Anasūyā–Atri Tapas-Varṇana (Description of Anasūyā and Atri’s Austerities)

Verse 1

सूत उवाच । ब्रह्मपुर्यां चित्रकूटं लिंगं मत्तगजेन्द्रकम् । ब्रह्मणा स्थापितं पूर्वं सर्वकामसमृद्धिदम्

సూతుడు పలికెను—బ్రహ్మపురిలో ‘చిత్రకూట’ అనే లింగం ఉంది; అది ‘మత్తగజేంద్రకం’ అని ప్రసిద్ధి. పూర్వకాలంలో బ్రహ్మదేవుడు దానిని స్థాపించాడు; అది సమస్త శుభకామనలకు సంపూర్ణ సమృద్ధిని ప్రసాదిస్తుంది.

Verse 2

तत्पूर्वदिशि कोटीशं लिंगं सर्ववरप्रदम् । गोदावर्य्याः पश्चिमे तल्लिंगं पशुपतिनामकम्

ఆ స్థలానికి తూర్పున కోటీశ లింగము ఉంది; అది సమస్త వరములను ప్రసాదించేది. గోదావరి నదికి పడమట వైపున అదే లింగము ‘పశుపతి’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి.

Verse 3

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायामनसूयात्रितपोवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీ శివ మహాపురాణము నాల్గవ భాగమైన కోటిరుద్రసంహితలో ‘అనసూయా త్రివిధ తపోవర్ణనం’ అనే తృతీయ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.

Verse 4

प्रादुर्भूतः स्वयं देवो ह्यनावृष्ट्यामजीवयत् । स एव शंकरः साक्षादंशेन स्वयमेव हि

వర్షాభావ కాలంలో దేవుడు స్వయంగా ప్రాదుర్భవించి జీవులకు ప్రాణం పోశాడు. ఆయనే సాక్షాత్ శంకరుడు; తన స్వశక్తి యొక్క అంసముచేతనూ ఆయనే స్వయమే.

Verse 5

ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाभाग कथमत्रीश्वरो हरः । उत्पन्नः परमो दिव्यस्तत्त्वं कथय सुव्रत

ఋషులు పలికిరి—ఓ సూతా, ఓ మహాభాగుడా! ఇక్కడ ‘అత్రీశ్వర’ అని ప్రసిద్ధుడైన పరమ దివ్య హరుడు ఎలా ప్రాదుర్భవించాడు? ఓ సువ్రతా, దీని తత్త్వాన్ని మాకు వివరించుము.

Verse 6

सूत उवाच । साधु पृष्ठमृषिश्रेष्ठाः कथयामि कथां शुभाम् । यां कथां सततं श्रुत्वा पातकैर्मुच्यते ध्रुवम्

సూతుడు పలికెను—ఓ ఋషిశ్రేష్ఠులారా, మీరు మేలైన ప్రశ్న అడిగారు. నేను మీకు ఈ శుభ పవిత్ర కథను చెప్పుదును; దీనిని నిరంతరం వినినవాడు నిశ్చయంగా పాపాల నుండి విముక్తుడగును.

Verse 7

दक्षिणस्यां दिशि महत् कामदं नाम यद्वनम् । चित्रकूटसमीपेस्ति तपसां हितदं सताम्

దక్షిణ దిశలో ‘కామద’ అనే మహావనం ఉంది. అది చిత్రకూట సమీపంలో ఉండి, సత్పురుషుల తపస్సుకు హితకరమైనది—తపస్సుకు అనుకూల ఫలములను ప్రసాదించేది.

Verse 8

तत्र च ब्रह्मणः पुत्रो ह्यत्रिनामा ऋषिः स्वयम् । तपस्तेपेऽति कठिनमनसूयासमन्वितः

అక్కడే బ్రహ్ముని కుమారుడైన అత్రి అనే ఋషి స్వయంగా—అనసూయతో కూడి—అత్యంత కఠినమైన తపస్సు చేశాడు.

Verse 9

पूर्वं कदाचित्तत्रैव ह्यनावृष्टिरभून्मुने । दुःखदा प्राणिनां दैवाद्विकटा शतवार्षिकी

హే మునీ! పూర్వం అదే స్థలంలో దైవవశాత్ ప్రాణులకు దుఃఖదాయకమైన అత్యంత భయంకరమైన శతవర్షాల అనావృష్టి కలిగింది।

Verse 10

वृक्षाश्शुष्कास्तदा सर्वे पल्लवानि फलानि च । नित्यार्थं न जलं क्वापि दृष्टमासीन्मुनीश्वराः

హే మునీశ్వరులారా! అప్పుడు అన్ని వృక్షాలు ఎండిపోయాయి—కొమ్మల పల్లవాలు, ఫలాలు కూడా; నిత్యావసరానికి ఎక్కడా నీరు కనబడలేదు।

Verse 11

आर्द्रीभावो न लभ्येत खरा वाता दिशो दश । हाहाकारो महानासीत्पृथिव्यां दुःखदोऽति हि

ఎక్కడా తేమ లభించలేదు; పది దిక్కుల నుండీ కఠినమైన గాలులు వీచాయి. భూమిపై మహా హాహాకారం లేచింది; అది సమస్త జీవులకు అత్యంత దుఃఖదాయకమైంది.

Verse 12

संवर्तं चैव भूतानां दृष्ट्वात्रि गृहिणी प्रिया । साध्वी चैवाब्रवीदत्रिं मया दुःखं न सह्यते

జీవులపై సంభవించిన సంహారసమానమైన ప్రళయాన్ని చూసి, అత్రి ముని ప్రియ భార్య అయిన సాధ్వి అత్రిని ఇలా అంది—“ఈ దుఃఖాన్ని నేను భరించలేను.”

Verse 13

समाधौ च विलीनोभूदासने संस्थितः स्वयम् । प्राणायामं त्रिरावृत्त्या कृत्वा मुनिवरस्तदा

అప్పుడు ఆ మునివరుడు తన ఆసనంపై స్వయంగా కూర్చుని సమాధిలో లీనమయ్యాడు; మూడు ఆవర్తనాలుగా ప్రాణాయామం చేసి గాఢ అంతఃనిశ్శబ్దంలో ప్రవేశించాడు.

Verse 14

ध्यायति स्म परं ज्योतिरात्मस्थमात्मना च सः । अत्रिर्मुनिवरो ज्ञानी शंकरं निर्विकारकम्

జ్ఞాననిష్ఠుడైన మునివరుడు అత్రి, తన అంతరాత్మతో ఆత్మస్థమైన పరమ జ్యోతిని—నిర్వికారుడైన శంకరుని—ధ్యానించాడు.

Verse 15

स्वामिनि ध्यानलीने च शिष्यास्ते दूरतो गताः । अन्नं विना तदा ते तु मुक्त्वा तं स्वगुरुं मुनिम्

స్వామి ధ్యానసమాధిలో లీనుడైనప్పుడు శిష్యులు దూరదేశానికి వెళ్లిపోయారు. ఆపై అన్నం లేక తమ స్వగురువైన మునిని వారు విడిచిపెట్టారు.

Verse 16

एकाकिनी तदा जाता सानसूया पतिव्रता

అప్పుడు ఆమె ఒంటరిగా నిలిచింది—ద్వేషం, ఈర్ష్యలేని అనసూయ—పతివ్రత ధర్మంలో అచంచలంగా నిలిచింది।

Verse 17

सिषेवे सा च सततं तं मुदा मुनिसत्तमम् । पार्थिवं सुन्दरं कृत्वा मंत्रेण विधि पूर्वकम्

ఆమె ఆనందంతో నిరంతరం ఆ మునిశ్రేష్ఠుని సేవించింది. అందమైన పార్థివ లింగాన్ని తయారు చేసి, మంత్రంతో విధిపూర్వకంగా పూజ చేసి, నియమవ్రతాలను ఆచరించింది।

Verse 18

मानसैरुपचारैश्च पूजयामास शंकरम् । तुष्टाव शंकरं भक्त्या संसेवित्वा मुहुर्मुहुः

మానసిక ఉపచారాలతో, భక్తి సమర్పణలతో ఆమె శంకరుని పూజించింది. మళ్లీ మళ్లీ సేవ చేసి, హృదయభక్తితో శంకరుని స్తుతించింది।

Verse 19

बद्धाञ्जलिपुटा भूत्वा प्रक्रम्य स्वामिनं शिवम् । दण्डवत्प्रणिपातेन प्रतिप्रक्रमणं तदा

తర్వాత అంజలి బద్ధంగా వారు స్వామి శివుని ప్రదక్షిణ చేశారు. ఆపై దండవత్ ప్రణామం చేసి, వినయంతో వెనుదిరిగి బయలుదేరారు।

Verse 20

चकार सुचरित्रा सानसूया मुनिकामिनी । दैत्याश्च दानवाः सर्वे दृष्ट्वा तु सुन्दरीं तदा

అప్పుడు సుచరిత్ర, మునిప్రియ అనసూయ అలాగే ఆచరించింది. ఆ సుందరిని చూసి ఆ సమయంలో సమస్త దైత్యులు, దానవులు మనస్సులో కలత చెందారు।

Verse 21

विह्वलाश्चाभवंस्तत्र तेजसा दूरतः स्थिताः । अग्निं दृष्ट्वा यथा दूरे वर्तन्ते तद्वदेव हि

అక్కడ వారు విహ్వలులై, ఆ తేజస్సును భరించలేక దూరంగా నిలిచారు. మండుతున్న అగ్నిని చూచి జనులు దూరంగా ఉండునట్లు, వారూ అలాగే దూరంగా ఉన్నారు.

Verse 22

तथैनां च तदा दृष्ट्वा नायान्तीह समीपगाः । अत्रेश्च तपसश्चैवानसूया शिवसेवनम्

అప్పుడు ఆమెను చూచి వారు ఆమె సమీపానికి రాలేదు. ఎందుకంటే అత్రి మహర్షి తపస్సు మరియు అనసూయాదేవి శివసేవాభక్తి మహా ప్రభావశాలిగా, పవిత్రకరంగా ఉండెను.

Verse 23

विशिष्यते स्म विप्रेन्द्रा मनोवाक्कायसंस्कृतम । तावत्कालं तु सा देवी परिचर्यां चकार ह

ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, మనస్సు-వాక్కు-శరీర శుద్ధిసంస్కారముతో ఆ దేవి మరింత విశిష్టమైంది. ఆ సమస్త కాలమంతా ఆమె నిరంతరం పరిచర్యా సేవను కొనసాగించింది.

Verse 24

यावत्कालं मुनिवरः प्राणायामपरायणः । तौ दम्पती तदा तत्र स्वस्व कार्यपरायणौ

ఆ శ్రేష్ఠ మునివర్యుడు ప్రాణాయామంలో పూర్తిగా లీనమై ఉన్నంతకాలం, ఆ దంపతులు అక్కడే తమ తమ కర్తవ్యాలలో నిమగ్నులై ఉన్నారు.

Verse 25

संस्थितौ मुनिशार्दूल नान्यः कश्चित्परः स्थितः । एवं जातं तदा काले ह्यत्रिश्च ऋषिसत्तमः

ఓ మునిశార్దూలా, వారు ఇద్దరూ అక్కడ దృఢంగా స్థిరంగా ఉన్నారు; వారికంటే ఉన్నతస్థితిలో మరెవ్వరూ అక్కడ లేరు. ఈ విధంగా ఆ కాలంలో ఋషిశ్రేష్ఠుడు అత్రి కూడా ప్రాదుర్భవించాడు.

Verse 26

ध्याने च परमे लीनो न व्यबुध्यत किंचन । अनसूयापि सा साध्वी स्वामिनं वै शिवं तथा

అతడు పరమధ్యానంలో లీనుడై ఏ విషయమునకూ మేల్కొనలేదు. ఆ సాధ్వి అనసూయ కూడా అలాగే తన స్వామి శివుని యందే సంపూర్ణ ఏకాగ్రతతో నిలిచెను.

Verse 27

नान्यत्परं किंचिज्जानीते स्म च सा सती । तस्यैव तपसा सर्वे तस्याश्च भजनेन च

ఆ సతి ఆయనను తప్ప మరెవ్వరినీ పరమమని ఎరుగలేదు—ఆయనే పరమేశ్వరుడు. ఆయన తపస్సుతో సమస్తమూ నిలిచి సిద్ధించెను; అలాగే ఆయన పట్ల ఆమె భజన-ఆరాధనచేత కూడా.

Verse 28

देवाश्च ऋषयश्चैव गंगाद्यास्सरितस्तथा । दर्शनार्थं तयोः सर्वाः परे प्रीत्या समाययुः

దేవతలును ఋషులును, గంగా మొదలైన నదులును—ఆ ఇద్దరి దర్శనార్థం పరమ ప్రీతితో అందరూ అక్కడికి సమాయత్తమై వచ్చిరి.

Verse 29

दृष्ट्वा च तत्तपस्सेवां विस्मयं परमं ययुः । तयोस्तदद्भुतं दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम्

ఆ తీవ్రమైన తపస్సు-సేవను చూచి వారు పరమ ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యారు. ఆ ఇద్దరి అద్భుత స్థితిని దర్శించి, వారు శ్రీశంకరుని శ్రేష్ఠ భజనమార్గాన్ని పలికారు.

Verse 30

उभयोः किं विशिष्टं च तपसो भजनस्य च । अत्रेश्चैव तपः प्रोक्तमनसूयानुसेवनम्

తపస్సు మరియు భజన—ఈ రెండింటిలో విశేష భేదం ఏమిటి? మహర్షి అత్రి విషయంలో ‘తపస్సు’ అని చెప్పబడింది అనసూయాదేవిని భక్తితో సేవించి అనుసరించడమే.

Verse 31

तत्सर्वमुभयोर्दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम् । पूर्वैश्च ऋषिभिश्चैव दुष्करं तु तपः कृतम्

ఇరుపక్షాలదీ అంతా చూచి వారు పలికిరి—భజనమే పరమ మార్గము; ఎందుకంటే పూర్వ ఋషులుకూడా ఆ దివ్యసిద్ధికై దుష్కరమైన తపస్సు చేసిరి.

Verse 32

एतादृशं तु केनापि क्व कृतं नैतदब्रुवन् । धन्योऽयं च मुनिर्धन्या तथेयमनसूयिका

వారు అన్నారు—ఇలాంటి కార్యం ఎక్కడా ఎవ్వరూ చేసినట్లు మేము వినలేదు. ధన్యుడు ఈ ముని, ధన్యురాలు ఈ అనసూయ—అసూయలేని ఆమె.

Verse 33

यदैताभ्यां परप्रीत्या क्रियते सुतपः पुनः । एतादृशं शुभं चैतत्तपो दुष्करमुत्तमम्

ఈ రెండింటి ద్వారా పరమ ప్రీతితో మళ్లీ సుతపస్సు చేయబడినప్పుడు, అది నిజంగా శుభమగును—అత్యంత దుష్కరమైన ఉత్తమ తపస్సు.

Verse 34

त्रिलोक्यां क्रियते केन साम्प्रतं ज्ञायते न हि । तयोरेव प्रशंसां च कृत्वा ते तु यथागतम्

త్రిలోకాలలో ఇప్పుడీ కార్యం ఎవరు చేస్తున్నారు—అది నిజంగా తెలియదు. ఆ ఇద్దరినీ ప్రశంసించి వారు వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్లిరి.

Verse 35

गतास्ते च तदा तत्र गंगा न गिरिशं विना । गंगा मद्भजनप्रीता साध्वी धर्मविमोहिता

అప్పుడు వారు అక్కడికి వెళ్లిరి; గంగా గిరీశుడు (శివుడు) లేకుండా వెళ్లలేదు. గంగా నా భజనంలో ప్రీతిగల సాధ్వి, ధర్మంలో పూర్తిగా లీనమై—నిజంగా విమోహితురాలై ఉండెను.

Verse 36

कृत्वोपकारमेतस्या गमिष्यामीत्युवाच सा । शिवोऽपि ध्यानसम्बद्धो मुनेरत्रेर्मुनीश्वराः

ఆమెకు ఉపకారం చేసి ఆమె చెప్పింది, “ఇప్పుడు నేను వెళ్తాను.” ఓ మునిశ్రేష్ఠా, శివుడు కూడా అత్రి ముని సన్నిధిలో గాఢ ధ్యానంలో లీనుడై నిలిచెను।

Verse 37

पूर्णांशेन स्थितस्तत्र कैलासं तं जगाम ह । पंचाशच्च तथा चात्र चत्वारि ऋषिसत्तमाः

అక్కడ తన సంపూర్ణ దివ్యాంశంతో నిలిచి, ఆపై ఆయన ఆ కైలాసానికి వెళ్లెను. ఓ ఋషిశ్రేష్ఠా, ఈ వృత్తాంతంలో యాభై నాలుగు (యాభై మరియు నాలుగు) మహర్షులు కూడా ఉన్నారు।

Verse 38

वर्षाणि च गतान्यासन्वृष्टिर्नैवाभवत्तदा । यावच्चाप्यत्रिणा ह्येवं तपसा ध्यानमाश्रितम्

సంవత్సరాలు గడిచిపోయినా, ఆ కాలంలో చినుకైనా వర్షం పడలేదు—ఋషి అత్రి ఈ విధంగా తపస్సు మరియు ధ్యాన-సమాధిలో స్థిరంగా ఉన్నంతవరకు।

Verse 39

अनसूया तदा नैव गृह्णामीतीषणा कृता । एवं च क्रियमाणे हि मुनिना तपसि स्थिते । अनसूयासुभजने यज्जातं श्रूयतामिति

అప్పుడు అనసూయ దృఢంగా నిర్ణయించుకుంది—“నేను దీన్ని స్వీకరించను.” ముని తపస్సులో స్థిరంగా ఉండగా ఇదే విధంగా జరుగుతుండగా, అనసూయ యొక్క ఆ శుభ నివాసంలో ఏమి జరిగిందో వినండి.