बाणासुरस्य क्रोधाज्ञा तथा अन्तःपुरयुद्धारम्भः (Bāṇāsura’s Wrathful Command and the Onset of Battle at the Inner Palace)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ बाणासुरः क्रुद्धस्तत्र गत्वा ददर्श तम् । दिव्यलीलात्तवपुषं प्रथमे वयसि स्थितम्

సనత్కుమారుడు పలికెను—అప్పుడు క్రోధించిన బాణాసురుడు అక్కడికి వెళ్లి అతనిని చూచెను—దివ్య లీలాకాంతితో ప్రకాశించే దేహముతో, యౌవనపు మొదటి దశలో నిలిచినవాడిని.

Verse 2

तं दृष्ट्वा विस्मितं वाक्यं किं कारणमथाब्रवीत् । बाणः क्रोध परीतात्मा युधि शौंडो हसन्निव

అతనిని ఆశ్చర్యపడినవాడిగా చూసి బాణుడు పలికెను—“దీనికి కారణమేమిటి?” క్రోధంతో కప్పబడిన మనస్సున్నా, యుద్ధంలో దిట్ట అయిన వాడు నవ్వినట్లే మాట్లాడెను.

Verse 3

अहो मनुष्यो रूपाढ्यस्साहसी धैर्यवानिति । कोयमागतकालश्च दुष्टभाग्यो विमूढधीः

ఆహా! ఈ మనిషి రూపవంతుడు, సాహసి మరియు ధైర్యవంతుడు. కానీ మరణకాలం సమీపించిన ఈ దురదృష్టవంతుడు మరియు మందబుద్ధి ఎవరు?

Verse 4

येन मे कुलचारित्रं दूषितं दुहिता हिता । तं मारयध्वं कुपिताश्शीघ्रं शस्त्रैस्सुदारुणैः

నా కుల గౌరవాన్ని మంటగలిపి, నా ప్రియ పుత్రికకు అపకారం చేసిన వానిని, క్రోధంతో వెంటనే భయంకరమైన ఆయుధాలతో సంహరించండి.

Verse 5

दुराचारं च तं बद्ध्वा घोरे कारा गृहे ततः । रक्षध्वं विकटे वीरा बहुकालं विशेषतः

ఆ దురాచారిని కట్టివేసి, తరువాత భయంకరమైన కారాగృహంలో వేయండి. ఓ వికట వీరులారా, ఆ ఘోర స్థలంలో—ప్రత్యేకంగా దీర్ఘకాలం—కఠినంగా కాపలా కాయండి।

Verse 6

न जाने कोयमभयः को वा घोरपराक्रमः । विचार्येति महाबुद्धिस्सं दिग्धोऽभूच्छरासुरः

“ఈ నిర్భయుడు ఎవరో, ఇంత ఘోర పరాక్రమం ఎవరిదో నాకు తెలియదు.” అని ఆలోచించిన మహాబుద్ధి శరాసురుడు సందేహంతో నిండిపోయాడు।

Verse 7

ततो दैत्येन सैन्यं तु दशसाहस्रकं शनैः । वधाय तस्य वीरस्य व्यादिष्टं पापबुद्धिना

అనంతరం పాపబుద్ధి గల ఆ దైత్యుడు నెమ్మదిగా పదివేల సైన్యాన్ని ఆ వీరుని వధించమని ఆజ్ఞాపించాడు।

Verse 8

तदादिष्टास्तु ते वीराः सर्वतोन्तःपुरं द्रुतम् । छादयामासुरत्युग्राश्छिंदि भिंदीति वादिनः

ఆజ్ఞ పొందిన ఆ వీరులు అన్ని వైపులా వేగంగా అంతఃపురాన్ని చుట్టుముట్టారు. అత్యంత ఉగ్రులై “కోసేయి! చీల్చేయి!” అని అరుచుకుంటూ దూసుకొచ్చారు।

Verse 9

शत्रुसैन्यं ततो दृष्ट्वा गर्जमानः स यादवः । अंतःपुरं द्वारगतं परिघं गृह्य चातुलम्

ఆపై శత్రుసైన్యాన్ని చూసి ఆ యాదవుడు గర్జించాడు. అంతఃపుర ద్వారమున ఉన్న భారీ ఇనుప దండం (పరిఘం) పట్టుకొని యుద్ధానికి ఉత్సుకుడయ్యాడు।

Verse 10

निष्क्रांतो भवनात्तस्माद्वज्रहस्त इवांतकः । तेन तान्किंकरान् हत्वा पुनश्चांतःपुरं ययौ

అప్పుడు అతడు వజ్రహస్తుడైన అంతకునివలె ఆ భవనమునుండి బయలుదేరెను. అతని చేత ఆ సేవకులు హతులై, తరువాత అతడు మళ్లీ అంతఃపురమునకు వెళ్లెను.

Verse 11

एवं दशसहस्राणि सैन्यानि मुनिसत्तम । जघान रोषरक्ताक्षो वर्द्धितश्शिवतेजसा

ఓ మునిశ్రేష్ఠా! శివతేజస్సుతో వర్ధిల్లి, ధర్మక్రోధంతో రక్తనేత్రుడై, అతడు దశసహస్ర సైన్యదళాలను సంహరించాడు।

Verse 12

लक्षे हतेऽथ योधानां ततो बाणासुरो रुषा । कुभांडं स गृहीत्वा तु युद्धे शौंडं समाह्वयत्

లక్షమంది యోధులు హతమైన తరువాత బాణాసురుడు కోపంతో మండిపోయాడు; కుభాండుడిని పట్టుకొని యుద్ధానికి ధీరుడైన శౌండుని పిలిచాడు।

Verse 13

अनिरुद्धं महाबुद्धिं द्वन्द्वयुद्धे महा हवे । प्राद्युम्निं रक्षितं शैवतेजसा प्रज्वलत्तनुम्

ఆ మహా భయంకర ద్వంద్వయుద్ధంలో మహాబుద్ధిమంతుడైన అనిరుద్ధుడు రక్షింపబడ్డాడు; దేహం జ్వలిస్తున్న ప్రద్యుమ్నుడూ శైవతేజస్సుతో కాపాడబడ్డాడు।

Verse 14

ततो दशसहस्राणि तुरगाणां रथोत्तमान् । युद्धप्राप्तेन खड्गेन दैत्येन्द्रस्य जघान सः

తరువాత యుద్ధానికి సిద్ధమైన ఖడ్గంతో అతడు దైత్యేంద్రుని ఉత్తమ అశ్వరథాలలో దశసహస్రాన్ని కూల్చివేశాడు।

Verse 15

तद्वधाय ततश्शक्तिं कालवैश्वानरोपमाम् । अनिरुद्धो गृहीत्वा तां तया तं निजघान हि

అప్పుడు అతని వధార్థం అనిరుద్ధుడు కాలమువలె, వైశ్వానరాగ్నివలె భయంకరమైన ఆ శక్తిని గ్రహించి, అదే శక్తితో అతనిని నిశ్చయంగా సంహరించెను।

Verse 16

रथोपस्थे ततो बाणस्तेन शक्त्याहतो दृढम् । स साश्वस्तत्क्षणं वीरस्तत्रैवांतरधीयत

అప్పుడు రథాసనంపై ఉన్న బాణుడు ఆ శక్తి చేత బలంగా గాయపడెను. అయినా ఆ వీరుడు క్షణములోనే తేరుకొని అక్కడికక్కడే అదృశ్యమయ్యెను.

Verse 17

तस्मिंस्त्वदर्शनं प्राप्ते प्राद्युम्निरपराजितम् । आलोक्य ककुभस्सर्वास्तस्थौ गिरिरिवाचलः

అతడు అదృశ్యమైనప్పుడు, ప్రద్యుమ్నుడు ఆ అపరాజిత శత్రువును దర్శించి అన్ని దిక్కులనూ పరిశీలించి, పర్వతంలా అచలంగా నిలిచెను.

Verse 18

अदृश्यमानस्तु तदा कूटयोधस्स दानवः । नानाशस्त्रसहस्रैस्तं जघान हि पुनः पुनः

అప్పుడు ఆ కూటయోధుడైన దానవుడు అదృశ్యంగా ఉండి, నానావిధమైన వేలాది ఆయుధాలతో అతనిని మళ్లీ మళ్లీ కొట్టెను.

Verse 19

छद्मनां नागपाशैस्तं बबंध स महाबलः । बलिपुत्रो महावीरश्शिवभक्तश्शरासुरः

అప్పుడు మహాబలుడూ, మహావీరుడూ, బలిపుత్రుడూ, శివభక్తుడైన శరాసురుడు మాయచేసి నాగపాశాలతో అతనిని బంధించెను.

Verse 20

तं बद्ध्वा पंजरांतःस्थं कृत्वा युद्धादुपारमत् । उवाच बाणः संकुद्धस्सूतपुत्रं महाबलम्

అతనిని బంధించి పంజరంలో ఉంచి బాణుడు యుద్ధం నుండి విరమించాడు. ఆపై కోపంతో ఉన్న బాణుడు ఆ మహాబలమైన సూతపుత్రునితో పలికాడు।

Verse 21

बाणासुर उवाच । सूतपुत्र शिरश्छिंधि पुरुषस्यास्य वै लघु । येन मे दूषितं पूतं बलाद्दुष्टेन सत्कुलम्

బాణాసురుడు అన్నాడు—ఓ సూతపుత్రా, ఈ పురుషుని శిరస్సును త్వరగా నరికివేయి. ఈ దుష్టుడు బలప్రయోగంతో నా పవిత్రమైన సత్కులాన్ని కలుషితం చేశాడు।

Verse 22

छित्वा तु सर्वगात्राणि राक्षसेभ्यः प्रयच्छ भोः । अथास्य रक्तमांसानि क्रव्यादा अपि भुंजताम्

దీనికి చెందిన అన్ని అవయవాలను నరికివేసి, ఓ వీరా, రాక్షసులకు అప్పగించు. తరువాత క్రవ్యాదులు కూడా దీని రక్తమాంసాలను భుజించుగాక।

Verse 23

अगाधे तृणसंकीर्णे कूपे पातकिनं जहि । किं बहूक्त्या सूतपुत्र मारणीयो हि सर्वथा

ఈ పాపాత్ముడిని గడ్డితో నిండిన లోతైన బావిలో పడవేసి చంపండి. ఓ సూతపుత్రుడా, ఎక్కువ మాటలెందుకు? ఇతడిని ఖచ్చితంగా అన్ని విధాలా చంపాల్సిందే.

Verse 24

सनत्कु मार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धर्मबुद्धिर्निशाचरः । कुंभांडस्त्वब्रवीद्वाक्यं बाणं सन्मंत्रिसत्तमम्

సనత్కుమారుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ మాటలు విని, ధర్మబుద్ధి అనే నిశాచరుడు కుంభాండుడితో కలిసి, మంత్రులలో శ్రేష్ఠుడైన బాణుడితో ఈ మాటలు చెప్పాడు.

Verse 25

कुंभांड उवाच । नैतत्कर्तुं समुचितं कर्म देव विचार्यताम् । अस्मिन्हते हतो ह्यात्मा भवेदिति मतिर्मम

కుంభాండుడు పలికెను—హే దేవా, ఈ కార్యం చేయుట సముచితం కాదు; దయచేసి విచారించుము. నా మతి ప్రకారం, ఇతడు హతుడైతే ఆత్మనే హతమైనట్లవుతుంది.

Verse 26

अयं तु दृश्यते देव तुल्यो विष्णोः पराक्रमैः । वर्धितश्चन्द्र चूडस्य त्वद्दुष्टस्य सुतेचसा

హే దేవా! ఇతడు ఇక్కడ విష్ణువుతో సమానమైన పరాక్రమం గలవాడిగా కనిపిస్తున్నాడు. చంద్రచూడుడైన శివుని తేజస్సుతో, అలాగే నీ దుష్ట కుమారుని దహనశక్తితో ఇతడు బలపడ్డాడు.

Verse 27

अथ चन्द्रललाटस्य साहसेन समत्स्वयम् । इमामवस्थां प्राप्तोसि पौरुषे संव्यवस्थितः

ఇప్పుడు చంద్రలలాటుడైన (చంద్రచూడుడైన) ప్రభువును సవాలు చేసిన నీ స్వంత దుస్సాహసంతో, కేవలం పురుషాభిమానంలో గట్టిగా నిలిచి, నీవు ఈ స్థితికి చేరుకున్నావు.

Verse 28

अयं शिवप्रसादाद्वै कृष्णपौत्रो महाबलः । अस्मांस्तृणोपमान् वेत्ति दष्टोपि भुजगैर्बलात्

శివప్రసాదంతో ఈ కృష్ణుని మనవడు మహాబలవంతుడు. సర్పాలు బలంగా కరిచినా కూడా, ఇతడు మమ్మల్ని గడ్డి తునకలంత మాత్రంగా భావిస్తాడు.

Verse 29

सनत्कुमार उवाच । एतद्वाक्यं तु बाणाय कथयित्वा स दानवः । अनिरुद्धमुवाचेदं राजनीतिविदुत्तमः

సనత్కుమారుడు పలికెను—ఈ మాటలను బాణునికి తెలియజేసి, రాజనీతిలో ఉత్తముడైన ఆ దానవుడు తరువాత అనిరుద్ధునితో ఈ విధంగా పలికాడు.

Verse 30

कुंभांड उवाच । कोसि कस्यासि रे वीर सत्यं वद ममाग्रतः । केन वा त्वमिहानीतो दुराचार नराधम

కుంభాండుడు పలికెను—“ఓ వీరా, నీవెవరు? ఎవరి వాడవు? నా ఎదుట సత్యం చెప్పు. నిన్ను ఇక్కడికి ఎవరు తెచ్చారు, దురాచార నరాధమా?”

Verse 31

दैत्येन्द्रं स्तुहि वीरं त्वं नमस्कुरु कृताजलिः । जितोस्मीति वचो दीनं कथयित्वा पुनःपुनः

హే వీరా! దైత్యేంద్రుని స్తుతించు; కృతాంజలిగా నమస్కరించు. ‘నేను ఓడిపోయాను’ అని దీనవచనాన్ని మళ్లీ మళ్లీ వినయంగా పలుకు.

Verse 32

एवं कृते तु मोक्षस्स्यादन्यथा बंधनादि च । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रतिवाक्यमुवाच सः

ఇలా చేసినప్పుడే మోక్షం కలుగుతుంది; లేకపోతే బంధనం మొదలైన ఫలితాలు వస్తాయి. అతని మాట విని అతడు ప్రత్యుత్తరంగా పలికాడు.

Verse 33

अनिरुद्ध उवाच । दैत्याऽधमसखे करर्पिडोपजीवक । निशाचर दुराचार शत्रुधर्मं न वेत्सि भोः

అనిరుద్ధుడు అన్నాడు—ఓ దైత్యాధమసఖా, ఇతరుల చేతిని పీడించి జీవించే వాడా! ఓ నిశాచర దురాచారుడా! శత్రుధర్మం నీకు తెలియదు.

Verse 34

दैन्यं पलायनं चाथ शूरस्य मरणाधिकम् । विरुद्धं चोपशल्यं च भवेदिति मतिर्मम

శూరునికి దీనత్వం, పారిపోవడం మరణం కన్నా కూడా ఘోరం. అది ధర్మవిరుద్ధం, అపకీర్తినే తెస్తుంది—ఇదే నా నిశ్చయం.

Verse 35

क्षत्रियस्य रणे श्रेयो मरणं सन्मुखे सदा । न वीरमानिनो भूमौ दीनस्येव कृतांजलिः

క్షత్రియునికి యుద్ధంలో శత్రువు ఎదురుగా మరణమే ఎల్లప్పుడూ శ్రేయస్కరం; వీరుడనుకునే వాడికి యుద్ధభూమిలో దీనుడిలా చేతులు జోడించి నిలవడం తగదు।

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । इत्यादि वीरवाक्यानि बहूनि स जगाद तम् । तदाकर्ण्य सबाणोऽसौ विस्मितोऽभूच्चुकोप च

సనత్కుమారుడు పలికెను—ఇలా అతడు అతనితో అనేక వీరవాక్యాలు చెప్పాడు. అవి విని ఆ యోధుడు, ఆయుధం చేతబట్టి, ఆశ్చర్యపడి తరువాత కోపంతోనూ మండిపోయాడు।

Verse 37

तदोवाच नभोवाणी बाणस्याश्वासनाय हि । शृण्वतां सर्ववीराणामनिरुद्धस्य मंत्रिणः

అప్పుడు బాణుని ధైర్యపరచుటకై ఆకాశవాణి పలికింది—అన్ని వీరులు, అనిరుద్ధుని మంత్రి కూడ వినుచుండగా।

Verse 38

व्योमवाण्युवाच । भो भो बाण महावीर न क्रोधं कर्तुमर्हसि । बलिपुत्रोसि सुमते शिवभक्त विचार्यताम्

వ్యోమవాణి పలికెను— ఓ బాణ మహావీరా, కోపానికి లోనుకావద్దు. ఓ సుమతీ, నీవు బలి పుత్రుడవు; శివభక్తుడవు, సమ్యక్‌గా విచారించు.

Verse 39

शिवस्सर्वेश्वरस्साक्षी कर्मणां परमेश्वरः । तदधीनमिदं सर्वं जगद्वै सचराचरम्

శివుడు సర్వేశ్వరుడు, కర్మలకు పరమేశ్వరుడు, సాక్షి-చైతన్య స్వరూపుడు. చరాచరములతో కూడిన ఈ సమస్త జగత్తు ఆయన ఆధీనమే.

Verse 40

स एव कर्ता भर्ता च संहर्ता जगतां सदा । रजस्सत्त्वतमोधारी विधिविष्णुहरात्मकः

ఆయనే సదా జగత్తులకు కర్త, భర్త, సంహర్త. రజస్సు, సత్త్వం, తమస్సు ధారించువాడై, ఆయనే విధి (బ్రహ్మ), విష్ణు, హరుల అంతరాత్మస్వరూపుడు।

Verse 41

सर्वस्यांतर्गतः स्वामी प्रेरकस्सर्वतः परः । निर्विकार्यव्ययो नित्यो मायाधीशोपि निर्गुणः

ఆయనే సమస్తుల అంతరంలో నివసించే స్వామి, అంతర్యామి ప్రేరకుడు; అయినా సర్వతోపరి. ఆయన నిర్వికారుడు, అవ్యయుడు, నిత్యుడు; మాయాధీశుడైయుండి కూడా నిర్గుణుడు।

Verse 42

तस्येच्छयाऽबलो ज्ञेयो बली बलि वरात्मज । इति विज्ञाय मनसि स्वस्थो भव महामते

హే బలిశ్రేష్ఠుని కుమారా! ఆయన ఇచ్ఛచేత బలవంతుడైనవాడుకూడా బలహీనుడవుతాడని తెలుసుకో. దీనిని మనసులో గ్రహించి, హే మహామతీ, చిత్తం స్థిరంగా శాంతిగా ఉండు.

Verse 43

गर्वापहारी भगवान्ना नालीलाविशारदः । नाशयिष्यति ते गर्वमिदानीं भक्तवत्सलः

గర్వాన్ని హరించే భగవాన్, అనేక దివ్య లీలల్లో నిపుణుడు, భక్తవత్సలుడు—ఆయనే ఇప్పుడు నీ గర్వాన్ని నశింపజేస్తాడు.

Verse 44

सनत्कुमार उवाच । इत्याभाष्य नभोवाणी विरराम महामुने । बाणासुरस्तद्वचनादनिरुद्धं न जघ्निवान्

సనత్కుమారుడు పలికెను—హే మహామునీ! ఇలా చెప్పి ఆకాశవాణి నిశ్శబ్దమైంది. ఆ వాక్యాన్ని గౌరవించి బాణాసురుడు అనిరుద్ధుణ్ని చంపలేదు.

Verse 45

किं तु स्वान्तःपुरं गत्वा पपौ पानमनुत्तमम् । मद्वाक्यं च विसस्मार विजहार विरुद्धधीः

కానీ అతడు తన అంతఃపురానికి వెళ్లి అత్యుత్తమ మద్యాన్ని పానము చేశాడు; బుద్ధి విరుద్ధమై నా మాటలను మరచి వినోదవిలాసాలలో మునిగిపోయాడు।

Verse 46

ततोनिरुद्धो बद्धस्तु नागभोगैर्विषोल्बणैः । प्रिययाऽतृप्तचेतास्तु दुर्गां सस्मार तत्क्षणात्

అప్పుడు అనిరుద్ధుడు విషంతో ఉగ్రంగా ఉన్న నాగభోగాలతో బంధింపబడ్డాడు; ప్రియపై తృప్తి లేని మనస్సుతో వెంటనే దుర్గాదేవిని స్మరించాడు।

Verse 47

अनिरुद्ध उवाच । शरण्ये देवि बद्धोस्मि दह्यमानस्तु पन्नगैः । आगच्छ मे कुरु त्राणं यशोदे चंडरोषिणि

అనిరుద్ధుడు అన్నాడు—హే దేవి, శరణ్యే! నేను బంధింపబడి సర్పాల వల్ల దహించబడుతున్నాను. హే యశోదా, హే చండరోషిణి, రా—నాకు రక్షణ కల్పించు।

Verse 48

शिवभक्ते महादेवि सृष्टिस्थित्यंतकारिणी । त्वां विना रक्षको नान्यस्तस्माद्रक्ष शिवे हि माम्

హే మహాదేవి, శివభక్తే, సృష్టి-స్థితి-అంతకారిణీ! నిన్ను తప్ప మరొక రక్షకుడు లేడు; కాబట్టి హే శివే, నన్ను నిశ్చయంగా రక్షించు।

Verse 49

सनत्कुमार उवाच । तेनेत्थं तोषिता तत्र काली भिन्नांजनप्रभा । ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां संप्राप्तासीन्महानिशि

సనత్కుమారుడు పలికెను—ఇలా అక్కడ అంజనంలాంటి శ్యామకాంతి గల కాళీ దేవి సంతుష్టురాలైంది; జ్యేష్ఠ మాస కృష్ణపక్ష చతుర్దశి మహానిశి సమీపించింది.

Verse 50

गुरुभिर्मुष्टिनिर्घातैर्दारयामास पंजरम् । शरांस्तान्भस्मसात्कृत्वा सर्परूपान्भयानकान्

అతడు భారమైన ముష్టిఘాతాలతో ఆ పంజరాన్ని పగులగొట్టెను; భయంకరమైన సర్పరూప బాణాలను భస్మం చేసి నిర్వీర్యం చేసెను.

Verse 51

मोचयित्वा निरुद्धं तु ततश्चांतःपुरं ततः । प्रवेशयित्वा दुर्गा तु तत्रैवादर्शनं गता

నిరుద్ధుని విముక్తి చేసి ఆమె అతనిని అంతఃపురంలోకి తీసుకెళ్లింది. లోపల ప్రవేశింపజేసిన వెంటనే దేవి దుర్గా అక్కడే అంతర్ధానమైంది.

Verse 52

इत्थं देव्याः प्रसादात्तु शिवशक्तेर्मुनीश्वर । कृच्छ्रमुक्तोनिरुद्धोभूत्सुखी चैव गतव्यथः

ఓ మునీశ్వరా! దేవి—శివశక్తి—ప్రసాదంతో నిరుద్ధుడు కష్టమూ బంధనమూ నుండి విముక్తుడై, సుఖిగా అన్ని వ్యథల నుండి విముక్తుడయ్యాడు.

Verse 53

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे ऊषाचरित्रे अनिरुद्धोषाविहारवर्णनंनाम त्रिपंचाशत्तमो ऽध्याय

ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణంలోని ద్వితీయ రుద్రసంహితలో, పంచమ యుద్ధఖండంలో, ఊషాచరిత్రాంతర్గతంగా ‘అనిరుద్ధ-ఊషా విహారవర్ణనం’ అనే యాభైమూడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.

Verse 54

पूर्वंवद्विजहारासौ तया स्वप्रियया सुखी । पीतपानस्सुरक्ताक्षस्स बाणसुतया ततः

తర్వాత అతడు మునుపటిలాగే తన ప్రియతో సుఖంగా క్రీడించాడు. ఆపై పానముచేత ఎర్రబడిన కన్నులతో ఉన్న బాణుని అల్లుడు, బాణకుమార్తెతో వినోదవిలాసాలలో లీనమై ఉన్నాడు.