్రందనములతో నిండినది, మిగిలిన సమస్త పరిచ్ఛదములు లేనిది, శూన్య అరణ్యమువలె.
Verse 31
शूलवेगप्ररुग्णाश्च भिन्नबाहूरुवक्षसः । विनिकृत्तोत्तमांगाश्च पेतुरुर्व्यां सुरोत्तमाः
శూలవేగముచే గాయపడిన దేవశ్రేష్ఠులు భూమిపై పడిరి—కొందరివి బాహు, ఊరు, వక్షము చీలిపోయెను; మరికొందరివి శిరస్సులు పూర్తిగా తెగిపోయెను.
Verse 32
हतेषु तेषु देवेषु पतितेषुः सहस्रशः । प्रविवेश गणेशानः क्षणादाहवनीयकम्
ఆ దేవతలు హతులై వేల సంఖ్యలో పడిపోగా, గణేశానుడు క్షణమాత్రములో ఆహవనీయ అగ్నిలో ప్రవేశించెను.
Verse 33
प्रविष्टमथ तं दृष्ट्वा भद्रं कालाग्निसंनिभम् । दुद्राव मरणाद्भीतो यज्ञो मृगवपुर्धरः
అప్పుడు కాలాగ్నివలె దహించుచున్న భద్రుడు ప్రవేశించుట చూచి, మరణభయంతో వణికిన మృగదేహధారి యజ్ఞుడు పారిపోయెను।
Verse 34
स विस्फार्य महच्चापं दृढज्याघोषणभीषणम् । भद्रस्तमभिदुद्राव विक्षिपन्नेव सायकान्
అతడు మహాధనుస్సును బలంగా లాగి పూర్తిగా వంచెను; దృఢజ్యా ఘోష భయంకరమైయుండెను. అప్పుడు భద్రుడు బాణవృష్టి చల్లినట్లు అతనిపై దూసుకొచ్చెను।
Verse 35
आकर्णपूर्णमाकृष्टं धनुरम्बुदसंनिभम् । नादयामास च ज्यां द्यां खं च भूमिं च सर्वशः
అతడు మేఘవర్ణ ధనుస్సును చెవివరకు పూర్తిగా లాగి, జ్యాను అలా మ్రోగించెను; ఆ నాదము స్వర్గం, ఆకాశం, భూమి అన్నిటిలోనూ దిశాదిశల వ్యాపించెను।
Verse 36
तमुपश्रित्य सन्नादं हतो ऽस्मीत्येव विह्वलम् । शरणार्धेन वक्रेण स वीरो ऽध्वरपूरुषम्
ఆ కలకల నాదాన్ని ఆశ్రయించి, ‘నేను హతుడనయ్యాను’ అని భావించి విహ్వలమైన ఆ వీరుడు, వంకరగా పట్టిన అర్ధకవచంతో అధ్వరపురుషుడు (యజ్ఞపురుషుడు) వద్దకు చేరెను।
Verse 37
महाभयस्खलत्पादं वेपन्तं विगतत्विषम् । मृगरूपेण धावन्तं विशिरस्कं तदाकरोत्
మహాభయంతో అతని పాదాలు జారుచుండెను, దేహం వణికెను, కాంతి మసకబారెను; మృగరూపంలో పారిపోతుండగా—అదే క్షణంలో (శివశక్తి) అతనిని శిరస్సులేనివాడిగా చేసెను।
Verse 38
तमीदृशमवज्ञातं दृष्ट्वा वै सूर्यसंभवम् । विष्णुः परमसंक्रुद्धो युद्धायाभवदुद्यतः
సూర్యసంభవుడైన అతడు ఈ విధంగా అవమానింపబడినదాన్ని చూసి విష్ణువు పరమక్రోధంతో యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు.
Verse 39
तमुवाह महावेगात्स्कन्धेन नतसंधिना । सर्वेषां वयसां राजा गरुडः पन्नगाशनः
అప్పుడు పక్షులందరిలో రాజైన, పన్నగభక్షకుడైన గరుడుడు మహావేగంతో అతనిని మోసుకెళ్లాడు—వినయంగా సంధులను వంచి భుజంపై ధరించి.
Verse 40
देवाश्च हतशिष्टा ये देवराजपुरोगमाः । प्रचक्रुस्तस्य साहाय्यं प्राणांस्त्यक्तुमिवोद्यताः
దేవరాజుడైన ఇంద్రుని ముందుండగా మిగిలిన దేవతలు అతనికి సహాయం చేయుటకు వేగంగా పరిగెత్తిరి—ప్రాణాలనే త్యజించుటకు సిద్ధమైనట్లుగా।
Verse 41
विष्णुना सहितान्देवान्मृगेन्द्रः क्रोष्टुकानिव । दृष्ट्वा जहास भूतेन्द्रो मृगेन्द्र इव विव्यथः
విష్ణుతో కూడిన దేవతలను చూసి—సింహం నక్కల గుంపును చూసినట్లుగా—భూతేంద్రుడైన శివుడు నవ్వెను; మరియు ఆ ‘మృగేంద్ర’ ప్రత్యర్థి, మహాసింహం ఎదుట సింహమే వణికినట్లు వణికెను।
Frequently Asked Questions
A combat sequence where Bhadra—arising from Rudra’s anger—charges and wounds the deva hosts with a flame-emitting triśūla, causing Viṣṇu, Indra, and other devas to flee in fear; Bhadrakālī is also depicted as battle-enraged.
It signals the disproportionate potency of Rudra-śakti: a single gaṇa-embodiment of Śiva’s wrath functions as overwhelming, many-fold power, underscoring Śiva’s supremacy over collective deva authority.
Bhadra as Rudra’s wrath-incarnation, Bhadrakālī as a fierce battle-power, and the triśūla as the principal weapon-symbol of punitive cosmic governance.