Kedāreśvara-pratiṣṭhā: Nara-Nārāyaṇa’s Worship and Śiva’s Abiding as Jyoti
ఈ అధ్యాయంలో సూతుడు వర్ణించేది: భారతఖండంలోని బదర్యాశ్రమంలో హరి యొక్క అంసావతారులైన నర-నారాయణులు దీర్ఘకాలం పార్థివ-పూజ (మట్టి/భూమి ఆధారిత పూజ) ద్వారా శివారాధన చేశారు. భక్తాధీనుడైన శంకరుడు వారి పూజార్థం లింగంలో నిత్యం ప్రత్యక్షమయ్యాడు. చాలాకాలానంతరం ప్రసన్నుడై వరం ఇవ్వగా, నర-నారాయణులు లోకహితార్థం భగవాన్ తన స్వరూపంతో అక్కడే నిలిచివుండాలని కోరారు. అప్పుడు శివుడు హిమాలయాల కేదార ప్రాంతంలో జ్యోతి-రూపంగా స్థిరపడి ‘కేదారేశ్వరుడు’గా ప్రసిద్ధి చెందాడు. కేదారేశ్వర దర్శన-అర్చనలతో భక్తుల అభీష్టాలు సిద్ధిస్తాయి; దేవతలు, ప్రాచీన ఋషులు అక్కడ పూజించి మహేశ్వర కృపతో కోరిన ఫలాలు పొందుతారు. తపోభక్తి స్థిరమైన తీర్థ-ప్రతిష్ఠగా మారి శివతత్త్వాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుందనే గూఢార్థం చెప్పబడింది।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । नरनारायणाख्यौ याववतारौ हरेर्द्विजाः । तेपाते भारते खण्डे बदर्याश्रम एव हि
సూతుడు పలికెను—హే ద్విజ ఋషులారా, హరి యొక్క నర-నారాయణ అనే రెండు అవతారాలు భారతఖండములో నిజముగా బదరీ ఆశ్రమమందే తపస్సు చేసిరి.
Verse 2
ताभ्यां संप्रार्थितश्शंभुः पार्थिवे पूजनाय वै । आयाति नित्यं तल्लिंगे भक्ताधीनतया शिव
ఆ భక్తులు హృదయపూర్వకంగా ప్రార్థించగా, శంభువు పార్థివ లింగంలో పూజ స్వీకరించుటకు నిత్యం వచ్చుచున్నాడు; భక్తుల భక్తికి వశుడై శివుడు భక్తాధీనుడగును.
Verse 3
एवं पूजयतोश्शंभुं तयोर्विष्ण्ववतारयोः । चिरकालो व्यतीताय शैवयोर्धर्मपुत्रयोः
ఈ విధంగా విష్ణువు యొక్క ఆ రెండు అవతారాలు, శైవధర్మనిష్ఠ ధర్మపుత్రులు, శంభువును పూజిస్తూ ఉండగా ఎంతో దీర్ఘకాలం గడిచిపోయింది।
Verse 4
एकस्मिन्समये तत्र प्रसन्नः परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नोस्मि वरो मे व्रियतामिति
ఒక సమయంలో అక్కడ పరమేశ్వరుడు ప్రసన్నుడై ఇలా పలికాడు— “నేను సంతుష్టుడను; నన్ను వరం కోరండి।”
Verse 5
इत्युक्ते च तदा । तेन नरो नारायणस्स्वयम् । ऊचतुर्वचनं तत्र लोकानां हितकाम्यया
ఇలా చెప్పబడగానే నరుడు మరియు నారాయణుడు స్వయంగా, లోకహితాన్ని కోరుతూ, అక్కడ మాటలు పలికారు।
Verse 6
नरनारायणावूचतुः । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरस्त्वया । स्थीयतां स्वेन रूपेण पूजार्थं शंकरस्स्वयम्
నర-నారాయణులు అన్నారు— “హే దేవేశా! మీరు ప్రసన్నులై, వరం ఇవ్వదలచితే, పూజార్థంగా స్వయంగా శంకరుడు తన స్వరూపంతో ఇక్కడ నిలిచియుండుగాక।”
Verse 7
सूत उवाच । इत्युक्तस्तु तदा ताभ्यां केदारे हिमसंश्रये । स्वयं च शंकरस्तस्थौ ज्योतीरूपो महेश्वरः
సూతుడు అన్నాడు—వారిద్దరి మాటలతో, హిమాశ్రయమైన కేదారంలో, స్వయంగా శంకరుడు మహేశ్వరుడు జ్యోతిరూపుడై అక్కడ ప్రత్యక్షమై నిలిచాడు.
Verse 8
ताभ्यां च पूजितश्चैव सर्वदुःखभयापहः । लोकानामुपकारार्थं भक्तानां दर्शनाय वै
ఆ ఇద్దరి చేత పూజింపబడిన ప్రభువు శంభువు, సమస్త దుఃఖభయాలను హరించువాడు, లోకహితార్థముగా మరియు భక్తులకు దివ్య దర్శనానుగ్రహం ఇవ్వుటకై ప్రాకట్యమయ్యెను।
Verse 9
स्वयं स्थितस्तदा शंभुः केदारेश्वरसंज्ञकः । भक्ताभीष्टप्रदो नित्यं दर्शनादर्चनादपि
అప్పుడు స్వయంగా శంభువు అక్కడ ‘కేదారేశ్వర’ అనే నామంతో స్థిరంగా నిలిచెను; ఆయన నిత్యం భక్తుల అభీష్టాలను కేవలం దర్శనముచేతను, ఆరాధనచేతను ప్రసాదించువాడు।
Verse 10
देवाश्च पूजयंतीह ऋषयश्च पुरातनाः । मनोभीष्ट फलं तेते सुप्रसन्नान्महेश्वरात्
ఇక్కడ దేవతలును ప్రాచీన ఋషులును పూజించుచున్నారు; అత్యంత ప్రసన్నుడైన మహేశ్వరుని నుండి వారు తమ మనసులో కోరిన ఫలమును పొందిరి।
Verse 11
भवस्य पूजनान्नित्यं बदर्याश्रमवासिनः । प्राप्नुवन्ति यतः सोऽसौ भक्ताभी ष्टप्रदः सदा
భవుడు (శివుడు) నిత్య పూజించుటవలన బదరీ-ఆశ్రమవాసులు నిరంతరం తమ అభిలషిత ఫలమును పొందుదురు; ఎందుకంటే ఆయన సదా భక్తాభీష్టప్రదుడు।
Verse 12
तद्दिनं हि समारभ्य केदारेश्वर एव च । पूजितो येन भक्त्या वै दुःखं स्वप्नेऽति दुर्लभम्
ఆ దినం నుంచే భక్తితో కేదారేశ్వరుని పూజించే వానికి దుఃఖం స్వప్నంలో కూడా అత్యంత అరుదుగా మారుతుంది।
Verse 13
यो वै हि पाण्डवान्दृष्ट्वा माहिषं रूपमास्थितः । मायामास्थाय तत्रैव पलायनपरोऽभवत्
పాండవులను చూసి అతడు మహిషరూపాన్ని ధరించాడు; అక్కడే మాయను ఆశ్రయించి పారిపోవడానికే తలపెట్టాడు।
Verse 14
धृतश्च पाण्डवैस्तत्र ह्यवाङ्मुखतया स्थितः । पुच्छ चैव धृतं तैस्तु प्रार्थितश्च पुनःपुनः
అక్కడ పాండవులు అతడిని ఆపారు, ఎందుకంటే అతడు ముఖం కిందకు పెట్టుకొని నిలిచాడు. వారు అతని తోకను కూడా పట్టుకొని, మళ్లీ మళ్లీ ప్రార్థించారు।
Verse 15
तद्रूपेण स्थितस्तत्र भक्तवत्सलनामभाक् । नयपाले शिरोभागो गतस्तद्रूपतः स्थितः
అదే రూపంలో అక్కడ నిలిచిన శివుడు ‘భక్తవత్సల’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడయ్యాడు. అదే రూపంలో ఆయన శిరస్సు యొక్క ఒక భాగం నయపాల వద్ద స్థిరంగా ప్రతిష్ఠితమైంది।
Verse 16
स वै व पूजनान्नित्यमाज्ञां चैवाप्यदात्तथा । पूजितश्च स्वयं शंभुस्तत्र तस्थौ वरानदात्
అతడు నిత్యం పూజ చేసి, అలాగే ప్రభువు ఆజ్ఞను కూడా పొందెను. విధివిధానంగా పూజింపబడిన స్వయంశంభువు అక్కడే నిలిచి వరములు ప్రసాదించెను.
Verse 17
पूजयित्वा गतास्ते तु पाण्डवा मुदितास्तदा । लब्ध्वा चित्तेप्सितं सर्वं विमुक्तास्सर्वदुःखतः
అప్పుడు పాండవులు శివుని విధివిధానంగా పూజించి ఆనందంతో బయలుదేరారు. హృదయం కోరిన సమస్తాన్ని పొందిన వారు, అన్ని దుఃఖాల నుండి విముక్తులయ్యారు।
Verse 18
तत्र नित्यं हस्साक्षात्क्षेत्रे केदारसंज्ञके । भारतीभिः प्रजाभिश्च तथेव परिपूज्यते
అక్కడ కేదారమనే సాక్షాత్ ప్రకటమైన పవిత్ర క్షేత్రంలో భగవాన్ శివుడు నిత్యం యథావిధి భక్తిశ్రద్ధలతో పూజింపబడుతాడు—భారతీ (విద్వద్భక్తులు) మరియు ప్రజలచేత కూడా।
Verse 19
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां केदारेश्वरज्योतिर्लिगमा हात्म्यवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణంలోని చతుర్థ భాగమైన ‘కోటిరుద్రసంహిత’లో ‘కేదారేశ్వర జ్యోతిర్లింగ మహాత్మ్యవర్ణనం’ అనే పందొమ్మిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 20
तथैव रूपं दृष्ट्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते । जीवन्मुक्तो भवेत्सोपि यो गतो बदरीवने
ఆ దివ్యరూపాన్ని దర్శించిన మాత్రాన సర్వపాపాల నుండి విముక్తి కలుగుతుంది. బదరీవనానికి వెళ్లినవాడు జీవించుచుండగానే ముక్తుడు—జీవన్ముక్తుడు—అవుతాడు।
Verse 21
दृष्ट्वा रूपं नरस्यैव तथा नारायणस्य हि । केदारेश्वरशंभोश्च मुक्तभागी न संशयः
నరుని, నారాయణుని రూపాలను అలాగే కేదారేశ్వర శంభువును దర్శించినవాడు మోక్షానికి పాత్రుడవుతాడు—సందేహం లేదు.
Verse 22
केदारेशस्य भक्ता ये मार्गस्थास्तस्य वै मृता । गतेऽपि मुक्ता भवंत्येव नात्र कार्य्या विचारणा
కేదారేశుని భక్తులు ఆయన దారిలో ప్రయాణిస్తూ మార్గమధ్యంలో మరణించినా, వారు నిశ్చయంగా ముక్తి పొందుతారు; ఇందులో సందేహవిచారం అవసరం లేదు.
Verse 23
गत्वा तत्र प्रीतियुक्तः केदारेशं प्रपूज्य च । तत्रत्यमुदकं पीत्वा पुन र्जन्म न विन्दति
అక్కడ భక్తి-ప్రీతితో వెళ్లి కేదారేశ్వరుని విధివిధానంగా పూజించి, ఆ స్థలపు పవిత్ర తీర్థజలాన్ని పానము చేసినవాడు మళ్లీ జన్మను పొందడు।
Verse 24
खण्डेस्मिन्भारते विप्रा नरनारायणेश्वरः । केदारेशः प्रपूज्यश्च सर्वैर्जीवैस्सुभक्तितः
ఓ విప్రులారా! ఈ భారతఖండంలోనే నర-నారాయణేశ్వరుడిగా ప్రసిద్ధుడైన కేదారేశ్వరుని సమస్త జీవులు ఉత్తమ భక్తితో పూజించవలెను।
Verse 25
अस्य खण्डस्य स स्वामी सर्वेशोपि विशेषतः । सर्वकामप्रदश्शंभुः केदाराख्यो न संशय
ఈ పవిత్ర ఖండానికి ఆయనే స్వామి—ప్రత్యేకంగా సర్వేశ్వరుడు. సమస్త కోరికలను ప్రసాదించే ఆ శంభువు ‘కేదార’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడు; సందేహం లేదు.
Verse 26
एतद्वचस्समाख्यातं यत्पृष्टमृषिसत्तमाः । श्रुत्वा पापं हरेत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा
హే ఋషిశ్రేష్ఠులారా, మీరు అడిగిన ఉపదేశాన్ని నేను ఇలా ప్రకటించాను. దీన్ని వినడమే సమస్త పాపాలను హరిస్తుంది—ఇందులో విచారణ అవసరం లేదు.
Frequently Asked Questions
Nara-Nārāyaṇa perform prolonged pārthiva worship at Badaryāśrama; Śiva, pleased, offers a boon and is requested to remain for ongoing worship and lokahita. He abides in Kedāra as Kedāreśvara, accessible for darśana and pūjā.
The liṅga and ‘jyoti-rūpa’ together model transcendence-in-immanence: devotion stabilizes a luminous divine presence into a fixed sacred locus, making metaphysical Śiva-tattva ritually and geographically encounterable.
Śiva is highlighted as Kedāreśvara, described as abiding in Kedāra in a jyoti-rūpa mode and functioning as a constant bestower of devotees’ aims through darśana and arcana.