रुद्रस्य परमात्मत्वे ब्रह्मपुत्रत्वादिसंशयप्रश्नः — Questions on Rudra’s Supremacy and His ‘Sonship’ to Brahmā

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भवता कथिता सृष्टिर्भवस्य परमात्मनः । चतुर्मुखमुखात्तस्य संशयो नः प्रजायते

ఋషులు అన్నారు—మీరు భవుడు, పరమాత్ముని సృష్టిని వివరించారు. అది చతుర్ముఖుడు (బ్రహ్మ) నోట నుండి వెలువడినది గనుక, దాని విషయమై మాకు ఏ సందేహమూ కలగదు।

Verse 2

देवश्रेष्ठो विरूपाक्षो दीप्तश्शूलधरो हरः । कालात्मा भगवान् रुद्रः कपर्दी नीललोहितः

దేవులలో శ్రేష్ఠుడు విరూపాక్షుడు; దగ్ధదీప్త త్రిశూలధారి హరుడు. కాలస్వరూపుడైన భగవాన్ రుద్రుడు, జటాధారి కపర్దీ, నీల-లోహిత వర్ణుడు.

Verse 3

सब्रह्मकमिमं लोकं सविष्णुमपि पावकम् । यः संहरति संक्रुद्धो युगांते समुपस्थिते

యుగాంతంలో ప్రళయకాలం సమీపించినప్పుడు, ఆయన సంహారక్రియలో క్రోధావేశంతో ఈ సమస్త లోకాన్ని—బ్రహ్మతో కూడ, విష్ణుతో కూడ, పావకుడు (అగ్ని)తో కూడ—లయపరుస్తాడు.

Verse 4

यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रणामं कुरुतो भयात् । लोकसंकोचकस्यास्य यस्य तौ वशवर्तिनौ

ఆయన భయంతో బ్రహ్మా, విష్ణువు నమస్కరిస్తారు. లోకాలను సంకోచింపజేసే (సమేటే) వాడు ఆయనే; ఆ ఇద్దరూ ఆయన వశవర్తులే.

Verse 5

यो ऽयं देवः स्वकादंगाद्ब्रह्मविष्णू पुरासृजत् । स एव हि तयोर्नित्यं योगक्षेमकरः प्रभुः

ఈ దేవుడే పురాతనకాలంలో తన స్వంత అంగం నుండి బ్రహ్మను, విష్ణువును సృష్టించాడు. ఆయనే ప్రభువు; నిత్యం వారి యోగక్షేమాన్ని నిర్వహించి, సిద్ధిని ప్రసాదించి, రక్షణ కల్పిస్తాడు.

Verse 6

स कथं भगवान् रुद्र आदिदेवः पुरातनः । पुत्रत्वमगमच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

అయితే ఆదిదేవుడు, పురాతన భగవాన్ రుద్రుడు—శంభువు—అవ్యక్తమైన, అగోచర జన్మగల బ్రహ్మకు కుమారత్వాన్ని ఎలా స్వీకరించాడు?

Verse 7

प्रजापतिश्च विष्णुश्च रुद्रस्यैतौ परस्परम् । सृष्टौ परस्परस्यांगादिति प्रागपि शुश्रुम

మునుపటినుంచే మేము వినియున్నాము—ప్రజాపతి (బ్రహ్మ) మరియు విష్ణువు, రుద్రుని సంబంధములో, సృష్టిలో పరస్పర అవయవాల నుండే పరస్పరాశ్రయంగా ప్రాదుర్భవించిరని.

Verse 8

कथं पुनरशेषाणां भूतानां हेतुभूतयोः । गुणप्रधानभावेन प्रादुर्भावः परस्परात्

మళ్లీ ఎలా—ఏ జీవమూ మిగలకుండా—సర్వ భూతములు రెండు కారణతత్త్వాల నుండి, గుణము మరియు ప్రధానము పరస్పర ప్రాధాన్యభావముతో, ఒకదానినుండి ఒకటి ప్రాదుర్భవించును?

Verse 9

नापृष्टं भवता किंचिन्नाश्रुतं च कथंचन । भगवच्छिष्यभूतेन भवता सकलं स्मृतम्

మీరు ఏదీ అడగకుండా వదలలేదు; ఏ విధంగానూ ఏదీ వినకుండా మిగలలేదు. మీరు భగవంతుని నిజ శిష్యుడైనందున, సమస్తమును సంపూర్ణంగా స్మరించుకున్నారు.

Verse 10

तत्त्वं वद यथा ब्रह्मा मुनीनामवदद्विभुः । वयं श्रद्धालवस्तात श्रोतुमीश्वरसद्यशः

హే తాత, సర్వవ్యాపి బ్రహ్మ మునులకు చెప్పినట్లే ఆ తత్త్వాన్ని మీరు చెప్పండి. మేము శ్రద్ధావంతులము; ఇప్పుడే ఈశ్వరుని యశస్సును వినదలచుకున్నాము.

Verse 11

वायुरुवाच । स्थाने पृष्टमिदं विप्रा भवद्भिः प्रश्नकोविदैः । इदमेव पुरा पृष्टो मम प्राह पितामहः

వాయువు పలికెను—హే విప్రులారా, ప్రశ్నకౌశల్యముగల మీరు ఈ ప్రశ్నను యథాస్థానముగా అడిగారు. ఇదే విషయం పూర్వం నన్ను కూడా అడిగిరి; అప్పుడు పితామహుడు (బ్రహ్మ) నాకు వివరించెను.

Verse 12

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि यथा रुद्रसमुद्भवः । यथा च पुनरुत्पत्तिर्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम्

కాబట్టి ఇప్పుడు నేను రుద్రుడు ఎలా ప్రాదుర్భవించాడో వివరిస్తాను; అలాగే బ్రహ్మా, విష్ణువుల పరస్పర సంబంధంలో వారి పునరుత్పత్తి ఎలా జరుగుతుందో కూడా చెబుతాను।

Verse 13

त्रयस्ते कारणात्मानो जतास्साक्षान्महेश्वरात् । चराचरस्य विश्वस्य सर्गस्थित्यंतहेतवः

మహేశ్వరుని నుండే ప్రత్యక్షంగా మూడు కారణతత్త్వాలు ఉద్భవించాయి. అవి చరాచర సమస్త జగత్తుకు సృష్టి, స్థితి, లయములకు హేతువులయ్యాయి.

Verse 14

परमैश्वर्यसंयुक्ताः परमेश्वरभाविताः । तच्छक्त्याधिष्ठिता नित्यं तत्कार्यकरणक्षमाः

వారు పరమైశ్వర్యంతో యుక్తులై, పరమేశ్వర భావంతో భావితులై ఉన్నారు. ఆయన శక్తిచే నిత్యం ఆధిష్ఠితులై, ఆయన కార్యాలను నిర్వహించగల సమర్థులు.

Verse 15

पित्रा नियमिताः पूर्वं त्रयोपि त्रिषु कर्मसु । ब्रह्मा सर्गे हरिस्त्राणे रुद्रः संहरणे तथा

పూర్వం తండ్రి ఆ ముగ్గురినీ మూడు కార్యాలలో నియమించాడు—సృష్టికి బ్రహ్మ, రక్షణకు హరి, సంహారానికి రుద్రుడు కూడా.

Verse 16

तथाप्यन्योन्यमात्सर्यादन्योन्यातिशयाशिनः । तपसा तोषयित्वा स्वं पितरं परमेश्वरम्

అయినప్పటికీ పరస్పర అసూయతో, ఒకరిని ఒకరు మించాలనే ఆకాంక్షతో, వారు తపస్సు చేసి తమ తండ్రైన పరమేశ్వరుని తృప్తిపరిచారు.

Verse 17

लब्ध्वा सर्वात्मना तस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः । ब्रह्मनारायणौ पूर्वं रुद्रः कल्पान्तरे ऽसृजत्

ఆ పరమేష్ఠి ప్రభువు అనుగ్రహాన్ని సంపూర్ణంగా పొందిన రుద్రుడు, పూర్వ కల్పాంతంలో బ్రహ్మను మరియు నారాయణుని సృష్టించాడు.

Verse 18

कल्पान्तरे पुनर्ब्रह्मा रुद्रविष्णू जगन्मयः । विष्णुश्च भगवान्रुद्रं ब्रह्माणमसृजत्पुनः

కల్పాంతంలో బ్రహ్మ మళ్లీ ప్రదర్శితుడవుతాడు; రుద్రుడు, విష్ణువు జగన్మయులై కార్యాలు నిర్వహిస్తారు. అలాగే భగవాన్ విష్ణువు మళ్లీ రుద్రుని, బ్రహ్మనూ ప్రదర్శించాడు.

Verse 19

नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणमसृजत्पुनः । एवं कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

బ్రహ్మ మళ్లీ మళ్లీ నారాయణుని ప్రదర్శిస్తాడు; నారాయణుడు కూడా మళ్లీ మళ్లీ బ్రహ్మను ప్రదర్శిస్తాడు. ఈ విధంగా కల్పం కల్పంగా బ్రహ్మ-విష్ణు-మహేశ్వరులు పునఃపునః అవతరిస్తారు.

Verse 20

परस्परेण जायंते परस्परहितैषिणः । तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः

వారు పరస్పరంగా జన్మిస్తారు, పరస్పర హితాన్ని కోరువారై ఉంటారు. ఆ ఆ కల్పాంత వృత్తాంతాలను ఆధారంగా చేసుకొని మహర్షులు ఈ కథనాలను వివరించారు.

Verse 21

प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवात् । शृणु तेषां कथां चित्रां पुण्यां पापप्रमोचिनीम्

వారి ప్రభావం పరస్పర సముద్భవం వల్లనే ఉద్భవించిందని చెప్పబడుతుంది. వారి ఆ విచిత్రమైన, పుణ్యకరమైన, పాపవిమోచినీ కథను వినుము.

Verse 22

कल्पे तत्पुरुषे वृत्तां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । पुरा नारायणो नाम कल्पे वै मेघवाहने

తత్పురుష కల్పంలో పరమేష్ఠి బ్రహ్ముని ప్రాచీన వృత్తాంతం చెప్పబడుతుంది. అలాగే మేఘవాహన కల్పంలో పూర్వం ‘నారాయణ’ అనే మహాత్ముడు ఉండెను.

Verse 23

दिव्यं वर्षसहस्रं तु मेघो भूत्वावहद्धराम् । तस्य भावं समालक्ष्य विष्णोर्विश्वजगद्गुरुः

దివ్యమైన వెయ్యి సంవత్సరాలు అతడు మేఘమై భూమిపై వర్షించాడు. అతని ఆ భావస్థితిని గమనించి విశ్వజగద్గురు దానిని విష్ణుతో సంబంధమై ఉందని గ్రహించాడు.

Verse 24

सर्वस्सर्वात्मभावेन प्रददौ शक्तिमव्ययाम् । शक्तिं लब्ध्वा तु सर्वात्मा शिवात्सर्वेश्वरात्तदा

అప్పుడు సర్వవ్యాపి ప్రభువు సర్వాత్మభావంతో అవ్యయమైన శక్తిని ప్రసాదించాడు. ఆ శక్తిని సర్వేశ్వరుడైన శివుని నుండి పొందిన సర్వాత్ముడు శక్తిమంతుడయ్యాడు.

Verse 25

ससर्ज भगावन् विष्णुर्विश्वं विश्वसृजा सह । विष्णोस्तद्वैभवं दृष्ट्वा सृष्टस्तेन पितामहः

భగవాన్ విష్ణువు విశ్వసృష్టి తత్త్వంతో కలిసి ఈ జగత్తును సృష్టించాడు. విష్ణువు యొక్క ఆ వైభవాన్ని చూచి పితామహ బ్రహ్మ కూడా ఆయనచేతనే ప్రదర్శితుడయ్యాడు.

Verse 26

आवयोरधिकश्चास्ति स रुद्रो नात्र संशयः । तस्य देवाधिदेवस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः

మన ఇద్దరిలో నిజంగా అధికుడు రుద్రుడే—ఇందులో సందేహం లేదు. దేవాధిదేవ పరమేశ్వరుని ప్రసాదమువలన ఈ సత్యం స్థిరమగుచున్నది।

Verse 27

स्रष्टा त्वं भगवानाद्यः पालकः परमार्थतः । अहं च तपसाराध्य रुद्रं त्रिदशनायकम्

హే ఆద్య భగవాన్! నీవే నిజార్థంగా సృష్టికర్తవు, పాలకుడవు. మరియు నేను తపస్సుతో త్రిదశనాయకుడైన రుద్రుని ఆరాధిస్తున్నాను।

Verse 28

त्वया सह जगत्सर्वं स्रक्ष्याम्यत्र न संशयः । एवं विष्णुमुपालभ्य भगवानब्जसम्भवः

నీతో కలిసి నేను సమస్త జగత్తును సృష్టిస్తాను—ఇందులో సందేహం లేదు. ఇలా విష్ణువును సంభోదించి కమలజుడైన భగవాన్ (బ్రహ్మ) పలికెను।

Verse 29

एवं विज्ञापयामास तपसा प्राप्य शंकरम् । भगवन् देवदेवेश विश्वेश्वर महेश्वर

తపస్సుతో శంకరుని చేరి అతడు ఇలా వినతిచేసెను—“హే భగవాన్! దేవదేవేశ, విశ్వేశ్వర, మహేశ్వర!”

Verse 30

तव वामांगजो विष्णुर्दक्षिणांगभवो ह्यहम् । मया सह जगत्सर्वं तथाप्यसृजदच्युतः

విష్ణువు నీ వామాంగమునుండి జన్మించాడు, నేను నీ దక్షిణాంగమునుండి ఉద్భవించాను. అయినా అచ్యుతుడు నాతో కలిసి సమస్త జగత్తును సృష్టించాడు।

Verse 31

स मत्सरादुपालब्धस्त्वदाश्रयबलान्मया । मद्भावान्नाधिकस्तेति भावस्त्वयि महेश्वरे

అసూయవశంగా నేను నీ ఆశ్రయబలాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని అతనిని నిందించాను; అయితే అతడు నాపై సంపూర్ణ భావభక్తితో నిమగ్నుడై ఉండటంతో, అతని నిశ్చయం ఇదే— “ఓ మహేశ్వరా, నీకన్నా ఉన్నతుడు ఎవ్వరూ లేరు।”

Verse 32

त्वत्त एव समुत्पत्तिरावयोस्सदृशी यतः । तस्य भक्त्या यथापूर्वं प्रसादं कृतवानसि

మా ఇద్దరి ఉద్భవమూ నిజంగా నీ నుంచే గనుక అది సమానమే; అందువల్ల అతని భక్తిచేత, మునుపటిలాగే, నీవు అతనిపై ప్రసాదకృపను ప్రసాదించావు।

Verse 33

तथा ममापि तत्सर्वं दातुमर्हसि शंकर । इति विज्ञापितस्तेन भगवान् भगनेत्रहा

“అదేవిధంగా, ఓ శంకరా, ఆ సమస్తమును నాకూ దయచేయవలెను” అని అతడు వినతిపెట్టగా, భగనేత్రహా అయిన భగవంతుడు (భగుని కన్ను నశింపజేసినవాడు) ఆ విన్నపాన్ని స్వీకరించాడు।

Verse 34

न्यायेन वै ददौ सर्वं तस्यापि स घृणानिधिः । लब्ध्वैवमीश्वरादेव ब्रह्मा सर्वात्मतां क्षणात्

ధర్మానుసారంగా ఆ కరుణానిధి అతనికీ సమస్తమును దయచేశాడు; ఈ విధంగా కేవలం ఈశ్వరుని ప్రసాదాన్ని పొందిన బ్రహ్మ క్షణమాత్రంలోనే సర్వాత్మస్థితిని పొందాడు।

Verse 35

त्वरमाणोथ संगम्य ददर्श पुरुषोत्तमम् । क्षीरार्णवालये शुभ्रे विमाने सूर्यसंनिभे

త్వరగా వెళ్లి అతడు క్షీరసముద్రపు శుభ్రమైన ధామంలో, సూర్యసమాన కాంతితో ప్రకాశించే మంగళ విమానంలో ఆసీనుడైన పురుషోత్తముని దర్శించాడు।

Verse 36

हेमरत्नान्विते दिव्ये मनसा तेन निर्मिते । अनंतभोगशय्यायां शयानं पंकजेक्षणम्

బంగారు రత్నాలతో అలంకరించబడిన, మనోబలంతో నిర్మితమైన దివ్య శయ్యపై—అనంతనాగుని అనేక వలయాల శయ్యపై శయనిస్తున్న పద్మనేత్ర ప్రభువును అతడు దర్శించాడు।

Verse 37

चतुर्भुजमुदारांगं सर्वाभरणभूषितम् । शंखचक्रधरं सौम्यं चन्द्रबिंबसमाननम्

ఆయన చతుర్భుజుడు, ఉదారాంగుడు, సమస్త ఆభరణాలతో భూషితుడు; శంఖచక్రధారి, సౌమ్య స్వరూపుడు, చంద్రబింబసమాన ముఖముగలవాడు।

Verse 38

श्रीवत्सवक्षसं देवं प्रसन्नमधुरस्मितम् । धरामृदुकरांभोजस्पर्शरक्तपदांबुजम्

శ్రీవత్సచిహ్నిత వక్షస్థలముగల దేవుని వారు దర్శించారు—ప్రసన్నమైన మధురస్మితంతో యుక్తుడు; భూమాత యొక్క మృదువైన పద్మసమాన హస్తస్పర్శతో ఆయన పద్మపాదాలు ఎర్రగా మెరిశాయి।

Verse 39

क्षीरार्णवामृतमिव शयानं योगनिद्रया । तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकांडजम्

ఆయన యోగనిద్రలో క్షీరసాగరంలో అమృతంలా శయనించాడు. తమోగుణం వల్ల కాలరుద్రగా, రజోగుణం వల్ల కనకాండజుడు (హిరణ్యగర్భుడు)గా ప్రసిద్ధి పొందాడు।

Verse 40

सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम् । तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा प्रगल्भमिदमब्रवीत्

సత్త్వగుణం ద్వారా సర్వవ్యాపి విష్ణుతత్త్వాన్ని గ్రహించి, నిర్గుణ స్వరూపంలో మహేశ్వరుని గుర్తించాడు. ఆ పరమపురుషుని దర్శించి బ్రహ్మ ధైర్యంగా ఈ మాటలు పలికాడు।

Verse 41

ग्रसामि त्वामहं विष्णो त्वमात्मानं यथा पुरा । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिबुद्ध्य पितामहम्

హే విష్ణూ! నేను నిన్ను గ్రసిస్తాను—నీవు పూర్వం నీ స్వాత్మనే గ్రసించినట్లే. అతని మాటలు విని పితామహ బ్రహ్మ సత్యాన్ని గ్రహించి మేల్కొన్నాడు.

Verse 42

उदैक्षत महाबाहुस्स्मितमीषच्चकार च । तस्मिन्नवसरे विष्णुर्ग्रस्तस्तेन महात्मना

మహాబాహుడు చూచి స్వల్పంగా చిరునవ్వు నవ్వాడు. ఆ క్షణమే ఆ మహాత్ముడు విష్ణువును గ్రసించి వశపరచాడు.

Verse 43

सृष्टश्च ब्रह्मणा सद्यो भ्रुवोर्मध्यादयत्नतः । तस्मिन्नवसरे साक्षाद्भगवानिन्दुभूषणः

బ్రహ్ముడు భ్రూవుల మధ్యస్థానంనుండి శ్రమలేక వెంటనే అతనిని సృష్టించాడు. అదే సమయంలో చంద్రభూషణుడైన భగవాన్ శివుడు సాక్షాత్తుగా ప్రత్యక్షమయ్యాడు.

Verse 44

शक्तिं तयोरपि द्रष्टुमरूपो रूपमास्थितः । प्रसादमतुलं कर्तुं पुरा दत्तवरस्तयोः

వారిద్దరికీ తన శక్తిని దర్శింపజేయుటకు అరూపుడైన భగవాన్ రూపం ధరించాడు. అపార కృప ప్రసాదించుటకు, పూర్వం వరాలు ఇచ్చినవాడు, ఇలా ప్రత్యక్షమయ్యాడు.

Verse 45

आगच्छत्तत्र यत्रेमौ ब्रह्मनारायणौ स्थितौ । अथ तुष्टुवतुर्देवं प्रीतौ भीतौ च कौतुकात्

అతడు బ్రహ్మా నారాయణులు నిలిచిన చోటికి వచ్చాడు. అప్పుడు ఆశ్చర్యంతో—ఒకేసారి ఆనందంతోనూ భయభక్తులతోనూ—వారు ఆ దేవుని స్తుతించారు.

Verse 46

प्रणेमतुश्च बहुशो बहुमानेन दूरतः । भवोपि भगवानेतावनुगृह्य पिनाकधृक्

వారు దూరమునుండే మహాభక్తి-గౌరవాలతో పునఃపునః నమస్కరించిరి. అప్పుడు పినాకధారి భగవాన్ భవుడు (శివుడు) కరుణచేసి వారికి అనుగ్రహం ప్రసాదించెను.

Verse 47

सादरं पश्यतोरेव तयोरंतरधीयत

ఆ ఇద్దరూ భక్తి-గౌరవాలతో చూస్తుండగానే భగవాన్ శివుడు వారి దృష్టికి అంతర్ధానమయ్యాడు।