Rig Veda 10.85.21 — Mandala 10, Sukta 85, Mantra 21

Sukta 10.85

Rishi: As in RV 10.85 wedding sequence (traditional family attribution varies in later indices)

Devata: Viśvāvasu (Gandharva) being dismissed/redirected; also implicit protection of the bridal union

Chandas: Tr̥ṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

उदीर्ष्वातः पतिवती ह्येषा विश्वावसुं नमसा गीर्भिरीळे । अन्यामिच्छ पितृषदं व्यक्तां स ते भागो जनुषा तस्य विद्धि ॥

Transliteration

udīrṣv ataḥ pati-vatī hy eṣā viśvāvasuṃ namasā gīrbhir īḷe | anyām iccha pitṛ-sadaṃ vyaktāṃ sa te bhāgo januṣā tasya viddhi ||

Translation

ఇక్కడి నుండి లేచి పో; ఎందుకంటే ఆమె ఇప్పుడు పతివతి. నమస్కారముతోను స్తుతివాక్యములతోను నేను విశ్వావసువును ఆహ్వానిస్తున్నాను. పితృలోకానికి స్పష్టంగా నియమితమైన మరొకదానిని వెదుకు; అది జన్మతః నీ భాగం—అదే అని తెలుసుకో.

Word by Word

• उद्: up, forth
• उद्: —
• Type: Indeclinable
• Root: उद् (उपसर्ग) / अव्यय

• ईर्ष्व: rise up!
• ईर्ष्व: (कर्तृ-आह्वान) संबोधन-प्रयुक्त
• Type: Verb
• Root: ईर्ष् (धातु)

• अतः: from here; hence
• अतः: अपादान/हेतु (संदर्भतः)
• Type: Indeclinable
• Root: अतः (अव्यय)

• पतिवती: having a husband; wedded
• पतिवती: कर्तृ (क्रियायाः कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पति-वत् (प्रातिपदिक) → पतिवती

• हि: for, indeed
• हि: —
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)

• एषा: this (woman)
• एषा: कर्तृ (सह-सम्बन्धः: पतिवती एषा)
• Type: Pronoun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → एषा

• विश्वावसुम्: Viśvāvasu (the Gandharva)
• विश्वावसुम्: कर्म (ईळे इत्यस्य)
• Type: Noun (proper) / Epithet
• Root: विश्वावसु (प्रातिपदिक; देव-नाम)

• नमसा: with reverence, with homage
• नमसा: करण (पूजन-उपायः)
• Type: Noun
• Root: नमस् (प्रातिपदिक)

• गीर्भिः: with hymns/utterances
• गीर्भिः: करण (स्तुति-उपायः)
• Type: Noun
• Root: गीर् (प्रातिपदिक) ‘स्तुति/वाक्’

• ईळे: I praise / I worship
• ईळे: कर्तृ (अहं—अध्याहृतः)
• Type: Verb
• Root: ईळ्/ईड् (धातु) ‘स्तु/पूज्’

• अन्याम्: another (woman)
• अन्याम्: कर्म (इच्छ इत्यस्य)
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)

• इच्छ: seek! desire!
• इच्छ: (कर्तृ-आह्वान) संबोधन-प्रयुक्त
• Type: Verb
• Root: इष्/इच्छ् (धातु) ‘काम्’

• पितृषदम्: the seat/abode of the Fathers (ancestors)
• पितृषदम्: कर्म (इच्छ इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: पितृ-सद् (समास; ‘पितॄणां सदनम्/आसनम्’)

• व्यक्ताम्: manifest, clearly marked
• व्यक्ताम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective (past participial)
• Root: वि + अञ्ज्/अक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक) → व्यक्त ‘प्रकट’

• सः: he/that
• सः: कर्तृ/विषय (भवति/अस्ति—अध्याहृतः)
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → सः

• ते: your
• ते: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम) → ते

• भागः: share, portion
• भागः: कर्तृ/विषय (अस्ति—अध्याहृतः)
• Type: Noun
• Root: भाग (प्रातिपदिक)

• जनुषा: by birth
• जनुषा: करण/हेतु (जन्मना—‘by birth’)
• Type: Noun
• Root: जनुस् (प्रातिपदिक) ‘जन्म’

• तस्य: of that (one)
• तस्य: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → तस्य

• विद्धि: know! understand!
• विद्धि: (कर्तृ-आह्वान) संबोधन-प्रयुक्त
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु) ‘ज्ञा’