Rig Veda 10.124.3 — Mandala 10, Sukta 124, Mantra 3

Sukta 10.124

Rishi: Traditionally connected with themes of Indra–Varuṇa/Asura transition in RV 10.124; specific r̥ṣi attribution varies in later indices (needs edition-specific confirmation).

Devata: Varuṇa/Asura (sovereign of Ṛta) with transitional focus toward Indra in the surrounding verses.

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 10.124; verify pada syllable-count in a critical metrical scan).

Samhita Patha (Devanagari)

पश्यन्नन्यस्या अतिथिं वयाया ऋतस्य धाम वि मिमे पुरूणि । शंसामि पित्रे असुराय शेवमयज्ञियाद्यज्ञियं भागमेमि ॥

Transliteration

páśyann anyásyā átithiṃ vayā́yā ṛtásya dhā́ma ví mime purū́ṇi | śáṃsāmi pit́re ásurāya śévam ayajñiyā́d yajñíyaṃ bhā́gam emi ||

Translation

ఇతర (శక్తి) యొక్క అతిథిని, విశాల-పక్షాల గమనాన్ని చూస్తూ, ఋతస్య అనేక ధామాలను నేను కొలిచి స్థాపిస్తున్నాను. పితా—అసుర (ప్రభుత్వశక్తి)—కు శివమైన మంగళాన్ని నేను స్తుతిస్తున్నాను; అయజ్ఞియాన్ని విడిచి, యజ్ఞియ భాగం వైపు నేను వెళ్తున్నాను.

Word by Word

• पश्यन्: seeing, beholding
• पश्यन्: Kartā
• Type: Verb (participle)
• Root: √पश् (दृश्-अर्थे)

• अन्यस्याः: of another (woman/one)
• अन्यस्याः: Sambandha (genitive relation)
• Type: Adjective/Pronoun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)

• अतिथिम्: guest
• अतिथिम्: Karma
• Type: Noun
• Root: अतिथि (प्रातिपदिक)

• वयायाः: of the bird (vayā) / of the winged one
• वयायाः: Sambandha (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: वया (प्रातिपदिक; ‘bird/age/strength’—RV usage often ‘bird’)

• ऋतस्य: of ṛta (cosmic order/truth)
• ऋतस्य: Sambandha (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: ऋत (प्रातिपदिक)

• धाम: abode, seat, domain
• धाम: Karma
• Type: Noun
• Root: धामन् (प्रातिपदिक)

• वि: apart, asunder, forth
• वि: —
• Type: Indeclinable
• Root: वि (उपसर्ग/अव्यय)

• मिमे: measured out, apportioned
• मिमे: Kriyā
• Type: Verb
• Root: √मा (माने/मितौ ‘to measure’)

• पुरूणि: many
• पुरूणि: Karma (object of ‘measured out’)
• Type: Adjective
• Root: पुरु (प्रातिपदिक)

• शंसामि: I proclaim, I praise
• शंसामि: Kriyā
• Type: Verb
• Root: √शंस् (स्तुतौ/कथने)

• पित्रे: to the Father
• पित्रे: Sampradāna
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)

• असुराय: to the Asura (lord)
• असुराय: Sampradāna (apposition to पित्रे)
• Type: Noun
• Root: असुर (प्रातिपदिक)

• शेवम्: favor, gracious boon
• शेवम्: Karma (what is proclaimed)
• Type: Noun/Adjective
• Root: शेव (प्रातिपदिक)

• अयज्ञियात्: from the non-sacrificial / from the unworthy of sacrifice
• अयज्ञियात्: Apādāna
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: अ-यज्ञिय (प्रातिपदिक; neg. of यज्ञिय ‘fit for sacrifice’)

• यज्ञियम्: the sacrificial-worthy, the worthy one
• यज्ञियम्: Karma (goal/object with motion verb)
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: यज्ञिय (प्रातिपदिक)

• भागम्: share, portion
• भागम्: Karma
• Type: Noun
• Root: भाग (प्रातिपदिक)

• एमि: I go, I proceed
• एमि: Kriyā
• Type: Verb
• Root: √इ (गतौ)