Kumārasya Krāuñcaparvatagamanam (Kumāra’s Departure to Mount Krāuñca)
సూతుడు మళ్లీ చెబుతున్నాడు—భక్తితో శ్రద్ధగా వినడం పవిత్రం చేస్తుంది; ‘దివ్య కుమారచరితం’ పాపనాశకం. తారకాసురవధకు ప్రసిద్ధుడైన శివపుత్రుడు కుమారుడు భూమి సంచారం ముగించి కైలాసానికి తిరిగి వస్తాడు. అప్పుడు ఒక సురఋషి వచ్చి గణేశుని వివాహాది వార్తలు చెప్పి, కుమారుని సంకల్పాన్ని దారి మళ్లిస్తాడు. కుమారుడు తల్లిదండ్రులకు నమస్కరించి, వారు ఆపడానికి ప్రయత్నించినా, క్రౌంచ పర్వతానికి బయలుదేరుతాడు. వియోగంతో బాధపడిన గిరిజను శంకరుడు ఓదార్చి—దుఃఖించకు, కుమారుడు తిరిగి వస్తాడు అని భరోసా ఇస్తాడు. శోకం తగ్గకపోవడంతో శంకరుడు దేవఋషులను గణాలతో పంపి కుమారుని తిరిగి తీసుకురమ్మంటాడు; వారు భక్తితో నమస్కరించి పదేపదే ప్రార్థిస్తారు. ఈ అధ్యాయం గూఢార్థం—దైవ కుటుంబంలోని వియోగ-మిళితాలు కూడా జగద్వ్యవస్థను బోధించే దైవ పాలనలో భాగమని, ఉపదేశం-ప్రతినిధిత్వం ద్వారా సమరసత పునరుద్ధరించబడుతుందని।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि मल्लिकार्जुनसंभवम् । यः श्रुत्वा भक्तिमान्धीमान्सर्वपापैः प्रमुच्यते
సూతుడు పలికెను—ఇకపై మల్లికార్జునుని పవిత్ర అవతరణ వృత్తాంతాన్ని చెప్పుదును. భక్తితో, స్థిరమైన వివేకబుద్ధితో దీనిని వినువాడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడగును.
Verse 2
पूर्वं चा कथितं यच्च तत्पुनः कथयाम्यहम् । कुमारचरितं दिव्यं सर्वपापविनाशनम्
మునుపు చెప్పినదాన్నే నేను మరల చెప్పుచున్నాను. సమస్త పాపాలను నశింపజేయు కుమారుడు (స్కందుడు) యొక్క దివ్య చరిత్రను వివరిస్తాను.
Verse 3
यदा पृथ्वीं समाक्रम्य कैलासं पुनरागतः । कुमारस्स शिवापुत्रस्तारकारिर्महाबलः
మహాబలుడు, శివపుత్రుడు, తారకాసుర సంహారకుడు అయిన కుమారుడు భూమిని సంచరించి మరల కైలాసానికి వచ్చినప్పుడు.
Verse 4
तदा सुरर्षिरागत्य सर्वं वृत्तं जगाद ह । गणेश्वरविवाहादि भ्रामयंस्तं स्वबुद्धितः
అప్పుడు దేవర్షి వచ్చి జరిగిన సంగతులన్నిటిని అతనికి చెప్పెను—గణేశ్వరుని వివాహాది మొదలుకొని—తన వివేకబుద్ధితో అతనిని సరిదిద్దుతూ మార్గదర్శనం చేసెను.
Verse 5
तच्छुत्वा स कुमारो हि प्रणम्य पितरौ च तौ । जगाम पर्वतं क्रौचं पितृभ्यां वारितोऽपि हि
అది విని ఆ దివ్య కుమారుడు తల్లిదండ్రులిద్దరికీ నమస్కరించి; వారు ఆపినా కూడా క్రౌంచ పర్వతం వైపు బయలుదేరెను।
Verse 6
कुमारस्य वियोगेन तन्माता गिरिजा यदा । दुःखितासीत्तदा शंभुस्तामुवाच सुबोधकृत्
కుమారుని వియోగంతో అతని తల్లి గిరిజా తీవ్రంగా దుఃఖించగా, సుబోధాన్ని ప్రసాదించే శంభువు (శివుడు) ఆమెను ఓదార్చి బోధించెను।
Verse 7
कथं प्रिये दुःखितासि न दुःखं कुरु पार्वति । आयास्यति सुतः सुभ्रूस्त्यज्यतां दुःखमुत्कटम्
“ప్రియే, నీవెందుకు దుఃఖిస్తున్నావు? ఓ పార్వతీ, శోకించకు. ఓ సుందరభ్రూవతీ, కుమారుడు తప్పక తిరిగి వస్తాడు; కాబట్టి ఈ ఘోర దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టు.”
Verse 8
सा यदा च न तन्मेने पार्वती दुःखिता भृशम् । तदा च प्रेषितास्तत्र शंकरेण सुरर्षयः
పార్వతీ ఆ మాటను అంగీకరించక తీవ్రంగా దుఃఖించగా, శంకరుడు అక్కడికి దేవర్షులను పంపెను।
Verse 9
देवाश्च ऋषयस्सर्वे सगणा हि मुदान्विताः । कुमारानयनार्थं वै तत्र जग्मुः सुबुद्धयः
సర్వ దేవతలును సమస్త ఋషులును తమ తమ గణములతో కూడి, ఆనందంతో నిండిపోయి, దివ్య కుమారుని ఆహ్వానించి తీసుకురావుటకై సుబుద్ధితో అక్కడికి వెళ్లిరి।
Verse 10
तत्र गत्वा च ते सर्वे कुमारं सुप्रणम्य च । विज्ञाप्य बहुधाप्येनं प्रार्थनां चक्रुरादरात्
అక్కడికి వెళ్లి వారు అందరూ కుమారునికి సాష్టాంగ నమస్కారం చేశారు. తరువాత పునఃపునః గౌరవంతో వినవించి, భక్తితో తమ ప్రార్థనను సమర్పించారు.
Verse 11
देवादिप्रार्थनां तां च शिवाज्ञासंकुलां गुरुः । न मेने स कुमारो हि महाहंकारविह्वलः
శివాజ్ఞతో నిండిన దేవాదుల ఆ ప్రార్థనను ఆ గురువు స్వీకరించలేదు; ఎందుకంటే మహా అహంకారంతో కలవరపడిన కుమారుడు దానిని పట్టించుకోలేదు.
Verse 12
ततश्च पुनरावृत्य सर्वे ते हि शिवांतिकम् । स्वंस्वं स्थानं गता नत्वा प्राप्य शंकरशासनम्
అనంతరం వారు అందరూ మళ్లీ శివుని సన్నిధికి తిరిగి వచ్చి నమస్కరించారు. శంకరుని ఆజ్ఞను పొందిన తరువాత తమ తమ లోకాలకు వెళ్లిపోయారు.
Verse 13
तदा च गिरिजादेवी विरहं पुत्रसंभवम् । शंभुश्च परमं दुःखं प्राप तस्मिन्ननागते
అప్పుడు గిరిజాదేవి విరహం వల్ల కుమారుని సంభవానికి కారణమైంది; ఆ కుమారుడు ఇంకా రాకమునుపే శంభువుకూడా పరమ దుఃఖంలో పడిపోయాడు.
Verse 14
अथो सुदुःखितौ दीनौ लोकाचारकरौ तदा । जग्मतुस्तत्र सुस्नेहात्स्वपुत्रो यत्र संस्थितः
అప్పుడు వారు ఇద్దరూ తీవ్రమైన దుఃఖంతో దైన్యస్థితిలోనూ, లోకాచారాన్ని కాపాడుతూ, గాఢమైన స్నేహంతో ప్రేరితులై తమ కుమారుడు ఉన్న చోటికి వెళ్లారు।
Verse 15
इति श्रीशिवपुराणे चतुर्थ्यां कोटि रुद्रसंहिताया मल्लिकार्जुनद्वितीयज्योतिर्लिंगवर्णनंनाम पंचदशोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీశివపురాణము నాల్గవ కోటిరుద్రసంహితలో ‘మల్లికార్జున ద్వితీయ జ్యోతిర్లింగ వర్ణనము’ అను పదిహేనవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 16
क्रौंचे च पर्वते दूरं गते तस्मिन्स्वपुत्रके । तौ च तत्र समासीनौ ज्यो तीरूपं समाश्रितौ
అతడు తన కుమారునితో కలిసి దూరంగా క్రౌంచ పర్వతానికి వెళ్లినప్పుడు, ఆ ఇద్దరూ అక్కడ ఆసీనులై జ్యోతిరూపమైన శివతేజస్సును ఆశ్రయించారు.
Verse 17
पुत्रस्नेहातुरौ तौ वै शिवौ पर्वणिपर्वणि । दर्शनार्थं कुमारस्य स्वपुत्रस्य हि गच्छतः
పుత్రస్నేహంతో వ్యాకులమైన శివపార్వతులు ప్రతి పర్వదినమున, ప్రతి ఉత్సవమున తమ కుమారుని—తమ స్వపుత్రుని—దర్శనార్థం వెళ్లుచుండిరి.
Verse 18
अमावास्यादिने शंभुस्स्वयं गच्छति तत्र ह । पौर्णमासीदिने तत्र पार्वती गच्छति ध्रुवम्
అమావాస్య దినమున శంభువు స్వయంగా నిశ్చయంగా అక్కడికి వెళ్తాడు; పౌర్ణమి దినమున పార్వతి తప్పక అక్కడికి వెళ్తుంది।
Verse 19
तद्दिनं हि समारभ्य मल्लिकार्जुनसंभवम् । लिंगं चैव शिवस्यैकं प्रसिद्धं भुवनत्रये
ఆ దినం నుంచే మల్లికార్జునరూపంగా ప్రాదుర్భవించిన పరమేశ్వరుని ఆ ఏక లింగం త్రిలోకములందు ప్రసిద్ధి పొందింది।
Verse 20
तल्लिंगं यः समीक्षेत स सर्वैः किल्बिषैरपि । मुच्यते नात्र सन्देहः सर्वान्कामानवाप्नुयात्
ఆ శివలింగాన్ని దర్శించువాడు సమస్త పాపముల నుండికూడా విముక్తుడగును—ఇందు సందేహము లేదు—మరియు అన్ని అభీష్టములను పొందును।
Verse 21
दुःखं च दूरतो याति सुखमात्यंतिकं लभेत् । जननीगर्भसंभूतं कष्टं नाप्नोति वै पुनः
దుఃఖము దూరమై పోయి, పరమమైన అఖండ సుఖము లభించును; మరల జననీగర్భప్రవేశజనిత కష్టము (పునర్జన్మబంధము) కలుగదు।
Verse 22
धनधान्यसमृद्धिश्च प्रतिष्ठारोग्यमेव च । अभीष्टफलसिद्धिश्च जायते नात्र संशयः
ధనధాన్య సమృద్ధి, ప్రతిష్ఠ మరియు ఆరోగ్యము కలుగును; అలాగే అభీష్టఫలసిద్ధి జరుగును—ఇందు సందేహము లేదు।
Verse 23
ज्योतिर्लिंगं द्वितीयं च प्रोक्तं मल्लिकसंज्ञितम् । दर्शनात्सर्वसुखदं कथितं लोकहेतवे
ద్వితీయ జ్యోతిర్లింగము ‘మల్లిక’ అనే నామంతో ప్రకటించబడింది; దాని దర్శనమాత్రమే సమస్తసుఖప్రదం—లోకహితార్థముగా ఇది చెప్పబడింది।
Frequently Asked Questions
Kumāra, after returning to Kailāsa, leaves for Mount Krāuñca despite parental restraint; Pārvatī grieves, Śiva consoles her, and devas with ṛṣis are sent to petition Kumāra to return.
Separation and return are used as a pedagogic template: grief becomes a site for Śiva’s instruction, while emissaries (devas/ṛṣis/gaṇas) symbolize ordered mediation—how divine will restores equilibrium without negating personal emotion.
Śiva appears as Śambhu/Śaṅkara in the role of the compassionate instructor and stabilizing sovereign; Gaurī appears as Girijā/Pārvatī embodying maternal devotion and affective bhakti refined through Śiva’s counsel.