Shiva Purana — Rudra Samhita, Shloka 49

शिवस्तुतिवर्णनम् (Śiva-stuti-varṇanam) — “Description of Hymns in Praise of Śiva”

Devanagari script

सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा शंकरस्सुरपो विधिम्

Transliteration

sanatkumāra uvāca | etacchrutvā vacastasya brahmaṇaḥ parameśvaraḥ | pratyuvāca prasannātmā śaṃkarassurapo vidhim

Translation

సనత్కుమారుడు పలికెను— బ్రహ్ముని ఆ మాటలు విని పరమేశ్వరుడు శంకరుడు ప్రసన్నాత్ముడై దేవాధిపుడు విధాత (బ్రహ్మ)కు ప్రత్యుత్తరం పలికెను।

Word by Word

• सनत्कुमारः: Sanatkumāra
• सनत्कुमारः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सनत् (प्रातिपदिक) + कुमार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्मधारय (sanat = eternal + kumāra)

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष (3rd/प्रथम), एकवचन; परस्मैपद

• एतत्: this
• एतत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; सर्वनाम

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √श्रु (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययकृदन्त; ‘having heard’

• वचः: speech/words
• वचः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• तस्य: of him/of that
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; सर्वनाम

• ब्रह्मणः: of Brahmā
• ब्रह्मणः: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन

• परमेश्वरः: the Supreme Lord
• परमेश्वरः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: परम (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्मधारय (supreme + lord)

• प्रत्युवाच: replied
• प्रत्युवाच: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रति + √वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष (3rd/प्रथम), एकवचन; परस्मैपद; उपसर्गयुक्त

• प्रसन्न-आत्मा: one whose mind was pleased
• प्रसन्न-आत्मा: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रसन्न (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्मधारय; विशेषण (of Śaṅkara)

• शंकरः: Śaṅkara (Śiva)
• शंकरः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शंकर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• सुरपः: lord of the gods
• सुरपः: Apposition (समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सुरप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• विधिम्: to Vidhi (Brahmā)
• विधिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

Speaker

Sanatkumara

Shaiva Theology

Tattva Level: pati

Shiva Form: Mahādeva

Shakti Dimension

Role: teaching

Characters & Entities

• Shiva
• Brahma

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It establishes Śiva as Parameśvara (Pati), who responds with a tranquil, gracious mind—showing that divine authority in Shaiva Siddhanta is joined with compassion and clarity, guiding even Brahmā.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

By naming Śiva as Śaṅkara and Parameśvara in a personal dialogue, the verse supports Saguna devotion—worship of Śiva as the accessible Lord who listens and answers, which is the devotional ground of Liṅga-upāsanā.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

The implied practice is śravaṇa (reverent listening) and calm japa: approach Śiva with a prasanna (settled) mind while repeating the Pañcākṣarī—“Om Namaḥ Śivāya”—before prayer or worship.