हिरण्यकशिपोः क्रोधः तथा देवप्रजाकदनम् — Hiraṇyakaśipu’s Wrath and the Affliction of Devas and Beings

Verse 1

अथ विज्ञापितो देवैर्व्यास तैरात्मभूर्विधिः । परीतो भृगुदक्षाद्यैर्ययौ दैत्येश्वराश्रमम्

అప్పుడు దేవతల నివేదన విని స్వయంభూ విధి—బ్రహ్మదేవుడు—భృగు, దక్షుడు మొదలైనవారితో పరివృతుడై దైత్యేశ్వరుని ఆశ్రమానికి వెళ్లాడు.

Verse 2

कुतूहलमिति श्रोतुं ममाऽतीह मुनीश्वर । तच्छ्रावय कृपां कृत्वा ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते

ఓ మునీశ్వరా, పవిత్ర కుతూహలంతో ఇది వినాలని నాకు అత్యంత ఆకాంక్ష. దయచేసి కరుణచేసి దీనిని నాకు వినిపించండి. ఓ బ్రహ్మపుత్రా, నీకు నమస్కారం.

Verse 3

ततो गृहीतस्स मृगाधिपेन भुजैरनेकैर्गिरिसारवद्भि । निधाय जानौ स भुजांतरेषु नखांकुरैर्दानवमर्मभिद्भिः

అప్పుడు మృగాధిపతి పర్వతసారంలా దృఢమైన అనేక భుజాలతో అతనిని పట్టుకున్నాడు. అతనిని మోకాళ్లపై ఉంచి భుజాల మధ్య బిగించి, గోళ్ల అగ్రాలతో దైత్యుని మర్మస్థానాలను చీల్చి చిదిమేశాడు.

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना । हिरण्यकशिपुर्व्यास पर्यतप्यद्रुषा शुचा

సనత్కుమారుడు పలికెను—ఓ వ్యాసా! హరి వరాహమూర్తిగా ఈ విధంగా అతని సోదరుని సంహరించినప్పుడు, హిరణ్యకశిపుడు కోపం మరియు శోకంతో అంతరంగంలోనే దగ్ధమయ్యాడు.

Verse 5

ततः प्रजानां कदनं विधातुं कदनप्रियान् । निर्दिदेशाऽसुरान्वीरान्हरि वैरप्रियो हि सः

ఆపై వైరం ప్రియమైన హరి, సంహారంలో ఆనందించే వీర అసురులకు ప్రజలను నాశనం చేయమని ఆజ్ఞాపించాడు.

Verse 6

अथ ते भर्तृसंदेशमादाय शिरसाऽसुराः । देवप्रजानां कदनं विदधुः कदनप्रियाः

అప్పుడు ఆ అసురులు తమ ప్రభువు ఆజ్ఞను శిరసావహించి, సంహారప్రియులై దేవప్రజలపై విధ్వంసం ప్రారంభించారు.

Verse 7

ततो विप्रकृते लोकेऽसुरैस्तेर्दुष्टमानसैः । दिवं देवाः परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिताः

ఆ దుష్టమనస్సు గల అసురులు లోకాన్ని కల్లోలపరిచినప్పుడు, దేవతలు స్వర్గాన్ని విడిచి భూమిపైకి వచ్చి, గుర్తుపడకుండా గుప్తంగా సంచరించారు.

Verse 8

हिरण्यकशिपुर्भ्रातुस्संपरेतस्य दुःखितः । कृत्वा करोदकादीनि तत्कलत्राद्यसांत्वयत्

సోదరుడు పరలోకగతుడైనందుకు దుఃఖించిన హిరణ్యకశిపుడు జలార్పణాది అంత్యక్రియలను ఆచరించి, అనంతరం సోదరుని భార్యను మరియు ఇతర శోకగ్రస్త బంధువులను సాంత్వనపరిచాడు.

Verse 9

ततस्स दैत्यराजेन्द्रो ह्यजेयमजरामरम् । आत्मानमप्र तिद्वंद्वमेकराज्यं व्यधित्सत

ఆపై ఆ దైత్యరాజేంద్రుడు—తాను అజేయుడు, అజరుడు, అమరుడు, ప్రతిద్వంద్విలేని వాడై—ఏకచ్ఛత్రంగా ఏకైక పరమరాజ్యాన్ని స్థాపించాలనుకొని సంకల్పించాడు.

Verse 10

स तेपे मंदरद्रोण्यां तपः परमदारुणम् । ऊर्द्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः षादांगुष्ठाश्रितावनिः

మందర ద్రోణిలో అతడు అత్యంత దారుణమైన తపస్సు చేశాడు—బాహువులను పైకి ఎత్తి, దృష్టిని ఆకాశంపై నిలిపి, కేవలం ఆరు బొటనవేళ్ల ఆధారంతోనే భూమిపై నిలుచుకొని—శివకృపార్థం అచంచల తపోనిష్ఠలో నిలిచాడు.

Verse 11

तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवास्सर्वे बलान्विताः । दैत्यान्सर्वान्विनिर्जित्य स्वानि स्थानानि भेजिरे

అతడు తపస్సు చేస్తుండగా సమస్త దేవతలు బలవంతులయ్యారు; వారు అన్ని దైత్యులను జయించి తమ తమ లోకాలకు తిరిగి వెళ్లారు—తపస్సుతో ధర్మం స్థాపితమై ఉద్భవించే శక్తి ప్రభావంతో.

Verse 12

तस्य मूर्द्ध्नस्समुद्भूतः सधूमोग्निस्तपोमयः । तिर्यगूर्द्ध्वमधोलोकानतपद्विष्वगीरितः

అతని శిరస్సు నుండి ధూమయుక్తమైన, తపోమయమైన అగ్ని ఉద్భవించింది; అది అన్ని దిశలలో వ్యాపించి త్ర్యక్‌, ఊర్ధ్వ, అధో లోకాలను దహించెను।

Verse 13

तेन तप्ता दिवं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं ययुस्सुराः । धात्रे विज्ञापयामासुस्तत्तपोविकृताननाः

ఆ తపస్సు వేడితో బాధపడిన దేవతలు స్వర్గాన్ని విడిచి బ్రహ్మలోకానికి వెళ్లారు. తపోక్లేశంతో ముఖాలు వికృతమైన వారు ధాతృ (సృష్టికర్త)కు తమ విన్నపాన్ని నివేదించారు.

Verse 15

प्रताप्य लोकानखिलांस्ततोऽसौ समागतं पद्मभवं ददर्श । वरं हि दातुं तमुवाच धाता वरं वृणीष्वेति पितामहोपि । निशम्य वाचं मधुरां विधातुर्वचोऽब्रवीदेव ममूढबुद्धिः

సర్వ లోకాలను తన ప్రతాపంతో వశపరచిన తరువాత అతడు పద్మభవుడు (బ్రహ్మ) వచ్చుటను చూశాడు. వరం ఇవ్వదలచిన ధాతృ, పితామహుడు బ్రహ్మ అతనితో—“వరాన్ని కోరుకో” అని అన్నాడు. విధాత యొక్క మధుర వాక్యాలు విని ఆ మోహబుద్ధి ప్రతివచనం పలికాడు.

Verse 16

हिरण्यकशिपुरुवाच । मृत्योर्भयं मे भगवन्प्रजेश पितामहाभून्न कदापि देव । शास्त्रास्त्रपाशाशनिशुष्कवृक्षगिरीन्द्रतोयाग्निरिपुप्रहारैः

హిరణ్యకశిపుడు పలికెను— ఓ భగవన్, ఓ ప్రజేశ, ఓ దివ్య పితామహా! నాకు ఎప్పుడూ మృత్యుభయం కలగలేదు— శాస్త్రాలవలన కాదు, అస్త్రశస్త్రాలవలన కాదు, పాశమువలన కాదు, వజ్రమువలన కాదు, ఎండిన వృక్షమువలన కాదు, పర్వతమువలన కాదు, జలమువలన కాదు, అగ్నివలన కాదు, శత్రుప్రహారములవలన కాదు।

Verse 17

देवैश्च दैत्यैर्मुनिभिश्च सिद्धैस्त्वत्सृष्टजीवैर्बहुवाक्यतः किम् । स्वर्गे धरण्यां दिवसे निशायां नैवोर्द्ध्वतो नाप्यधतः प्रजेश

ఓ ప్రజేశా! దేవులు, దైత్యులు, మునులు, సిద్ధులు మరియు నీవు సృష్టించిన సమస్త జీవుల విషయమై ఎన్నో మాటలు ఎందుకు? స్వర్గంలో గానీ భూమిపై గానీ, పగలు గానీ రాత్రి గానీ— పైగా గానీ కిందగా గానీ, నీతో సమానుడు ఎవడూ లేడు।

Verse 18

सनत्कुमार उवाच । तस्यैतदीदृग्वचनं निशम्य दैत्येन्द्र तुष्टोऽस्मि लभस्व सर्वम् । प्रणम्य विष्णुं मनसा तमाह दयान्वितोऽसाविति पद्मयोनिः

సనత్కుమారుడు పలికెను— అతడు అలా పలికిన మాటలు విని దైత్యేంద్రుడు సంతోషించాడు— “నేను తృప్తుడను; నీవు సమస్తమును పొందుము.” ఆపై పద్మయోని బ్రహ్మ మనసులో విష్ణువుకు నమస్కరించి, ఆయనను కరుణామయుడని గ్రహించి, ఆయనతో పలికెను।

Verse 19

अलं तपस्ते परिपूर्ण कामस्समाः सहस्राणि च षण्णवत्य । उत्तिष्ठ राज्यं कुरु दानवानां श्रुत्वा गिरं तत्सुमुखो बभूव

“నీ తపస్సు చాలును; నీ కోరిక పరిపూర్ణమైంది—వెయ్యి తొంభై ఆరు సంవత్సరాల తరువాత కూడా. లేచి దానవుల రాజ్యాన్ని స్వీకరించు.” ఈ వాక్యము విని అతడు ప్రసన్నముఖుడయ్యెను।

Verse 20

राज्याभिषिक्तः प्रपितामहेन त्रैलोक्यनाशाय मतिं चकार । उत्साद्य धर्मान् सकलान्प्रमत्तो जित्वाहवे सोपि सुरान्समस्तान्

ప్రపితామహుడు బ్రహ్మచే రాజ్యాభిషిక్తుడై అతడు త్రిలోకనాశమునకు సంకల్పించెను. గర్వమత్తుడై సమస్త ధర్మములను నాశనం చేసి, యుద్ధములో సమస్త దేవతలనూ జయించెను।

Verse 21

ततो भयादिंद्रमुखाश्च देवाः पितामहाज्ञां समवाप्य सर्वे । उपद्रुता दैत्यवरेण जाताः क्षीरोदधिं यत्र हरिस्तु शेते

అప్పుడు భయముచేత ఇంద్రప్రధానులైన సమస్త దేవతలు పితామహుని ఆజ్ఞను పొందుకొని, ఆ శ్రేష్ఠ దైత్యునిచే పీడింపబడి, హరి శయనించు క్షీరసాగరమునకు వెళ్లిరి।

Verse 22

आराधयामासुरतीव विष्णुं स्तुत्वा वचोभित्सुखदं हि मत्वा । निवेदयामासुरथो प्रसन्नं दुःखं स्वकीयं सकलं हि तेते

అప్పుడు వారు అత్యంత భక్తితో విష్ణువును ఆరాధించారు. వాక్యాలతో స్తుతించి, అవి నిజంగా సాంత్వననిచ్చేవని భావించి, ప్రసన్నమనస్సుతో ఆయనను సమీపించి తమ దుఃఖమంతటిని పూర్తిగా నివేదించారు.

Verse 23

श्रुत्वा तदीयं सकलं हि दुःखं तुष्टो रमेशः प्रददौ वरांस्तु । उत्थाय तस्माच्छयनादुपेन्द्रो निजानुरूपैर्विविधैर्वचोभिः

అతని దుఃఖమంతటిని విని రమేశుడు (విష్ణువు) సంతోషించి వరాలను ప్రసాదించాడు. ఆపై ఉపేంద్రుడు (విష్ణువు) ఆ శయ్య నుండి లేచి, యాచకునికి మరియు సందర్భానికి తగిన విధంగా అనేక రకాల మాటలు పలికాడు.

Verse 24

आश्वास्य देवानखिलान्मुनीन्वा उवाच वैश्वानरतुल्यतेजाः । दैत्यं हनिष्ये प्रसभं सुरेशाः प्रयात धामानि निजानि तुष्टाः

సర్వ దేవతలకును మునులకును ధైర్యం చెప్పి, వైశ్వానరసమ తేజస్సుగల ప్రభువు పలికెను— “హే సురేశులారా, నేను ఆ దైత్యుని బలాత్కారంగా సంహరిస్తాను; మీరు సంతుష్టులై మీ మీ ధామాలకు వెళ్లండి.”

Verse 25

श्रुत्वा रमेशस्य वचस्सुरेशाः शक्रादिकास्ते निखिलाः सुतुष्टाः । ययुः स्वधामानि हिरण्यनेत्रानुजं च मत्वा निहतं मुनीश

హే మునీశ్వరా! రమేశుడు (శివుడు) పలికిన మాటలు విని, ఇంద్రాది సమస్త సురేశులు పరమ సంతుష్టులయ్యారు. హిరణ్యనేత్రుని అనుజుడు హతుడయ్యాడని భావించి, వారు తమ తమ స్వధామాలకు వెళ్లిపోయారు.

Verse 26

आश्रित्य रूपं जटिलं करालं दंष्ट्रायुधं तीक्ष्णनखं सुनासम् । सैंहं च नारं सुविदारितास्यं मार्तंडकोटिप्रतिमं सुघोरम्

అతడు జటిలమైన, కరాళమైన రూపాన్ని ఆశ్రయించాడు—దంష్ట్రలే ఆయుధములుగా, అత్యంత తీక్ష్ణ నఖములతో, సుగఢ నాసికతో; సింహసదృశమూ నరసదృశమూ కలసినవాడై, భయంకరంగా విప్పబడిన నోటితో, కోటి సూర్యుల సమాన ప్రకాశంతో—అత్యంత ఘోరంగా కనిపించాడు.

Verse 27

युगांतकालाग्निसमप्रभावं जगन्मयं किं बहुभिर्वचोभिः । अस्तं रवौसोऽपि हि गच्छतीशो गतोऽसुराणां नगरीं महात्मा

అతని ప్రభావం యుగాంతకాల ప్రళయాగ్నితో సమానం; అతడు సమస్త జగత్తును వ్యాపించి ఉన్నాడు—ఇంకెందుకు అనేక మాటలు? సూర్యుడు అస్తమించగానే ఆ మహాత్ముడైన ఈశ్వరుడు కూడా బయలుదేరి అసురుల నగరానికి వెళ్లెను.

Verse 28

कृत्वा च युद्धं प्रबलैस्स दैत्यैर्हत्वाथ तान्दैत्यगणान्गृहीत्वा । बभ्राम तत्राद्रुतविक्रमश्च बभंज तांस्तानसुरान्नृसिंहः

బలవంతమైన దైత్యులతో యుద్ధం చేసి, నృసింహుడు ఆ దైత్యగణాలను సంహరించి పట్టుకున్నాడు. ఆపై వేగవంతమైన, అప్రతిహత విక్రమంతో అక్కడ సంచరిస్తూ, ఆ ఆ అసురులను ఒక్కొక్కరిని విరిచివేసెను.

Verse 29

दृष्टस्स दैत्यैरतुलप्रभावस्ते रेभिरे ते हि तथैव सर्वे । सिंहं च तं सर्वमयं निरीक्ष्य प्रह्लादनामा दितिजेन्द्रपुत्रः । उवाच राजानमयं मृगेन्द्रो जगन्मयः किं समुपागतश्च

అతుల ప్రభావముగల ఆ సత్త్వాన్ని చూసిన దైత్యులందరూ అలాగే గర్జించారు. సమస్త జగత్తు స్వరూపమై కనిపించిన ఆ సింహాన్ని చూచి, దితిజేంద్రుని కుమారుడు ప్రహ్లాదుడు ఇలా అన్నాడు— “ఇప్పుడు వచ్చిన ఈ జగన్మయుడు, రాజతత్త్వమయుడు అయిన మృగేంద్రుడు ఎవరు?”

Verse 30

प्रह्लाद उवाच । एष प्रविष्टो भगवाननंतो नृसिंहमात्रो नगरं त्वदंतः । निवृत्य युद्धाच्छ रणं प्रयाहि पश्यामि सिंहस्य करालमूर्त्तिम्

ప్రహ్లాదుడు అన్నాడు— “చూడుము, భగవాన్ అనంతుడు నృసింహరూపముతో నీ నగరంలో ప్రవేశించాడు. ఈ యుద్ధాన్ని విడిచి రణభూమి నుండి వెనుదిరుగు; ఆ సింహుని భయంకరమైన, కరాళమైన రూపాన్ని నేను చూస్తున్నాను.”

Verse 31

यस्मान्न योद्धा भुवनत्रयेऽपि कुरुष्व राज्यं विनमन्मृगेन्द्रम् । श्रुत्वा स्वपुत्रस्य वचो दुरात्मा तमाह भीतोऽसि किमत्र पुत्र

“ఎందుకంటే త్రిలోకాల్లో కూడా అతనితో యుద్ధం చేయగల యోధుడు లేడు; కాబట్టి ఆ మృగేంద్రునికి వినమ్రుడై రాజ్యాన్ని నిర్వహించు.” తన కుమారుని మాటలు విని ఆ దురాత్ముడు అన్నాడు— “కొడుకా, నీవు భయపడుతున్నావా? ఇక్కడ భయపడాల్సిందేముంది?”

Verse 32

उक्त्वेति पुत्रं दितिजाधिनाथो दैत्यर्षभान्वीरवरान्स राजा । गृह्णंतु वै सिंहममुं भवंतो वीरा विरूपभ्रुकुटीक्षणं तु

ఇలా కుమారునితో చెప్పి దితిజాధినాథుడైన రాజు, దైత్యశ్రేష్ఠ వీరవరులను ఉద్దేశించి అన్నాడు— “వీరులారా, ఈ సింహసదృశ శత్రువును పట్టుకోండి; వికృత భ్రూకుటితో భయంకర దృష్టి కలవాడు ఇతడు.”

Verse 33

तस्याज्ञया दैत्यवरास्ततस्ते ग्रहीतुकामा विविशुर्मृगेन्द्रम् । क्षणेन दग्धाश्शलभा इवाग्निं रूपाभिलाषात्प्रविविक्षवो वै

ఆయన ఆజ్ఞతో ఆ శ్రేష్ఠ దైత్యులు మృగేంద్రాధిపతిని పట్టుకోవాలనే కోరికతో లోనికి దూసుకెళ్లారు. క్షణంలోనే వారు అగ్నిలోకి దూకే చిమ్మటలవలె దగ్ధమయ్యారు; ఆ రూపాభిలాషతో దానిలో ప్రవేశించదలచారు కాబట్టి.

Verse 34

दैत्येषु दग्धेष्वपि दैत्यराजश्चकार युद्धं स मृगाधिपेन । शस्त्रैस्समग्रैरखिलैस्तथास्त्रैश्श क्त्यर्ष्टिपाशांकुशपावकाद्यैः

దైత్యులు దగ్ధమైనప్పటికీ దైత్యరాజు మృగాధిపుడు (శివుడు) తో యుద్ధం చేసెను; శక్తి, ఋష్టి, పాశం, అంకుశం, పావకం మొదలైన సమస్త శస్త్రాస్త్రాలతో దాడి చేసెను।

Verse 35

संयुध्यतोरेव तयोर्जगाम ब्राह्मं दिनं व्यास हि शस्त्रपाण्योः । प्रवीरयोर्वीररवेण गर्जतोः परस्परं क्रोधसुयुक्तचेतसोः

ఓ వ్యాసా, ఆయుధాలు ధరించిన ఆ ఇద్దరు మహావీరులు పోరాడుతుండగా బ్రహ్మదేవుని ఒక రోజంతా గడిచిపోయింది; వారు పరస్పరం క్రోధంతో గర్జిస్తూ యుద్ధం చేశారు.

Verse 36

ततः स दैत्यस्सहसा बहूंश्च कृत्वा भुजाञ्छस्त्रयुतान्निरीक्ष्य । नृसिंहरूपं प्रययौ मृगेन्द्र संयुध्यमानं सहसा समंतात्

అప్పుడు ఆ దైత్యుడు అకస్మాత్తుగా అనేక బాహువులను ఆయుధాలతో ధరించి, మృగరాజు వంటి నృసింహ రూపంపై అన్ని వైపుల నుండి దాడి చేశాడు.

Verse 37

ततस्सुयुद्धं त्वतिदुस्सहं तु शस्त्रैस्समस्तैश्च तथाखिलास्त्रैः । कृत्वा महादैत्यवरो नृसिंहं क्षयं गतैश्शूल धरोऽभ्युपायात्

అన్ని రకాల ఆయుధాలతో భయంకరమైన యుద్ధం జరిగిన తర్వాత, ఆ మహాదైత్యుడు నశించగా, త్రిశూలధారియైన శివుడు అక్కడకు చేరుకున్నాడు.

Verse 39

नखास्त्रहृत्पद्ममसृग्विमिश्रमुत्पाद्य जीवाद्विगतः क्षणेन । त्यक्तस्तदानीं स तु काष्ठभूतः पुनः पुनश्चूर्णितसर्वगात्रः

గోళ్లనే ఆయుధంతో అతని హృదయ కమలం చీల్చబడగా, రక్తంతో కూడిన మజ్జ బయటకు వచ్చింది; క్షణంలో ప్రాణాలు పోయాయి, అతని శరీరం కట్టెలా మారి ముక్కలైపోయింది.

Verse 40

तस्मिन्हते देवरिपौ प्रसन्नः प्रह्लादमामंत्र्य कृतप्रणामम् । राज्येऽभिषिच्याद्भुतवीर्यविष्णुस्ततः प्रयातो गतिमप्रतर्क्याम्

ఆ దేవశత్రువు సంహరించబడగా, అద్భుత పరాక్రమవంతుడైన విష్ణువు ప్రహ్లాదుని రాజ్యానికి పట్టాభిషిక్తుడిని చేసి, తన అచింత్యమైన ధామానికి వెళ్ళిపోయాడు.

Verse 41

ततोऽतिहृष्टास्सकलास्सुरेशाः प्रणम्य विष्णुं दिशि विप्र तस्याम् । ययुः स्वधामानि पितामहाद्याः कृतस्वकार्यं भगवंतमीड्यम्

అప్పుడు సమస్త దేవాధిపతులు అత్యంత హర్షంతో, ఓ బ్రాహ్మణా, ఆ దిశలోనే విష్ణువుకు నమస్కరించారు. పితామహుడు బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు కార్యసిద్ధి పొందినవారై, ఆ ఆరాధ్య భగవంతుని స్తుతిస్తూ తమ తమ ధామాలకు వెళ్లిపోయారు.

Verse 42

प्रवर्णितं त्वंधकजन्म रुद्राद्धिरण्यनेत्रस्य मृतिर्वराहात् । नृसिंहतस्तत्सहजस्य नाशः प्रह्लादराज्याप्तिरिति प्रसंगात्

ఈ సందర్భంలో ఇలా వర్ణించబడింది—రుద్రుని నుండి అంధకుని జననం; వరాహుని చేత హిరణ్యనేత్ర (హిరణ్యాక్ష) మరణం; నృసింహుని ద్వారా అతని సహజుడు హిరణ్యకశిపుని నాశనం; తద్వారా ప్రహ్లాదునికి రాజ్యప్రాప్తి.

Verse 43

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे गणाधिपत्यप्राप्त्यंधकजन्म हिरण्यनेत्रहिरण्यकशिपुवधवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణంలోని ద్వితీయ రుద్రసంహితలో, పంచమ యుద్ధఖండంలో ‘గణాధిపత్యప్రాప్తి, అంధకజననం, హిరణ్యనేత్ర-హిరణ్యకశిపు వధవర్ణనం’ అనే నలభైమూడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.