त्रिपुरदाहवर्णनम् | Tripura-dāha-varṇanam (Description of the Burning of Tripura)

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । अथ शम्भुर्महादेवो रथस्थस्सर्वसंयुतः । त्रिपुरं सकलं दग्धुमुद्यतोऽभूत्सुरद्विषाम् । शीर्षं स्थानकमास्थाय संधाय च शरोत्तमम् । सज्जं तत्कार्मुकं कृत्वा प्रत्यालीढं महाद्भुतम्

సనత్కుమారుడు పలికెను—అప్పుడు రథస్థుడై, సమస్త ఆయుధాలతో సన్నద్ధుడైన మహాదేవుడు శంభువు, దేవద్వేషుల త్రిపురాన్ని సంపూర్ణంగా దహించుటకు উদ্যతుడయ్యెను. ‘శీర్ష-స్థానక’మనే దృఢస్థితిని ఆశ్రయించి, శ్రేష్ఠ బాణాన్ని సంధానముచేసి; ధనుస్సును సిద్ధం చేసి, అద్భుతమైన ‘ప్రత్యాలీఢ’ ముద్రలో నిలిచెను।

Verse 3

निवेश्य दृढमुष्टौ च दृष्टिं दृष्टौ निवेश्य च । अतिष्ठन्निश्चलस्तत्र शतं वर्षसहस्रकम्

దృఢంగా ముష్టులను బిగించి, దృష్టిని అచంచలంగా స్థిరపరచి, ఆయన అక్కడ నిశ్చలంగా నిలిచెను—లక్ష సంవత్సరములు।

Verse 4

ततोङ्गुष्ठे गणाध्यक्षस्स तु दैत्यनिशंस्थितः । न लक्ष्यं विविशुस्तानि पुराण्यस्य त्रिशूलिनः

అప్పుడు శివుని బొటనవేలిపై నిలిచిన గణాధ్యక్షుడు దైత్యాధిపతిని ఎదుర్కొన్నాడు. అయినా త్రిశూలధారి ప్రభువు యొక్క ప్రాచీన దివ్యాస్త్రాలు అతనిని లక్ష్యంగా తాకలేకపోయాయి।

Verse 5

ततोंतरिक्षादशृणोद्धनुर्बाणधरो हरः । मुंजकेशो विरूपाक्षो वाचं परमशोभनाम्

అప్పుడు మధ్యాకాశం నుండి ధనుస్సు-బాణాలు ధరించిన హరుడు (శివుడు) వినిపించాడు—ముంజసమాన జటలు కలవాడు, విరూపాక్షుడు, పరమ శోభనమైన వాక్యాన్ని పలికాడు।

Verse 6

भो भो न यावद्भगवन्नर्चितोऽसौ विनायकः । पुराणि जगदीशेश सांप्रतं न हनिष्यति

“ఓ ఓ భగవాన్! ఆ పూజ్యుడైన వినాయకుని విధివిధానంగా ఆరాధించేవరకు, అతడు ఇప్పటికీ పూర్వ ఏర్పాట్లను నశింపజేయడు. ఓ జగదీశా, ఓ పరమేశ్వరా!”

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गजवक्त्रमपूजयत् । भद्रकालीं समाहूय ततोंधकनिषूदनः

ఈ మాటలు విని అంధకనిషూదనుడు (భగవాన్ శివుడు) గజవక్త్రుడు (గణేశుడు)ను పూజించాడు. ఆపై భద్రకాళీని పిలిచి తదుపరి కార్యానికి సాగాడు।

Verse 8

तस्मिन् संपूजिते हर्षात्परितुष्टे पुरस्सरे । विनायके ततो व्योम्नि ददर्श भगवान्हरः

అగ్రగణ్యుడైన వినాయకుడు విధివిధానంగా పూజింపబడి ఆనందంతో సంతుష్టుడైనప్పుడు, భగవాన్ హరుడు (శివుడు) ఆకాశంలోకి చూచి (రాబోయేదాన్ని) దర్శించాడు।

Verse 9

पुराणि त्रीणि दैत्यानां तारकाणां महात्मनाम् । यथातथं हि युक्तानि केचिदित्थं वदंति ह

కొంతమంది ఇలా అంటారు—తారకులనే మహాత్మ దైత్యుల మూడు ప్రాచీన పురాలు పరిస్థితికి తగినట్లు ఏ విధంగా అయితే అలా కలిపి, అమర్చబడ్డాయి.

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे त्रिपुरदाहवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణము ద్వితీయ గ్రంథములోని రుద్రసంహితా పంచమ యుద్ధఖండములో ‘త్రిపురదాహవర్ణనం’ అను దశమ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।

Verse 11

स स्वतंत्रः परं ब्रह्म सगुणो निर्गुणोऽपि ह । अलक्ष्यः सकलैस्स्वामी परमात्मा निरंजनः

ఆయన పరమ స్వతంత్రుడు—పరబ్రహ్మ. ఆయన సగుణుడూ, నిర్గుణుడూ. సమస్త ఇంద్రియాలకు అగోచరుడు; సర్వాధిపతి, పరమాత్మ, నిర్మలుడు, నిరంజనుడు।

Verse 12

पंचदेवात्मकः पंचदेवोपास्यः परः प्रभुः । तस्योपास्यो न कोप्यस्ति स एवोपास्य आलयम्

పరమ ప్రభువు పంచదేవాత్మకుడు; పంచదేవుల ద్వారా ఆరాధింపబడతాడు. ఆయనకు వేరే ఉపాస్యుడు లేడు; ఆయనే ఉపాసనకు పరమ ధామము, పరమాశ్రయము।

Verse 13

अथ वा लीलया तस्य सर्वं संघटते मुने । चरितं देवदेवस्य वरदातुर्महेशितुः

లేదా, ఓ మునీ, ఆయన లీలామాత్రముచేతనే సమస్తమూ సమన్వయమై సిద్ధమగును. ఇది దేవదేవుడు, వరదాత మహేశ్వరుని పవిత్ర చరిత్రము.

Verse 14

तस्मिस्थिते महादेवे पूजयित्वा गणाधिपम् । पुराणि तत्र कालेन जग्मुरेकत्वमाशु वै

మహాదేవుడు అక్కడ స్థిరంగా ఉండగా వారు గణాధిపుడు (శ్రీగణేశుడు)ను పూజించారు. అనంతరం కాలక్రమేణ ఆ సమస్త గణములు త్వరగా ఏకభావమై—ఒకే లక్ష్యముతో—ఐక్యమయ్యాయి.

Verse 15

एकीभावं मुने तत्र त्रिपुरे समुपागते । बभूव तुमुलो हर्षो देवादीनां महात्मनाम्

ఓ మునీ! అక్కడ త్రిపురము ఏకీభావంగా—ఐక్యరూపంలో—వచ్చినప్పుడు దేవతాదులైన మహాత్ములలో ఘోరమైన ఆనందోత్సాహం ఉప్పొంగింది.

Verse 16

ततो देवगणास्सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः । जयेति वाचो मुमुचुः स्तुवंतश्चाष्टमूर्तिनम्

అప్పుడు సమస్త దేవగణములు, సిద్ధులు, పరమర్షులు ‘జయ!’ అని నినదించి, స్తుతిస్తూ అష్టమూర్తి శివుని మహిమను కీర్తించారు.

Verse 17

अथाहेति तदा ब्रह्मा विष्णुश्च जगतां पतिः । समयोऽपि समायातो दैत्यानां वधकर्मणः

అప్పుడు బ్రహ్ముడు పలికాడు; జగత్పతి విష్ణువూ (అంగీకరించాడు). దైత్యుల వధకార్యానికి నియత సమయమూ వచ్చి చేరింది.

Verse 18

तेषां तारकपुत्राणां त्रिपुराणां महेश्वर । देवकार्यं कुरु विभो एकत्वमपि चागतम्

హే మహేశ్వరా! తారకపుత్రులైన త్రిపురాల విషయమున, హే సర్వశక్తిమంతుడా, దేవకార్యమును నెరవేర్చుము; వారి ఏకత్వమూ సమిష్టి బలమూ ఇప్పుడు సిద్ధమైంది।

Verse 19

यावन्न यान्ति देवेश विप्रयोगं पुराणि वै । तावद्बाणं विमुंचश्च त्रिपुरं भस्मसात्कुरु

హే దేవేశ్వరా! ఆ ప్రాచీన పురములు (త్రిపుర) విడిచి తప్పించుకునేలోపే, వెంటనే బాణమును విడిచెడి త్రిపురమును భస్మముచేయుము।

Verse 20

अथ सज्यं धनुः कृत्वा शर्वस्संधाय तं शरम् । पूज्य पाशुपतास्त्रं स त्रिपुरं समचिंतयत्

అప్పుడు శర్వుడు (శివుడు) ధనుస్సుకు జ్యా కట్టి ఆ బాణమును సంధించాడు; పాశుపతాస్త్రాన్ని పూజించి త్రిపుర వినాశమునకు సంకల్పించాడు।

Verse 21

अथ देवो महादेवो वरलीलाविशारदः । केनापि कारणेनात्र सावज्ञं तदवैक्षत

అప్పుడు దేవాధిదేవుడైన మహాదేవుడు—వరప్రదానములోను దివ్యలీలలోను నిపుణుడు—ఏదో కారణముచేత ఆ క్షణమున దానిని తెలిసికొని ఉపేక్షాభావముతో చూచెను।

Verse 22

पुरत्रयं विरूपाक्षः कर्तुं तद्भस्मसात्क्षणात् । समर्थः परमेशानो मीनातु च सतां गतिः

విరూపాక్షుడైన పరమేశానుడు క్షణములోనే పురత్రయమును (త్రిపుర) భస్మముచేయుటకు సమర్థుడు; సత్పురుషుల గతి, శరణమైన ఆ పరమేశ్వరుడు మమ్మును రక్షించుగాక।

Verse 23

दग्धुं समर्थो देवेशो वीक्षणेन जगत्त्रयम् । अस्मद्यशो विवृद्ध्यर्थं शरं मोक्तुमिहार्हसि

హే దేవేశ్వరా! కేవలం నీ చూపుతోనే త్రిలోకాలను దహించగలవు; అయినా మా యశస్సు వృద్ధి కొరకు ఇక్కడ నీవు బాణాన్ని విడిచుట యోగ్యం.

Verse 24

इति स्तुतोऽमरैस्सर्वैविष्ण्वादिविधिभिस्तदा । दग्धुं पुरत्रयं तद्वै बाणेनैच्छन्महेश्वरः

ఇలా విష్ణువు మొదలైన విధాతాస్వరూప దేవతలతో కూడిన సమస్త అమరులచే స్తుతింపబడిన మహేశ్వరుడు, ఆ సమయంలో ఒక్క బాణంతో త్రిపురాన్ని దహించుటకు సంకల్పించెను.

Verse 25

अभिलाख्यमुहूर्ते तु विकृष्य धनुरद्भुतम् । कृत्वा ज्यातलनिर्घोषं नादमत्यंतदुस्सहम्

ఆ నిర్ణాయక క్షణంలో అతడు ఆశ్చర్యకరమైన ధనుస్సును వెనక్కి లాగి, జ్యా-నిర్ఘోషం చేయించి, అత్యంత దుస్సహమైన నాదాన్ని ఉద్భవింపజేశాడు।

Verse 26

आत्मनो नाम विश्राव्य समाभाष्य महासुरान् । मार्तंडकोटिवपुषं कांडमुग्रो मुमोच ह

తన నామాన్ని ఘోషించి, మహాసురులను సంభోదించి, ఆ ఉగ్రుడు కోటి సూర్యుల కాంతితో మండే కాండాన్ని విడిచెను।

Verse 27

ददाह त्रिपुरस्थास्तान्दैत्यांस्त्रीन्विमलापहः । स आशुगो विष्णुमयो वह्निशल्यो महाज्वलन्

అప్పుడు ఆ నిర్మల పాపనాశక శక్తి త్రిపురంలో ఉన్న ఆ మూడు దైత్యులను దహించింది। అది శీఘ్రగామి, విష్ణుశక్తితో నిండిన, అగ్నిశల్యముతో మహాజ్వలితమైన అస్త్రంగా మారింది।

Verse 28

ततः पुराणि दग्धानि चतुर्जलधिमेखलाम् । गतानि युगपद्भूमिं त्रीणि दग्धानि भस्मशः

అనంతరం ఆ ప్రాచీన పురములు దగ్ధమయ్యెను; నాలుగు సముద్రములచే వలయితమైన ఆ మూడు ఒకేసారి భూమిపై పడిపోయి పూర్తిగా భస్మమయ్యెను.

Verse 29

दैत्यास्तु शतशो दग्धास्तस्य बाणस्थवह्निना । हाहाकारं प्रकुर्वंतश्शिवपूजाव्यतिक्रमात्

అతని బాణాలలో నివసించిన అగ్నిచేత వందలాది దైత్యులు దగ్ధమయ్యారు; శివపూజను అతిక్రమించినందున వారు హాహాకారాలు చేశారు।

Verse 30

तारकाक्षस्तु निर्दग्धो भ्रातृभ्यां सहितोऽभवत् । सस्मार स्वप्रभुं देवं शंकरं भक्तवत्सलम्

తారకాక్షుడు కూడా తన సోదరులతో కలిసి దగ్ధమై పడిపోయాడు; అప్పుడు భక్తవత్సలుడైన దేవుడు శంకరుని తన ప్రభువుగా స్మరించాడు।

Verse 31

भक्त्या परमया युक्तः प्रलपन् विविधा गिरः । महादेवं समुद्वीक्ष्य मनसा तमुवाच सः

అతడు పరమభక్తితో నిండిపోయి, హృదయవేదనతో అనేక మాటలు పలుకుతూ, మహాదేవుని ఏకాగ్రంగా చూచి మనసులోనే ఆయనను సంభోదించాడు।

Verse 32

तारकाक्ष उवाच । भव ज्ञातोसि तुष्टोऽसि यद्यस्मान् सह बंधुभिः । तेन सत्येन भूयोऽपि कदा त्वं प्रदहिष्यसि

తారకాక్షుడు అన్నాడు—హే భవా (శివా), బంధువులతో కూడిన మమ్మల్ని గుర్తించి నీవు సంతోషించినట్లయితే, ఆ సత్యబలంతో చెప్పు—నీవు మమ్మల్ని మళ్లీ ఎప్పుడు దహించెదవు?

Verse 33

दुर्लभं लब्धमस्माभिर्यदप्राप्यं सुरासुरैः । त्वद्भावभाविता बुद्धिर्जातेजाते भवत्विति

దేవాసురులకూ లభించని అత్యంత దుర్లభమైనదాన్ని మేము పొందాము. నీ భావనతో భావితమైన మా బుద్ధి జన్మ జన్మకు మళ్లీ మళ్లీ ఉద్భవించుగాక.

Verse 34

इत्येवं विब्रुवंतस्ते दानवास्तेन वह्निना । शिवाज्ञयाद्भुतं दग्धा भस्मसादभवन्मुने

హే మునీ! అలా పలుకుచుండగా, శివాజ్ఞచేత ప్రవర్తించిన ఆ అగ్నిచే ఆ దానవులు ఆశ్చర్యకరంగా దగ్ధమై భస్మమయ్యారు.

Verse 35

अन्येऽपि बाला वृद्धाश्च दानवास्तेन वह्निना । शिवाज्ञया द्रुतं व्यास निर्दग्धा भस्मसात्कृताः

హే వ్యాసా! శివాజ్ఞచేత అదే అగ్ని ఇతర దానవులను కూడా—బాలులను, వృద్ధులను—త్వరగా దగ్ధం చేసి భస్మం చేసింది.

Verse 36

स्त्रियो वा पुरुषा वापि वाहनानि च तत्र ये । सर्वे तेनाग्निना दग्धाः कल्पान्ते तु जगद्यथा

అక్కడ ఉన్న స్త్రీలైనా పురుషులైనా, అలాగే అక్కడి వాహనాలు-యానాలు అన్నీ—ఆ అగ్నిచేత దగ్ధమయ్యాయి; కల్పాంతంలో సమస్త జగత్తు అగ్నిచేత నశించునట్లు।

Verse 37

भर्तॄन्कंठगतान्हित्वा काश्चिद्दग्धा वरस्त्रियः । काश्चित्सुप्ताः प्रमत्ताश्च रतिश्रांताश्च योषितः

కొంతమంది శ్రేష్ఠ స్త్రీలు తమ కంఠాన్ని పట్టుకున్న భర్తలను వదలి దగ్ధమయ్యారు; మరికొందరు నిద్రలో ఉండగా, కొందరు ప్రమత్తులై మోహితులై ఉండగా, ఇంకొందరు రతిలో శ్రాంతులై ఉన్నారు।

Verse 38

अर्द्धदग्धा विबुद्धाश्च बभ्रमुर्मोहमूर्च्छिताः । तेन नासीत्सुसूक्ष्मोऽपि घोरत्रिपुरवह्निना

వారు అర్ధదగ్ధులై, మళ్లీ అకస్మాత్తుగా చైతన్యమొందీ, మోహమూర్ఛలో త్రోవతప్పి తిరిగారు। ఆ ఘోర త్రిపురాగ్నితో వారి సూక్ష్మమైన అణువుకూడా మిగలలేదు।

Verse 39

अविदग्धो विनिर्मुक्तः स्थावरो जंगमोपि वा । वर्जयित्वा मयं दैत्यं विश्वकर्माणमव्ययम्

అవిదగ్ధుడైనా, విముక్తుడైనా, స్థావరమైనా జంగమమైనా—దైత్యుడు మయను మాత్రమే మినహాయించి—అవ్యయుడైన విశ్వకర్మ దేవశిల్పి అవసరమైనదంతా నిర్మించగలడు।

Verse 40

अविरुद्धं तु देवानां रक्षितं शंभुतेजसा । विपत्कालेपि सद्भक्तं महेशशरणागतम्

దేవులకు ప్రత్యక్ష విరోధం లేకున్నా శంభువు తేజస్సు వారిని కాపాడుతుంది. ముఖ్యంగా విపత్తు వేళ మహేశుని శరణు పొందిన సద్భక్తుడు నిశ్చయంగా రక్షింపబడతాడు.

Verse 41

सन्निपातो हि येषां नो विद्यते नाशकारकः । दैत्यानामन्यसत्त्वानां भावाभावे कृताकृते

వినాశానికి కారణమయ్యే కారణసంయోగం ఎవరిలోనూ లేకపోతే—దైత్యులలో గానీ ఇతర జీవులలో గానీ—భావం, అభావం అనే స్థితుల్లో ‘చేసినది’ ‘చేయనిది’ అనే బంధక ఫలం కలగదు.

Verse 42

तस्माद्यत्नस्सुसंभाव्यः सद्भिः कर्तव्य एव हि । गर्हणात्क्षीयते लोको न तत्कर्म समाचरेत्

కాబట్టి సజ్జనులు బాగా ఆలోచించి చేసిన ప్రయత్నమే చేయాలి. నింద వల్ల లోకంలో గౌరవం తగ్గుతుంది; అందుచేత దూషణకు దారితీసే కర్మను చేయకూడదు.

Verse 43

न संयोगो यथा तेषां भूयात्त्रिपुरवासिनाम् । मतमेतद्धि सर्वेषां दैवाद्यदि यतो भवेत्

త్రిపురవాసులు మళ్లీ ఏ విధంగానూ కలసి గుంపుగా మారకూడదు. ఇదే అందరి నిర్ణయం; ఎందుకంటే దైవయోగవశాత్తు వారి పునఃసంయోగం జరిగితే, అదే వారి పునర్బలానికి కారణమవుతుంది.

Verse 44

ये पूजयंतस्तत्रापि दैत्या रुद्रं सबांधवाः । गाणपत्यं ययुस्सर्वे शिवपूजावि धेर्बलात्

అక్కడ కూడా ఆ దైత్యులు బంధువులతో కలిసి రుద్రుని పూజించసాగారు. శివపూజావిధి యొక్క బలమైన ప్రభావంతో వారు అందరూ గాణపత్య మార్గంలో ప్రవేశించారు.