रुद्ररथ-निर्माणवर्णनम् / Description of Rudra’s Divine Chariot Construction

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शैवप्रवर सन्मते । अद्भुतेयं कथा तात श्राविता परिमेशितुः

వ్యాసుడు పలికెను— ఓ సనత్కుమార! సర్వజ్ఞా, శైవులలో శ్రేష్ఠా, సుమతివంతుడా! ప్రియ వత్సా, పరమేశ్వరుడు శివుని విషయమై ప్రకటించబడిన ఈ అద్భుత కథను నేను శ్రవణం చేసితిని।

Verse 2

इदानीं रथनिर्माणं ब्रूहि देवमयं परम् । शिवार्थं यत्कृतं दिव्यं धीमता विश्वकर्मणा

ఇప్పుడు ఆ పరమ దేవమయ రథ నిర్మాణాన్ని చెప్పండి; శివకార్యార్థం జ్ఞానవంతుడైన విశ్వకర్మ దివ్యంగా నిర్మించినదాన్ని.

Verse 3

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्य स मुनीश्वरः । सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम्

సూతుడు చెప్పెను—వ్యాసుని మాటలు విని మునీశ్వరుడైన సనత్కుమారుడు శివుని పదకమలాలను స్మరించి తరువాత పలికెను.

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ रथादेर्निर्मितिं मुने । यथामति प्रवक्ष्येऽहं स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

సనత్కుమారుడు పలికెను—హే మహాప్రాజ్ఞ వ్యాసా, హే మునీ! రథాది నిర్మాణాన్ని వినుము. శివుని పదకమలాలను స్మరించి నా బుద్ధి మేరకు వివరిస్తాను.

Verse 5

अथ देवस्य रुद्रस्य निर्मितो विश्वकर्मणा । सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम्

అప్పుడు దేవుడు రుద్రునికై విశ్వకర్మ ఎంతో యత్నంతో, భక్తి-గౌరవాలతో, సమస్త లోకమయమైన దివ్య తేజోమయ రథాన్ని నిర్మించాడు।

Verse 6

सर्वभूतमयश्चैव सौवर्णस्सर्वसंमतः । रथांगं दक्षिणं सूर्यस्तद्वामं सोम एव च

ఆయన సమస్త భూతములలో వ్యాపించినవాడు, స్వర్ణకాంతితో ప్రకాశించేవాడు, అందరికీ సమ్మతుడు. ఆయన రథపు కుడి చక్రం సూర్యుడు; ఎడమ చక్రం నిజంగా సోముడు—చంద్రుడు।

Verse 8

शशिनः षोडशारास्तु कला वामस्य सुव्रत । ऋक्षाणि तु तथा तस्य वामस्यैव विभूषणम्

హే సువ్రతధారీ, చంద్రుని పదహారు కళలు ఆయన వామభాగానికి ఆభరణాలు; అలాగే నక్షత్ర సమూహమూ అదే వామపక్షానికి విభూషణం.

Verse 9

ऋतवो नेमयः षट् च तयोर्वै विप्रपुंगव । पुष्करं चांतरिक्षं वै रथनीडश्च मंदरः

హే విప్రపుంగవా, అందులో ఋతువులు మరియు ఆరు నేమిఖండాలు కూడా ఉన్నాయి; అలాగే పుష్కరం, అంతరిక్షం, రథనీడ మరియు మందర పర్వతమూ ఉన్నాయి.

Verse 10

अस्ताद्रिरुदयाद्रिस्तु तावुभौ कूबरौ स्मृतौ । अधिष्ठानं महामेरुराश्रयाः केशराचलाः

అస్తాద్రి మరియు ఉదయాద్రి—ఈ రెండూ ‘కుబేరులు’ (ఆధార పార్శ్వాలు)గా స్మరించబడతాయి. మహామేరు వాటి అధిష్ఠానం; కేశరాచలాలు దానికి ఆధార శ్రేణులు.

Verse 11

वेगस्संवत्सरास्तस्य अयने चक्रसंगमौ । मुहूर्ता वंधुरास्तस्य शम्याश्चैव कलाः स्मृताः

ఆయనకు వేగమే సంవత్సరము; రెండు అయనాలు చక్రసంగమములవంటివి. ఆయనకు ముహూర్తములు క్షణిక విరామములు, కళలు తృణసమానమైన క్షణమాత్రములు—ఇదే మహేశ్వరుని కాలాతీతత్వ బోధ.

Verse 12

तस्य काष्ठाः स्मृता घोणाश्चाक्षदंडाः क्षणाश्च वै । निमेषाश्चानुकर्षश्च ईषाश्चानुलवाः स्मृताः

ఆయనకు కాలమానాలు ఇలా చెప్పబడ్డాయి—కాష్ఠా, ఘోణా, అక్షదండ, క్షణ; అలాగే నిమేష, అనుకర్ష, ఈషా మరియు అనులవ కూడా స్మృతములు.

Verse 13

द्यौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ । युगान्तकोटितौ तस्य भ्रमकामदुघौ स्मृतौ

ఆ రథానికి వరూథం (ఛత్రం) స్వయంగా ఆకాశమే; దాని రెండు ధ్వజాలు స్వర్గమూ మోక్షమూ. అలాగే యుగాంత, కోటిత అనే జంట ఆయనకు ఆశ్చర్యకరమైన, కోరిక నెరవేర్చే ఫలదాయకులుగా స్మరింపబడెను.

Verse 14

ईषादंडस्तथा व्यक्तं वृद्धिस्तस्यैव नड्वलः । कोणास्तस्याप्यहंकारो भूतानि च बलं स्मृतम्

ఈషాదండం (మధ్య కంబం) ‘వ్యక్త’ తత్త్వమని ప్రసిద్ధం; దాని వృద్ధి ‘నడ్వల’ అని అంటారు. దాని కోణాలు ‘అహంకార’మని, భూతములు దాని ‘బల’మని స్మరించబడెను.

Verse 15

इन्द्रियाणि च तस्यैव भूषणानि समंततः । श्रद्धा च गतिरस्यैव रथस्य मुनिसत्तम

హే మునిశ్రేష్ఠా, ఆ రథానికి చుట్టూరా ఇంద్రియాలే ఆభరణాలు; మరియు శ్రద్ధయే ఆ రథపు గతి—అదే దాని ముందుకు సాగే ప్రయాణం।

Verse 16

तदानीं भूषणान्येव षडंगान्युपभूषणम् । पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राणि सुव्रताः

ఆ సమయంలో శాస్త్రాలే ఆభరణాలయ్యాయి; వేదాల షడంగాలు ఉప-ఆభరణాలయ్యాయి, మరియు పురాణాలు, న్యాయ, మీమాంసా, ధర్మశాస్త్రాలు—హే సువ్రతా—ఆధారరూప అలంకారాలుగా ప్రకాశించాయి.

Verse 17

बलाशया वराश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः । मंत्रा घंटाः स्मृतास्तेषां वर्णपादास्तदाश्रमाः

బలం, మంగళం మరియు సమస్త లక్షణాలతో యుక్తమైన వారు ‘మంత్రాలు’ మరియు ‘ఘంటలు’గా స్మరించబడతారు; వారి ఆశ్రయములుగా వర్ణములు, ఛందస్సు పాదములు చెప్పబడినవి।

Verse 18

अथो बन्धो ह्यनन्तस्तु सहस्रफणभूषितः । दिशः पादा रथस्यास्य तथा चोपदिशश्चह

అనంతరం సహస్ర ఫణాలతో భూషితుడైన అనంతుడు దాని బంధన-ఆధారమయ్యాడు; దిశలు ఈ రథానికి పాదములయ్యాయి, ఉపదిశలూ అలాగే।

Verse 19

पुष्कराद्याः पताकाश्च सौवर्णा रत्नभूषिताः । समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकंबलिनस्स्मृताः

పుష్కర మొదలైన పేర్లతో ఉన్న అతని పతాకాలు స్వర్ణమయమై రత్నాలతో భూషితమయ్యాయి; అతనికి సంబంధించిన నాలుగు సముద్రాలు రథకంబళాలు (ఆవరణాలు)గా చెప్పబడ్డాయి।

Verse 20

गंगाद्यास्सरित श्रेष्ठाः सर्वाभरणभूषिताः । चामरासक्तहस्ताग्रास्सर्वास्त्रीरूपशोभिताः

గంగా మొదలైన శ్రేష్ఠ నదులు సమస్త ఆభరణాలతో అలంకరించుకొని ప్రత్యక్షమయ్యాయి; వారి చేతుల అగ్రభాగాలు చామరాలు పట్టుకోవడంలో నిమగ్నమై, అందరూ సుందర స్త్రీరూపంలో ప్రకాశించారు।

Verse 21

तत्र तत्र कृतस्थानाः शोभयांचक्रिरे रथम् । आवहाद्यास्तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम्

వారు అక్కడక్కడ తమ తమ స్థానాలను స్వీకరించి రథాన్ని శోభింపజేశారు; అలాగే ఆవహ మొదలైనవారు ఏడు సోపానాలతో కూడిన ఉత్తమ స్వర్ణమయ మెట్లను కూడా తీసుకొచ్చారు।

Verse 22

लोकालोकाचलस्तस्योपसोपानस्समंततः । विषयश्च तथा बाह्यो मानसादिस्तु शोभनः

దాని చుట్టూ లోకాలొక పర్వతానికి సంబంధించిన ఎక్కే మార్గాలు, మెట్ల వంటి ఉపసోపానాలు అన్ని వైపులా ఉన్నాయి; దాని అవతల మనస్సు మొదలైన వాటితో ప్రారంభమయ్యే బాహ్య విషయలోకం అందంగా సజ్జితమై ఉంది.

Verse 23

पाशास्समंततस्तस्य सर्वे वर्षाचलास्स्मृताः । तलास्तस्य रथस्याऽथ सर्वे तलनिवासिनः

అతని చుట్టూ ఉన్న పాశాలు అన్ని వైపులా ఉన్న వర్షా పర్వతాలుగా భావించబడ్డాయి; అలాగే తలలోకాలు మరియు ఆ తలలోకాల నివాసులందరూ అతని రథానికి ఆధారంగా స్థితిచెందారు.

Verse 24

सारथिर्भगवान्ब्रह्मा देवा रश्मिधराः स्मृताः । प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्मदैवतम्

ఆ (మహా) రథానికి సారథిగా భగవాన్ బ్రహ్మను స్మరిస్తారు; దేవతలు రశ్మి (లగ్గాలు) పట్టువారిగా చెప్పబడతారు. బ్రహ్మకు ప్రతోదం ప్రణవం ‘ఓం’—అదే అతని బ్రహ్మదైవతం; దాని ద్వారా సృష్టి యొక్క నియత గతి ప్రేరేపింపబడుతుంది.

Verse 25

अकारश्च महच्छत्रं मंदरः पार्श्वदंडभाक् । शैलेन्द्रः कार्मुकं तस्य ज्या भुजंगाधिपस्स्वयम्

‘అ’ అక్షరం ఆయనకు మహారాజ ఛత్రంగా మారింది; మందర పర్వతం పక్కదండంగా నిలిచింది. పర్వతాధిపతి ఆయన ధనుస్సయ్యాడు; స్వయంగా నాగరాజు దాని జ్యాగా అయ్యాడు.

Verse 26

घंटा सरस्वती देवी धनुषः श्रुतिरूपिणी । इषुर्विष्णुर्महातेजास्त्वग्निश्शल्यं प्रकीर्तितम्

ఘంటా దేవి సరస్వతీ; ధనుస్సు శ్రుతిరూపమైన వేదమే. మహాతేజస్సుగల విష్ణువు బాణమై, ఆ బాణపు శల్యం (తీక్ష్ణ అగ్రభాగం) అగ్ని అని కీర్తించబడింది.

Verse 27

हयास्तस्य तथा प्रोक्ताश्चत्वारो निगमा मुने । ज्योतींषि भूषणं तेषामवशिष्टान्यतः परम्

హే మునీ, అతని అశ్వాలు నాలుగు నిగమాలు (వేదాలు) అని చెప్పబడింది; వాటి ఆభరణాలు జ్యోతులు (దివ్య దీప్తులు); ఆపై మిగిలిన విషయాలు మరింతగా వర్ణించబడ్డాయి.

Verse 28

अनीकं विषसंभूतं वायवो वाजका स्मृताः । ऋषयो व्यासमुख्याश्च वाहवाहास्तथाभवन्

విషమునుండి ఆ మహాబల యుద్ధసేన ఉద్భవించింది. వాయువులే వేగవంతమైన ‘వాజ’ (అశ్వ)లుగా ప్రసిద్ధులయ్యారు; వ్యాసప్రధాన ఋషులు ఆ సంగ్రామంలో దివ్యశక్తుల వాహకులు, పరివాహకులుగా అయ్యారు.

Verse 29

स्वल्पाक्षरैस्संब्रवीमि किं बहूक्त्या मुनीश्वर । ब्रह्मांडे चैव यत्किंचिद्वस्तुतद्वै रथे स्मृतम्

ఓ మునీశ్వరా, కొద్దిపదాల్లోనే చెబుతున్నాను—ఎక్కువగా చెప్పడం ఎందుకు? బ్రహ్మాండంలో ఎక్కడ ఏది ఉన్నదో, ఆ సమస్తమూ ఆ రథంలోనే నిల్వై ఉన్నదని స్మరించబడింది.

Verse 30

एवं सम्यक्कृतस्तेन धीमता विश्वकर्मणा । सरथादिप्रकारो हि ब्रह्मविष्ण्वाज्ञया शुभः

ఈ విధంగా ధీమంతుడైన విశ్వకర్మ బ్రహ్మా-విష్ణువుల ఆజ్ఞ ప్రకారం రథముతో మొదలైన సమస్త శుభ ఏర్పాటును సంపూర్ణంగా, సమ్యకంగా నిర్మించాడు.