Rig Veda 10.1.3: Mandala 10, Sukta 1, Mantra 3

Sukta 10.1

Rishi: Same hymn rishi as RV 10.1 (traditional assignment varies).

Devata: Vishnu appears within an Agni hymn segment; here Vishnu as guardian of the ‘third’ step/domain.

Chandas: Triṣṭubh (likely).

Samhita Patha (Devanagari)

विष्णुरित्था परममस्य विद्वाञ्जातो बृहन्नभि पाति तृतीयम् । आसा यदस्य पयो अक्रत स्वं सचेतसो अभ्यर्चन्त्यत्र ॥

Transliteration

víṣṇur itthā́ paramám asya vidvā́ñ jā́to bṛhánn abhí pāti tṛtī́yam | āsā́ yád asya páyo ákrata sváṃ sacétaso abhy-à́rcanty átra ||

Translation

ఇట్లా విష్ణువు, దీని పరమ తత్త్వాన్ని తెలిసికొని, జన్మతోనే మహత్తరుడై తృతీయ పదం (తృతీయ లోకం/ధామం)ను కాపాడుతాడు. ఆశాభక్తి-సాధనతో వారు అతని పయస్ (క్షీర-రసం)ను తమదిగా చేసుకున్నప్పుడు, ఇక్కడ చైతన్యంలో జాగృతులైనవారు అతనిని అభ్యర్చించి స్తుతిగానం చేస్తారు.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• विष्णुः: Viṣṇu
• विष्णुः: कर्तृ
• Type: Noun (proper)
• Root: विष्णु- (प्रातिपदिक)

• इत्था: thus, in this manner
• इत्था: —
• Type: Indeclinable
• Root: इत्था (अव्यय)

• परमम्: the highest (place/state)
• परमम्: कर्म
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: परम- (प्रातिपदिक)

• अस्य: of him/this
• अस्य: सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• विद्वान्: knowing, wise
• विद्वान्: कर्तृ (विष्णोः विशेषणम्)
• Type: Participle (adjectival)
• Root: विद् (धातु) → विद्वस्- (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्तवत्)

• जातः: born, arisen
• जातः: कर्तृ (विष्णोः विशेषणम्)
• Type: Participle
• Root: जन् (धातु) → जात- (कृदन्त, क्त)

• बृहन्: great, lofty
• बृहन्: कर्तृ (विष्णोः विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: बृहन्त्- (प्रातिपदिक)

• अभि: towards, over
• अभि: —
• Type: Indeclinable (preverb/preposition)
• Root: अभि (उपसर्ग/अव्यय)

• पाति: protects, guards
• पाति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: पा (धातु, ‘पालने’)

• तृतीयम्: the third (step/region)
• तृतीयम्: कर्म
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: तृतीय- (क्रमवाचक-प्रातिपदिक)

• आसा: so, indeed; just so (emphatic particle)
• आसा: —
• Type: Indeclinable
• Root: आसा (अव्यय/निपात; वैदिक)

• यत्: which, that which
• यत्: कर्म (अक्रत इत्यस्य)
• Type: Relative pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अस्य: of him
• अस्य: सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• पयः: milk; nourishing fluid
• पयः: कर्म (अक्रत इत्यस्य; यत्-सम्बन्धेन)
• Type: Noun
• Root: पयस्- (प्रातिपदिक)

• अक्रत: they made, they fashioned
• अक्रत: क्रिया
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु, ‘करणे’)

• स्वम्: their own
• स्वम्: कर्म (अक्रत इत्यस्य)
• Type: Adjective/Pronoun
• Root: स्व- (सर्वनाम/विशेषण-प्रातिपदिक)

• सचेतसः: the like-minded, of one intent
• सचेतसः: कर्तृ (अक्रत/अभ्यर्चन्ति इत्यस्य)
• Type: Adjective (substantival, plural)
• Root: स-चेतस्- (प्रातिपदिक; ‘सम्+चित्’ भाव)

• अभ्यर्चन्ति: they praise, they worship
• अभ्यर्चन्ति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: अर्च् (धातु, ‘पूजायाम्’) + अभि (उपसर्ग)

• अत्र: here, in this place
• अत्र: अधिकरण
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)