वैवाहिकानुष्ठानसमापनं दानप्रशंसा च / Completion of Wedding Rites and Praise of Gifts (Dāna)
ఈ అధ్యాయంలో శివ–పార్వతుల వివాహానంతర కర్మక్రమం కొనసాగుతుంది. బ్రహ్మ నారదునికి చెప్పినట్లు—శివాజ్ఞతో ఋషిసభల సమక్షంలో శిరోభిషేకం, మంగళదర్శనం, హృదయాలంబన కర్మలు, స్వస్తిపాఠం మహోత్సవంతో సహా సక్రమంగా నిర్వహించబడ్డాయి. ద్విజ ఆచార్యుల ఆదేశానుసారం శివుడు శివా శిరస్సుపై సిందూరం పెట్టగా, పార్వతి దివ్య తేజస్సుతో ప్రకాశించి ‘గిరిజా’గా ప్రసిద్ధి చెందింది. పూజారుల సూచనతో దంపతులను ఒకే ఆసనంపై కూర్చోబెట్టారు—దాంపత్య ఏకత్వం, లోకమంగళం ప్రకటితమయ్యాయి. అనంతరం తమ స్థానానికి వెళ్లి ఆనందంతో సంస్రవ-ప్రాశన సమాప్తికర్మను చేశారు. వివాహయజ్ఞం పూర్తయ్యాక శివుడు లోకహితార్థం బ్రహ్మకు పూర్ణపాత్రం ప్రసాదించి, ఆచార్యులకు మరియు బ్రాహ్మణులకు గోదానం సహా స్వర్ణం, రత్నాలు మొదలైన అనేక శుభదానాలు ఇచ్చాడు. చివరికి దేవతలు, సమస్త జీవులు జయధ్వనులతో ఆనందోత్సవం చేసారు—కర్మకు విశ్వసమ్మతి లభించినట్లు.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । ततश्चाहं मुनिगणैश्शेषकृत्यं शिवाज्ञया । अकार्षं नारद प्रीत्या शिवाशिवविवाहतः
బ్రహ్మ పలికెను— అనంతరం శివాజ్ఞచే నేను మునిగణములతో కలిసి మిగిలిన కర్మకాండలను నిర్వహించితిని. హే నారదా, శివా-శివుల శుభవివాహ కారణంగా నేను ఆనందంతో అలా చేసితిని.
Verse 2
तयोश्शिरोऽभिषेकश्च बभूवादरतस्ततः । ध्रुवस्यदर्शनं विप्राः कारयामासुरादरात
ఆపై భక్తి-శ్రద్ధలతో వారి శిరోభిషేకం నిర్వహించబడింది. తదనంతరం, ఓ బ్రాహ్మణులారా, ధ్రువుని శుభదర్శనం భక్తితో ఏర్పాటుచేశారు।
Verse 3
हृदयालम्भनं कर्म बभूव तदनन्तरम् । स्वस्तिपाठश्च विप्रेन्द्र महोत्सवपुरस्सरः
అనంతరం హృదయాన్ని ఆనందింపజేసే కర్మ నిర్వహించబడింది. తరువాత, ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, మహోత్సవానికి పూర్వరంగంగా స్వస్తిపాఠం చేయబడింది।
Verse 4
शिवाशिरसि सिन्दूरं ददौ शम्भुर्द्विजाज्ञया । तदानीं गिरिजाभिख्याद्भुतावर्ण्या बभूव ह
ద్విజుని ఆజ్ఞతో శంభువు శివా శిరస్సుపై సిందూరం ఉంచాడు. ఆ క్షణమే గిరిజా ఆశ్చర్యకరమైన కాంతితో ప్రకాశించింది; ఆమె సౌందర్యం వర్ణనాతీతమైంది.
Verse 5
ततो विप्राज्ञया तौ द्वावेकासनसमास्थितौ । लेभाते परमां शोभां भक्तचित्त मुदावहाम्
తర్వాత విప్రుని ఆజ్ఞతో ఆ ఇద్దరూ ఒకే ఆసనంపై కలిసి కూర్చున్నారు. వారు పరమ శోభను పొందారు; అది భక్తుల హృదయాలకు ఆనందాన్ని కలిగించింది.
Verse 6
ततः स्वस्थानमागत्य संस्रवप्राशनं मुदा । चक्रतुस्तौ निदेशान्मेऽद्भुतलीलाकरौ मुने
ఆపై వారు ఇద్దరూ తమ తమ స్థానాలకు తిరిగి వచ్చి, నా ఆజ్ఞ ప్రకారం, ఆనందంతో సంస్రవము (ప్రసాద-శేషము)ను పానము చేశారు. ఓ మునీ, వారు అద్భుత దివ్యలీలాకారులు.
Verse 7
इत्थं निवृत्ते विधिवद्याज्ञे वैवाहिके शिवः । ब्रह्मणे पूर्णपात्रं मे ददौ लोककृते प्रभुः
ఇలా విధివిధానాలతో వైవాహిక యజ్ఞం పూర్తయ్యాక, లోకహితకారుడైన ప్రభువు శివుడు నా తరఫున బ్రహ్మకు సంపూర్ణంగా నిండిన పాత్రను దానంగా ఇచ్చాడు.
Verse 8
गोदानं विधिवच्छम्भुराचार्याय ददौ ततः । महादानानि च प्रीत्या यानि मङ्गलदानि वै
తదుపరి శంభువు విధివిధానాలతో ఆచార్యునికి గోదానం ఇచ్చాడు; అలాగే ఆనందభక్తితో మహాదానాలు—మంగళదాయక దానాలు కూడా—సమర్పించాడు.
Verse 9
ततश्शतसुवर्णं च विप्रेभ्यस्स ददौ पृथक् । बहुभ्यो रत्नकोटीश्च नानाद्रव्याण्यनेकशः
ఆ తరువాత అతడు బ్రాహ్మణులకు విడివిడిగా వంద స్వర్ణముద్రలు దానమిచ్చెను. ఇంకా అనేకులకు రత్నకోటులు మరియు నానావిధ ద్రవ్యములను అపారంగా ప్రసాదించెను.
Verse 10
तदानीममरास्सर्वे परे जीवाश्चराचराः । मुमुदुश्चेतसातीव जयध्वनिः
అదే సమయంలో సమస్త అమర దేవతలు మరియు ఇతర చరాచర జీవులు హృదయమున అత్యంత ఆనందించిరి; ‘జయ’ అనే ఘన ధ్వని ఉద్భవించెను.
Verse 11
मङ्गलध्वनिगानश्च बभूव बहु सर्वतः । वाद्यध्वनिरभूद्रम्यो सर्वानन्दप्रवर्द्धनः
సర్వత్రా విస్తారంగా మంగళగానధ్వనులు, ఉత్సవనాదాలు ఉద్భవించాయి. వాద్యాల మధురధ్వని అందరి ఆనందాన్ని పెంచింది.
Verse 12
हरिर्मयाथ देवाश्च मुनयश्चापरेऽखिलाः । गिरिमामन्त्र्य सुप्रीत्या स्वस्थानम्प्रययुर्द्रुतम्
అప్పుడు హరి (విష్ణువు), నేను, అలాగే ఇతర సమస్త దేవతలు, మునులు—గిరిరాజు (హిమాలయ)ను స్నేహపూర్వకంగా వీడ్కోలు చెప్పి—త్వరగా తమ తమ ధామాలకు వెళ్లారు.
Verse 13
तदानीं शैलनगरे स्त्रियश्च मुदिता वरम् । शिवाशिवौ समानीय ययुः कुह वरालयम्
అప్పుడు శైలనగరంలో స్త్రీలు పరమానందంతో శివ-శివలను సమీపింపజేసి, శోభనమైన వరాలయానికి (వివాహనివాసానికి) వెళ్లారు.
Verse 14
लौकिकाचारमाजह्रुस्ताः स्त्रियस्तत्र चादृताः । महोत्साहो बभूवाथ सर्वतः प्रमुदावहः
అక్కడ ఆ స్త్రీలు లోకాచారాన్ని అనుసరించారు, మరియు వారు యథోచితంగా గౌరవింపబడ్డారు. ఆపై సర్వత్ర మహోత్సాహం ఉద్భవించి, అన్ని వైపులా ఆనందాన్ని కలిగించింది.
Verse 15
अथ तास्तौ समानीय दम्पती जनशंकरौ । वासालयम्महादिव्यं भवाचारं व्यधुर्मुदा
అప్పుడు జనమంగళకరులైన శివ–పార్వతీ దంపతులను అక్కడికి తీసుకొచ్చారు. వారు ఆనందంతో మహాదివ్యమైన నివాసాన్ని సిద్ధం చేసి, భవుడు (శివుడు)కు తగిన పవిత్ర ఆచారాన్ని స్థాపించారు.
Verse 16
अथो समीपमागत्य शैलेन्द्रनगरस्त्रियः । निर्वृत्य मङ्गलं कर्म प्रापयन्दम्पती गृहम्
తర్వాత శైలేంద్రనగర స్త్రీలు సమీపానికి వచ్చి, విధిగా మంగళకర్మలను పూర్తిచేసి, ఆ దివ్య దంపతులను తోడ్కొని గృహానికి చేర్చారు.
Verse 17
कृत्वा जयध्वनिं चक्रुर्ग्रन्थिनिर्मोचनादिकम् । सस्मितास्सकटाक्षाश्च पुलकाञ्चितविग्रहाः
వారు జయధ్వని చేసి, గ్రంథి-విమోచనాది మంగళాచారాలను నిర్వహించారు. చిరునవ్వులతో, కటాక్షాలు మార్పిడి చేసుకుంటూ, రోమాంచిత దేహాలతో ఆనందంలో మునిగిపోయారు.
Verse 18
वासगेहं सम्प्रविश्य मुमुहुः कामिनीवराः । प्रसंशन्त्यस्स्वभाग्यानि पश्यन्तः परमेश्वरम्
నివాసగృహంలో ప్రవేశించగానే ఆ శ్రేష్ఠ స్త్రీలు పరవశించిపోయారు. పరమేశ్వరుడు (శివుడు)ను దర్శించి, తమ భాగ్యాన్ని తామే ప్రశంసించారు.
Verse 19
महासुरूपवेषश्च सर्व लावण्यसंयुतम् । नवीनयौवनस्थञ्च कामिनीचित्तमोहनम्
ఆయన అత్యంత సుందరమైన రూపవేషాలతో ప్రత్యక్షమయ్యాడు, సమస్త లావణ్యంతో సమన్వితుడు. నూతన యౌవనంలో నిలిచి, స్త్రీల మనస్సులను మోహింపజేసేవాడై ఉన్నాడు.
Verse 20
ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं सकटाक्षं सुसुन्दरम् । सुसूक्ष्मवासो बिभ्राणं नानारत्न विभूषितम्
ఆయన అత్యంత సుందరంగా దర్శనమిచ్చెను—ముఖమందు స్వల్ప హాస్యంతో ప్రసన్నత, నేత్రములలో మనోహర కటాక్షము; అతి సూక్ష్మ వస్త్రములు ధరించి నానావిధ రత్నాభరణములతో విభూషితుడై ఉన్నాడు।
Verse 21
तदानीन्दिव्यनार्यश्च षोडशारं समाययुः । तौ दम्पती च संद्रष्टुं महादरपुरस्सरम्
అప్పుడే దివ్యనారులు షోడశార చక్రములో సమవేతులయ్యారు; మహా ఉత్సాహముతో ముందుకు సాగి, మహా శోభాయాత్రకు అగ్రసరులై, ఆ దివ్య దంపతులు—శివపార్వతులను—దర్శించుటకు బయలుదేరిరి।
Verse 22
सरस्वती च लक्ष्मीश्च सावित्री जाह्नवी तथा । अदितिश्च शची चैव लोपामुद्राप्यरुन्धती
సరస్వతి, లక్ష్మి, సావిత్రి, జాహ్నవి; అదితి, శచీ కూడా—అలాగే లోపాముద్ర మరియు అరుంధతి సైతం (ఉన్నారు/స్మరణీయులు)।
Verse 23
अहल्या तुलसी स्वाहा रोहिणी च वसुन्धरा । शतरूपा च संज्ञा च रतिरेतास्सुरस्त्रियः
అహల్య, తులసి, స్వాహా, రోహిణీ, వసుంధర; శతరూపా, సంజ్ఞా, రతి—ఇవే దేవస్త్రీలు (ఇక్కడ) పేర్కొనబడినవి।
Verse 24
देवकन्या नागकन्या मुनिकन्या मनोहराः । तत्र या याः स्थितास्तासां सङ्ख्यां कर्तुं च कः क्षमः
అక్కడ దేవకన్యలు, నాగకన్యలు, మునికన్యలు—అందరూ మనోహరులు—ఉన్నారు. అక్కడ నిలిచిన వారందరి సంఖ్యను లెక్కించగలవాడు ఎవరు?
Verse 25
ताभी रत्नासने दत्ते तत्रोवास शिवो मुदा । तमूचुः क्रमतो देव्यस्सुहास मधुरं वचः
వారు ఆయనను రత్నాసనంపై కూర్చోబెట్టినప్పుడు, శివుడు ఆనందంతో అక్కడే విరాజిల్లాడు. ఆపై దేవతామాతలు క్రమంగా చిరునవ్వుతో మధుర వచనాలు పలికారు।
Verse 26
सरस्वत्युवाच । प्राप्ता सती महादेवाधुना प्राणाधिका मुदा । दृष्ट्वा प्रियास्यञ्चन्द्राभं सन्तापन्त्यज कामुक
సరస్వతి చెప్పింది—“ఇప్పుడు సతి మహాదేవుని చేరింది; ఆమె ఆయనకు ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైనది, అందువల్ల మహానందం కలిగింది. ఓ కాముకా, ప్రియురాలి చంద్రసమ ముఖాన్ని చూచి దుఃఖసంతాపాన్ని విడిచిపెట్టు.”
Verse 27
कालं गमय कालेश सतीसंश्लेषपूर्वकम् । विश्लेषस्ते न भविता सर्वकालं ममाश्रिता
హే కాలేశా, సతీతో సంయోగముతో కాలాన్ని గడుపుము. నీకు ఆమెతో ఎప్పటికీ వియోగం కలగదు; నేను సర్వకాలమూ నీ ఆశ్రయమై నీ శరణు పొందుదును.
Verse 28
लक्ष्मीरुवाच । लज्जां विहाय देवेश सतीं कृत्वा स्ववक्षसि । तिष्ठ ताम्प्रति का लज्जा प्राणा यान्ति यया विना
లక్ష్మీ పలికెను—హే దేవేశా, లజ్జను విడిచి సతీని నీ వక్షస్థలంపై చేర్చుకొని ఆమెతోనే నిలిచియుండుము. ఆమె పట్ల ఏ లజ్జ? ఆమె లేక ప్రాణములే విడిచిపోతాయి.
Verse 29
सावित्र्युवाच । भोजयित्वा सती शम्भो शीघ्रं त्वं भुंक्ष्व मा खिद । तदाचम्य सकर्पूरन्तांबूलं देहि सादरम्
సావిత్రి పలికెను—హే శంభూ, సతీకి భోజనం పెట్టి నీవు త్వరగా భుజించుము, దుఃఖించకు. తరువాత ఆచమనం చేసి కర్పూరముతో కూడిన తాంబూలాన్ని భక్తితో స్వీకరించుము.
Verse 30
जाह्नव्युवाच । स्वर्णकांतिकरां धृत्वा केशान्मार्जय योषितः । कामिन्यास्स्वामिसौभाग्यसुखं नातः परं भवेत्
జాహ్నవీ పలికెను—సువర్ణకాంతిగల చేతితో (సువర్ణ దువ్వెన/ఆభరణంతో) స్త్రీ తన కేశాలను శుభ్రపరచి అలంకరించుకోవాలి. ప్రియ భార్యకు భర్త సౌభాగ్యసుఖం కన్నా మించిన ఆనందం లేదు.
Verse 31
अदितिरुवाच । भोजनान्ते शिवः शम्भुं मुखं शुद्ध्यर्थमादरात् । जलं देहि महाप्रीत्या दम्पतिप्रेम दुर्लभम्
అదితి చెప్పింది—భోజనం అనంతరం శివా, శంభువు ముఖశుద్ధి కోసం ఆదరంతో నీరు కోరుతుంది—“మహాప్రీతితో నీరు ఇవ్వండి”; దంపతుల ఇలాంటి ప్రేమ దుర్లభం.
Verse 32
शच्युवाच । कृत्वा विलापं यद्धेतोः शिवां कृत्वा च वक्षसि । यो बभ्रामानिशं मोहात् का लज्जा ते प्रियाम्प्रति
శచీ చెప్పింది—ఎవరి కోసం నీవు విలపించావు, శివాను వక్షస్థలానికి హత్తుకున్నప్పటికీ; ఆపై మోహంతో రాత్రంతా తిరిగావు—ఇప్పుడు నీ ప్రియురాలిపట్ల నీకు ఏ లజ్జా లేదా సంకోచం ఉంది?
Verse 33
लोपामुद्रोवाच । व्यवहारोऽस्ति च स्त्रीणां भुक्त्वा वासगृहे शिव । दत्त्वा शिवायै ताम्बूलं शयनं कर्तुमर्हसि
లోపాముద్ర చెప్పింది—హే శివా, స్త్రీలలో ఈ ఆచారం ఉంది: గృహంలో భోజనం చేసిన తరువాత శివా (పార్వతి)కి తాంబూలం సమర్పించి, ఆపై శయనానికి వెళ్లడం యుక్తం.
Verse 34
अरुन्धत्युवाच । मया दत्तां सतीमेनां तुभ्यन्दातुमनीप्सिताम् । विविधं बोधयित्वेमां सुरतिं कर्तुमर्हसि
అరుంధతి చెప్పింది—ఇచ్చకపోయినా ఈ సతీమణిని నేను నీకు ఇచ్చాను. ఆమెకు వివిధ రీతుల్లో బోధించి, విధివిధానంగా ఆమెతో దాంపత్యసంగమం చేయవలెను.
Verse 35
अहल्योवाच । वृद्धावस्थाम्परित्यज्य ह्यतीव तरुणो भव । येन मेनानुमन्येत त्वां सुतार्पितमानसा
అహల్య చెప్పింది—వృద్ధావస్థను విడిచి అత్యంత యౌవనవంతుడవు కావాలి; అప్పుడు కుమార్తెకు మనసు అర్పించిన మేనా నిన్ను సమ్మతిస్తుంది.
Verse 36
तुलस्युवाच । सती त्वया परित्यक्ता कामो दग्धः पुरा कृतः । कथन्तदा वसिष्ठश्च प्रभो प्रस्थापितोऽधुना
తులసి పలికింది— ఓ ప్రభూ, సతిని మీరు ఒకప్పుడు పరిత్యజించారు, కామదేవుని కూడా పూర్వం దహించారు; అయితే ఓ స్వామీ, వశిష్ఠుని ఇప్పుడు ఎలా పంపించారు?
Verse 37
स्वाहोवाच । स्थिरो भव महादेव स्त्रीणां वचसि साम्प्रतम् । विवाहे व्यवहारोऽस्ति पुरन्ध्रीणां प्रगल्भता
స్వాహా పలికింది— ఓ మహాదేవా, ఈ సమయంలో స్త్రీల మాటల ఎదుట స్థిరంగా ఉండండి. వివాహ వ్యవహారంలో లోకరీతి లావాదేవీలు ఉంటాయి; స్త్రీలు వాక్యములోను ప్రవర్తనలోను ధైర్యంగా (ప్రగల్భంగా) ఉంటారు।
Verse 38
रोहिण्युवाच । कामम्पूरय पार्वत्याः कामशास्त्रविशारद । कुरु पारं स्वयं कामी कामिनीकामसागरम्
రోహిణి పలికింది— హే కామశాస్త్రవిశారదా, పార్వతీ కోరికను నెరవేర్చుము. నీవే కామి అయి ఈ కామినీ ఆకాంక్షాసముద్రాన్ని అవతల తీరం చేర్చుము.
Verse 39
वसुन्धरोवाच । जानासि भावं भावज्ञ कामार्तानां च योषिताम् । न च स्वं स्वामिनं शम्भो ईश्वरं पाति सन्ततम्
వసుంధర పలికింది— హే భావజ్ఞా, కామార్త స్త్రీల అంతర్భావాన్ని నీవు ఎరుగుదువు. అయినా హే శంభో, చంచలమైన మనస్సు తన స్వామి పరమేశ్వరుని నిత్యం కాపాడదు, నిష్ఠగా నిలవదు.
Verse 40
शतरूपोवाच । भोगं दिव्यं विना भुक्त्वा न हि तुष्येत्क्षुधातुरः । येन तुष्टिर्भवेच्छंभो तत्कर्तुमुचितं स्त्रियाः
శతరూప పలికింది— దివ్యభోగం లేక భుజించినా ఆకలితో బాధపడేవాడు తృప్తి పొందడు. కనుక హే శంభో, నీవు సంతుష్టి పొందునట్లు ఏది ఉంటే, అది స్త్రీ చేయుట యుక్తం.
Verse 41
संज्ञोवाच । तूर्णं प्रस्थापय प्रीत्या पार्वत्या सह शङ्करम् । रत्नप्रदीपन्ताम्बूलं तल्पं निर्माय निर्जने
సంజ్ఞా చెప్పింది—ప్రేమతో త్వరగా పార్వతితో కూడిన శంకరుని పంపించండి. ఏకాంతస్థలంలో శయ్యను సిద్ధం చేసి, రత్నదీపాలను అమర్చి, తాంబూలాన్ని సిద్ధంగా ఉంచండి।
Verse 42
ब्रह्मोवाच । स्त्रीणान्तद्वचनं श्रुत्वा ता उवाच शिवः स्वयम् । निर्विकारश्च भगवान्योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः
బ్రహ్మ చెప్పాడు—ఆ స్త్రీల మాటలు విని, స్వయంగా శివుడు వారితో పలికెను—ఆయన నిర్వికారుడైన భగవాన్, యోగీంద్రుల గురువులకూ గురువు।
Verse 43
शंकर उवाच । देव्यो न ब्रूत वचनमेवंभूतं ममान्तिकम् । जगतां मातरः साध्व्यः पुत्रे चपलता कथम्
శంకరుడు పలికెను—హే దేవీగణమా, నా సమీపంలో ఇలాంటి మాటలు పలకకండి. మీరు జగత్తుకు సాధ్వీ మాతృకలు; స్వపుత్రుని పట్ల చపలత్వం ఎలా కలుగును?
Verse 44
ब्रह्मोवाच । शङ्करस्य वचः श्रुत्वा लज्जितास्सुरयोषितः । बभूवुः सम्भ्रमात्तूष्णीं चित्रपुत्तलिका यथा
బ్రహ్ముడు పలికెను—శంకరుని వచనములు విని దేవపత్నులు లజ్జించిరి; అకస్మాత్తుగా కలిగిన సంభ్రమంతో చిత్రపుత్తలికల వలె మౌనమయ్యిరి.
Verse 45
भुक्त्वा मिष्टान्नमाचम्य महेशो हृष्टमानसः । सकर्पूरं च तांबूलं बुभुजे भार्य या सह
మిష్టాన్నము భుజించి ఆచమనం చేసి హృష్టమనస్కుడైన మహేశుడు తన భార్య (పార్వతి)తో కలిసి కర్పూరమిశ్రిత తాంబూలమును ఆస్వాదించెను.
Verse 50
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीय पार्वतीखण्डे परिहासवर्णनंनाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణమునందలి ద్వితీయ రుద్రసంహితలో తృతీయ పార్వతీఖండములో ‘పరిహాసవర్ణనం’ అను పేరుగల యాభైవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The chapter depicts the completion of Śiva–Pārvatī’s wedding proceedings, including anointing rites, auspicious recitations, shared seating, and the formal closing of the vaivāhika yajña followed by gifts.
Ritual closure and dāna are presented as cosmic-stabilizing acts: the union of Śiva–Śivā is publicly sealed through maṅgala-kriyā, while gifts redistribute auspicious power and merit for loka-kalyāṇa (welfare of worlds).
Śiva appears as Śambhu, the ritual patron and giver of boons; Pārvatī is explicitly marked as Girijā and described as wondrously radiant after the sindūra rite, emphasizing her auspicious śakti in the marital context.