सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)

Verse 1

पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान्मृगान् । उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः

వారి పాదాల నుండి గుర్రాలు, మహా ఏనుగులు, శరభాలు, గవయాలు, జింకలు, ఒంటెలు, ఖచ్చర్లు, అలాగే న్యంకు మొదలైన ఇతర జాతులు పుట్టాయి।

Verse 3

पञ्चधा ऽवस्थितः सर्गो ध्यायतस्त्वभिमानिनः । सर्वतस्तमसातीव बीजकुम्भवदावृतः । बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च । तस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्मुखानि करणानि च

అభిమానియైన వాడు ధ్యానమాత్రమే చేయగా సృష్టి పంచవిధ స్థితులుగా నిలిచింది. అది సర్వత్రా ఘన తమస్సుతో విత్తనపు పొరలాగ ఆవరించబడింది; బయటా లోపలా ప్రకాశం లేదు, అంతా స్థబ్ధంగా అచేతనంలా ఉంది. అందుచేత వారి బుద్ధి, ముఖములు, కర్మేంద్రియ-జ్ఞానేంద్రియములు ఆవృతమై నిరోధింపబడ్డాయి.

Verse 5

तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः । तं दृष्ट्वाऽसाधकं ब्रह्मा प्रथमं सर्गमीदृशम् । अप्रसन्नमना भूत्वा द्वितीयं सो ऽभ्यमन्यत । तस्याभिधायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत

అందుచేత స్వయంసంవృత స్వభావముగల వారు ‘నాగ’లుగా, ముఖ్యులుగా కీర్తింపబడ్డారు. ఈ మొదటి సృష్టి సాధనకు అనర్హమని చూచి బ్రహ్మ మనసులో అసంతృప్తుడై రెండవ సృష్టిని ఆలోచించాడు. ఆ సృష్టిని ప్రకటించగానే ‘తిర్యక్-స్రోతస్’ అనే ప్రవాహం—అడ్డంగా సాగే జీవధార (పశువులు మొదలైనవి)—ఉద్భవించింది.

Verse 7

अन्तःप्रकाशास्तिर्यंच आवृताश्च बहिः पुनः । पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते । तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत । तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः

తిర్యక్ స్వభావముగల వారు అంతఃప్రకాశమున్నవారే గాని, బయట మళ్లీ ఆవరించబడ్డారు. వారినుండి ‘పశు’ స్థితిగల జీవులు పుట్టి, కుపథాన్ని గ్రహించేవారయ్యారు. ఆ సృష్టి కూడా సాధనకు అనుకూలం కాదని తెలిసి అతడు మరొక సృష్టిని ఆలోచించాడు. అప్పుడు ‘ఊర్ధ్వ-స్రోతస్’ ప్రవాహం ఉద్భవించింది—సాత్త్వికమైన దేవసృష్టి.

Verse 9

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः । प्रकाशा बहिरन्तश्चस्वभावादेव संज्ञिताः । ततो ऽभिध्यायतोव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः । मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः

వారు సుఖప్రీతులతో సమృద్ధిగా ఉండి, బయటా లోపలా ఆవరించబడలేదు. స్వభావతఃనే వారు బయటా లోపలా ‘ప్రకాశులు’ అని పిలువబడ్డారు. ఆపై అవ్యక్తంపై ధ్యానముచేత ‘అర్వాక్-స్రోతస్’ అనే సాధక ప్రవాహం ఉద్భవించింది. ‘మనుష్య’ అనే సృష్టి జన్మించింది; అది దుఃఖముతో తీవ్రంగా మిశ్రమమైనది.

Verse 11

प्रकाशाबहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः । पञ्चमोनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः । विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्यासिद्ध्या तथैव च । ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः

వారు బయటా లోపలా ప్రకాశమయులే గాని, తమస్సు అధికంగా ఉండి రజస్సు ప్రబలంగా ఉంటుంది. ఐదవ సృష్టి ‘అనుగ్రహ’ము నాలుగు విధాలుగా వ్యవస్థితమైంది—విపర్యయము, శక్తి, తుష్టి, అలాగే సిద్ధి. వారు అందరూ అపరిగ్రాహులు; మళ్లీ సమ్యక్ సంభాగము (సరైన పంచకం) లో రతులై ఉంటారు.

Verse 13

खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः । प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

‘ఖాదన’ మరియు ‘అశీల’ మొదలైన వర్గాలు భూతాది జీవులలో చెప్పబడ్డాయి. పరమేష్ఠి బ్రహ్మచే మహత్తత్త్వ వికాసమే మొదటి సర్గము. తन्मాత్రాల సృష్టి రెండవది; అందుకే అది భూతసర్గమని పిలువబడుతుంది. మూడవది ‘వైకారిక’ సర్గము; అది ఇంద్రియశక్తుల సృష్టిగా స్మరించబడుతుంది.

Verse 15

इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतो ऽबुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः । तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः

ఇలా ప్రకృతినుండి పుట్టిన ఈ సర్గము ఆరంభంలో బుద్ధి ముందుగా లేకుండానే ఏర్పడింది. నాలుగవది ‘ముఖ్యసర్గము’; అందులో స్థావరాలు (వృక్షాదులు) ప్రధానమని స్మృతం. ఐదవది ‘తిర్యక్స్రోతస్’ అని చెప్పబడింది; అదే తిర్యగ్యోని, అనగా పశుజన్మ. దాని పైగా ఆరవది ‘ఊర్ధ్వస్రోతస్’—దేవసర్గమని స్మరించబడుతుంది.

Verse 17

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः । प्राकृताश्च त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः । बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः

ఆ తరువాత ‘అర్వాక్స్రోతస్’ అనే ఏడవ సర్గము—అదే మానవసృష్టి. ఎనిమిదవది ‘అనుగ్రహసర్గము’. తొమ్మిదవది ‘కౌమారసర్గము’గా స్మృతం. ముందున్న మూడు సర్గాలు ప్రాకృతములు; అవి బుద్ధి ముందుగా లేకుండానే జరుగుతాయి. కానీ ‘ముఖ్య’ మొదలైన ఐదు వైకృత సర్గాలు బుద్ధి పూర్వకంగా ప్రవృత్తిస్తాయి.

Verse 19

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् । सनन्दं सनकञ्चैव विद्वांसञ्च सनातनम् । ऋभुं सनत्कुमारञ्च पूर्वमेव प्रजापतिः । सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः

ఆదిలో ప్రజాపతి బ్రహ్మ తన మనస్సునుండే, తనతో సమానమైనవారిగా, ముందుగా సనంద, సనక, విద్వాన్ సనాతన, ఋభు మరియు సనత్కుమారులను సృష్టించాడు. వారు అందరూ యోగులని తెలుసుకోవాలి—వైరాగ్యులు, అసూయలేనివారు.

Verse 21

ईश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम् । तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु । स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः । तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत

ఈశ్వరునందు లీనమైన మనస్సు గల వారు సృష్టి చేయుటకు సంకల్పించలేదు. సృష్టికార్యాన్ని పట్టించుకోని సనకాదులు వెళ్లిపోయిన తరువాత, సృష్టించాలనే కోరికతో బ్రహ్మ మళ్లీ పరమ తపస్సు చేశాడు. అయినా అలా తపస్సు చేస్తున్నప్పటికీ ఏదీ వ్యక్తమవలేదు.

Verse 23

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत । क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः । ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् । सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिंदत

ఆపై దీర్ఘకాలానంతరం దుఃఖం నుండి క్రోధం పుట్టింది. క్రోధావేశంలో ఆయన కళ్ల నుండి కన్నీటి బిందువులు జారాయి. ఆ కన్నీటి బిందువుల నుండే తక్షణమే భూతాలు, ప్రేతాలు జన్మించాయి. ఆ అశ్రుజాతులను చూచి బ్రహ్మ తననే తాను నిందించుకున్నాడు.

Verse 25

तस्य तीव्रा ऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा । मूर्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः । ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः । प्रसादमतुलं कर्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्

క్రోధం మరియు గర్వభంగం వల్ల అతనికి తీవ్రమైన మూర్ఛ వచ్చింది. క్రోధావేశంలో ఉన్న ప్రజాపతి మూర్ఛించి ప్రాణాలనూ విడిచాడు. అప్పుడు ప్రాణేశ్వరుడైన రుద్రుడు, భగవాన్ నీలలోహితుడు, అపార కృప ప్రసాదించుటకు ప్రభువు ముఖం నుండి ప్రాదుర్భవించాడు.

Verse 27

दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः । ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः । यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात् । तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च

ప్రభువు పరమేశ్వరుడు తన స్వాత్మను ఏకరూపంగాను దశరూపంగాను వ్యక్తం చేశాడు. ఆయన ఉపదేశంతో ఆ మహాత్ములూ దశరూపంగాను ఏకరూపంగాను అయ్యారు. “వత్సులారా, లోకాల అనుగ్రహార్థం మిమ్మల్ని నేను సృష్టించాను; కాబట్టి సమస్త లోకాల స్థాపనకూ హితకూ కార్యం చేయుడి” అని అన్నాడు.

Verse 29

प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः । एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः । रोदनाद्द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः । ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः

“ప్రజాసంతానార్థం ఆలస్యం లేకుండా శ్రద్ధగా ప్రయత్నించండి” అని చెప్పబడగా వారు ఏడ్చారు, అన్ని దిక్కులా పరుగెత్తారు. రోదనం (ఏడుపు) మరియు ద్రావణం (పలాయనం కలిగించడం) వల్ల వారు ‘రుద్రులు’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధులయ్యారు. ఆ రుద్రులే ప్రాణాలు; ఆ ప్రాణాలే మహాత్మశక్తులు.

Verse 31

ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः । प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः । अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः

అప్పుడు ప్రాణహీనుడై పడిపోయిన పరమేష్ఠి బ్రహ్మకు బ్రహ్మపుత్రుడైన మహేశ్వరుడు కరుణతో మళ్లీ ప్రాణాలను ప్రసాదించాడు. ఆ విభువు ప్రాణాలు తిరిగి రావడంతో రుద్రుడు ఆనందముఖుడయ్యాడు. విశ్వేశ్వరుడు బ్రహ్మను ఉద్దేశించి పరమ వాక్యాన్ని పలికాడు.

Verse 33

माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो । मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत । स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् । हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः

భయపడకుము, భయపడకుము, ఓ మహాభాగ విరిఞ్చా, జగద్గురో। నా అనుగ్రహముచే నీ ప్రాణాలు పునః స్థాపితమయ్యాయి; ఓ సువ్రతా, సుఖముగా లేచెదవు. ఆ మనోహర వాక్యమును స్వప్నానుభూతివలె విని, వికసిత కమలప్రభలైన నేత్రములతో అతడు మెల్లగా హరుని దర్శించెను.

Verse 35

तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा । उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः । त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः । को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः

అప్పుడు ప్రాణము తిరిగి వచ్చిన బ్రహ్మ, స్నిగ్ధమూ గంభీరమూ అయిన వాణితో, కృతాంజలిగా ఆయనను ఉద్దేశించి పలికెను— “నీ దర్శనమాత్రముచేతనే నా మనస్సు ఆనందమగుచున్నది. నీవెవరు—విశ్వమూర్తిగా నిలిచి ఏకాదశాత్మక స్వరూపముగా స్థితుడవైనవాడా?”

Verse 37

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः । स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः । मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् । एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः

ఆ మాటలు విని మహేశ్వరుడు పలికెను. సురేశ్వరుడు తన రెండు సుఖద కరములతో బ్రహ్మను స్పర్శించి చెప్పెను— “నన్ను పరమాత్మగా తెలుసుకొనుము; నేను నీకు పుత్రభావముతో వచ్చితిని. ఇంకా ఈ ఏకాదశ రుద్రులు కూడా నిన్ను రక్షించుటకు వచ్చిరి.”

Verse 39

तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात् । प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि । एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् । नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्

“కాబట్టి నా అనుగ్రహముచే ఈ తీవ్రమైన మూర్ఛను విడిచిపెట్టు. యథాపూర్వముగా మేల్కొనుము—నీవు ప్రజలను సృష్టించుటకు యోగ్యుడవు.” అని భగవంతుడు పలికినపుడు బ్రహ్మ హృదయమున ప్రీతిచెందెను; విశ్వాత్ముడు నానావిధ అష్టక స్తోత్రములతో పరమేశ్వరుని స్తుతించెను.

Verse 41

ब्रह्मोवाच । नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने । शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः

బ్రహ్మ పలికెను: ఓ భగవన్ రుద్రా, భాస్కరునివలె అపార తేజస్సుగలవాడా, నీకు నమస్కారము. రసమయమూ అంబుమయమూ అయిన ఆత్మస్వరూపుడైన దేవ భవునకు నమో నమః. క్షితిరూపుడైన శర్వునకు నమస్కారము; దేవులలో నిర్భయుడైన నందికి నమస్కారము.

Verse 42

ईशाय वसवे तुभ्यं नमस्स्पर्शमयात्मने । पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः । उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः । महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये

హే ఈశా, హే వసువా—స్పర్శమయ ఆత్మస్వరూపా! నీకు నమస్కారం. హే పశుపతీ, అతితేజస్సు గల పావకా! నీకు నమః. హే భీమా, వ్యోమరూపా, శబ్దమాత్రస్వరూపా! నీకు నమః. హే ఉగ్రా, ఉగ్రస్వభావా, యజమానుని అంతరాత్మా! నీకు నమః. హే మహాదేవా, హే సోమా—అమృతమూర్తీ! నీకు నమస్కారం.

Verse 44

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया । भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर । सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः

ఇలా మహాదేవుని స్తుతించి లోకపితామహుడు బ్రహ్మా, నమ్రతతో కూడిన వాక్యాలతో విశ్వేశ్వరుని ప్రార్థించాడు—“భగవాన్, భూత-భవ్యేశా! మహేశ్వరా, నా కుమారా! అనంగనాశనా! సృష్టి హేతువుగా నీవు నా దేహమునుండే అవతరించావు.”

Verse 46

तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो । सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः । तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः । बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः

కాబట్టి, హే జగత్ప్రభో! ఈ మహత్తర కార్యంలో నీవు నిమగ్నుడవై ఉన్నావు; అందుచేత సర్వత్ర సహాయకుడవు కావాలి, ఈ ప్రజలను సృష్టించుటకు నీవే యోగ్యుడు. ఆ ప్రార్థనతో త్రిపురమర్దనుడైన దేవ రుద్రుడు ప్రసన్నుడై వారి సంకల్పాన్ని పవిత్రం చేశాడు; శంకరుడు ఆ వాక్యాన్ని స్వీకరించి “బాఢమ్—అలాగే” అన్నాడు.

Verse 48

ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च । स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः । मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च

అనంతరం భగవాన్ బ్రహ్మా ఆనందంతో ఆయనను అభినందించాడు. సృష్టి చేయుటకు ఆయన అనుమతి పొందిన బ్రహ్మా, మరికొన్ని ప్రజలను కూడా సృష్టించాడు. అతడు మనస్సుతోనే మరీచి, భృగు, అంగిరస, పులస్త్య, పులహ, క్రతు, దక్ష, అత్రి, వసిష్ఠులను సృజించాడు.

Verse 49

पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च । इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः । सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः

ఆదిలో బ్రహ్మా ధర్మాన్ని, అలాగే సంకల్పాన్ని సృష్టించాడు. వీరు బ్రహ్ముని పన్నెండు ప్రధాన కుమారులలో అగ్రగణ్యులుగా కీర్తింపబడతారు. వీరు రుద్రునితో కలిసి ప్రదర్శితులయ్యారు—ప్రాచీన ప్రజాపతులు, గృహస్థధర్మాన్ని నిలుపువారు.

Verse 51

तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः । प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । अथ देवासुरपित्ःन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम् । सह रुद्रेण सिसृक्षुरंभस्येतानि वै विधिः

వారినుండి పన్నెండు దివ్య వంశాలు పుట్టాయి; దేవగణాలతో కూడినవి, సంతానసంపన్నమైనవి, ధర్మక్రియల్లో నిమగ్నమైనవి, మహర్షులచే అలంకృతమైనవి. అనంతరం రుద్రునితో కలిసి విధాత బ్రహ్మ ఆదిజలముల నుండి దేవులు, అసురులు, పితృదేవతలు, మనుష్యులు అనే చతుర్వర్గాన్ని సృష్టించదలచెను.

Verse 53

स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् । मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः । जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् । अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे

సృష్టి నిమిత్తం ఆయన సమాధి ధరించి తన స్వస్వరూపాన్ని బ్రహ్మభావంతో యోగం చేసెను. ఆయన ముఖమునుండి దేవులు జన్మించారు; పార్శ్వమునుండి పితృదేవతలు ప్రదర్శితమయ్యారు. జఘనమునుండి సమస్త అసురులు, జననేంద్రియమునుండి మనుష్యులు పుట్టారు. ఆయన మలమునుండి ఆకలితో బాధపడే రాక్షసులు జన్మించారు.

Verse 55

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे । वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् । मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे

ఆయన కుమారులు తమస్సు-రజస్సు ప్రధానులు, బలవంతులు, రాత్రిచరులు. సర్పాలు, యక్షులు, భూతాలు, గంధర్వులు కూడా సంపూర్ణంగా జన్మించారు. రెక్కల నుండి పక్షులు సృష్టించబడ్డాయి; వక్షస్థలమునుండి రెక్కలుగల జీవులు ఉద్భవించారు. ముఖమునుండి మనుష్యులు, పార్శ్వమునుండి ఉరగములు (సర్పజాతి) నిర్మితమయ్యాయి.

Verse 57

औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम्

ఆ పరమేశ్వరుని రోమముల నుండి ఔషధులు, సమస్త ఫలమూలములు జన్మించాయి; అలాగే పవిత్ర గాయత్రీ, ఋక్ మంత్రాలు, త్రివృత్ సామం మరియు రథంతర గానం కూడా ప్రదర్శితమయ్యాయి.

Verse 59

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् । यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् । सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा

ఆయన అగ్ర ముఖమునుండి యజ్ఞములలో ప్రథమమైన అగ్నిష్టోమాన్ని నిర్మించాడు; అలాగే యజుః మంత్రాలు, త్రైష్టుభ ఛందస్సు మరియు పంచదశ స్తోమాన్ని కూడా ప్రదర్శించాడు. ఆయన దక్షిణ ముఖమునుండి బృహత్ సామం మరియు ఉక్థాన్ని సృష్టించాడు; అలాగే సామగానాలు, జగతీ ఛందస్సు మరియు సప్తదశ స్తోమాన్ని కూడా ఉద్భవింపజేశాడు.

Verse 61

वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् । एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च । अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

ఆయన తన పశ్చిమ ముఖమునుండి వైరూప్యము, అతిరాత్ర యాగములను, అలాగే ఏకవింశ, అథర్వణ పరంపరతో కూడిన ఆప్తోర్యామ యజ్ఞమును సృష్టించాడు. ఉత్తర ముఖమునుండి వైరాజ అనుష్టుభ ఛందస్సును ప్రసవించాడు; ఆయన అవయవాలనుండి ఉన్నత-నీచ భేదములతో నానావిధ భూతజాతులు జన్మించాయి.

Verse 63

यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः । नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः । अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम् । तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे

యక్షులు, పిశాచులు, గంధర్వులు, అప్సరాగణములు; మనుష్యులు, కిన్నరులు, రాక్షసులు; పక్షులు, పశువులు, మృగాలు, సర్పాలు—స్థాణు-స్థావర-జంగమములైన ఈ అవ్యయ సృష్టి అంతటా, సృష్టి ఆరంభమునే నియమింపబడిన తమ తమ కర్మములలో ప్రవేశించింది.

Verse 65

तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः । हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते । महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु

వారు మళ్లీ మళ్లీ సృష్టింపబడుతూ అదే అదే స్థితులను ఆశ్రయిస్తారు—హింసకము-అహింసకము, మృదువు-క్రూరము, ధర్మం-అధర్మం, సత్యం-అసత్యం అనే ఆవరణలతో. అటువంటి భావసంస్కారాలతో రూపుదిద్దుకొని వారు తమ తమ మార్గాలలో ప్రవేశిస్తారు; అందుచేత ప్రతి ఒక్కరికీ తన స్వభావానుకూలమైనదే రుచిస్తుంది. ఈ విధంగా మహాభూతములలో, ఇంద్రియవిషయములలో, ముక్తిమార్గములలో కూడా వైవిధ్యం కలుగుతుంది.

Verse 67

विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् । नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः । आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः

ధాత అయిన బ్రహ్మదేవుడు స్వయంగా సమస్త భూతముల వినియోగమును—వాటి వాటి కార్యములను—నియమించాడు; ప్రకృత తత్త్వముల నామరూపములను నిర్ణయించి ప్రపంచ వైవిధ్యాన్ని విస్తరించాడు. ఆది కాలమున ఆ పితామహుడు వేదశబ్దముల నుండే ఈ నామనిర్మాణమును చేశాడు—ఆర్ష నామములు మరియు వేదములలోని ప్రయోగరీతులును కూడ.

Verse 69

शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः । यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु । इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः

ప్రళయరాత్రి అంతమున అజుడు (అజన్మ ప్రభువు) ఈ జీవులకు పూర్వమున్నవే ఆ కరణములు, సామర్థ్యములు మళ్లీ ప్రసాదించాడు. ఋతువుల లక్షణములు క్రమముగా నానారూపములలో తిరిగి తిరిగి దర్శనమిచ్చినట్లే, యుగారంభములలో కూడా అదే భావస్థితులు పునః ప్రత్యక్షమవుతాయి. ఇట్లే కరణముల నుండి ఉద్భవించిన స్వయంభూ లోకసృష్టి వర్ణించబడింది.

Verse 71

महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् । चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः । नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः । परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा

మహత్ నుండి విశేషాల (స్థూల తత్త్వాల) వరకు ఈ సమస్త జగత్తు ప్రకృతియొక్క స్వయంపరిణామమే. చంద్రసూర్యుల కాంతితో శోభితమై, గ్రహనక్షత్రాలతో అలంకృతమై, నదులు సముద్రాలు పర్వతాలతో సుసజ్జితమై, ఇంకా అనేక విధాలైన రమ్యమైన, సమృద్ధమైన జనపదాలతో విభూషితమై ఉంది।

Verse 73

तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् । अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः । बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः । महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः

ఆ బ్రహ్మవనంలో సర్వజ్ఞుడైన బ్రహ్మ అవ్యక్తరూపంగా సంచరిస్తాడు. అవ్యక్తబీజం నుండి జన్మించి, ప్రభువు (ఈశ్వరుడు) అనుగ్రహం వలననే స్థితుడై ఉన్నాడు. బుద్ధి అతని కాండము, వికారాలు మహాశాఖలు; ఇంద్రియాల అంతర్గత కోటరాలు అతని అంతర్భాగాలు. మహాభూతాలు అతని ప్రమాణం, నిర్మల విశేషాలు అతని పల్లవాలు।

Verse 75

धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः । आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः । द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

ధర్మాధర్మ పుష్పాలతో సమృద్ధిగా ఉండి, సుఖదుఃఖ ఫలాలను పండించే ఆ సనాతన బ్రహ్మవృక్షం సమస్త భూతాలకు జీవనాధారం. ఋషులు చెబుతారు—ద్యులోకం దాని శిరస్సు, ఆకాశం నాభి; చంద్రసూర్యులు దాని నేత్రాలు; దిక్కులు దాని కర్ణాలు; భూమి దాని పాదాలు. ఆ అచింత్యస్వరూపుడు సమస్త జీవులకు ప్రేరకుడు, నియంత.

Verse 77

वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् । वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

అతని ముఖం నుండి బ్రాహ్మణులు జన్మించారు; అతని వక్షస్థలపు ముందుభాగం నుండి క్షత్రియులు. అతని ఊరువుల నుండి వైశ్యులు, అతని పాదాల నుండి శూద్రులు ప్రదర్శితమయ్యారు. ఈ విధంగా అన్ని వర్ణాలు అతని దేహం నుంచే ఉద్భవించాయి।