Mantra 11
Sukta 1.61
Rishi: Gautama (Gautamāḥ)
Devata: Indra
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
अस्येदु त्वेषसा रन्त सिन्धवः परि यद्वज्रेण सीमयच्छत् । ईशानकृद्दाशुषे दशस्यन्तुर्वीतये गाधं तुर्वणिः कः ॥
Transliteration
asyédu tveṣásā ranta síndhavaḥ párí yád vájreṇa sī́m ayácchat | īśāna-kṛ́d dāśúṣe daśasyán turvītáye gā́dhaṃ turváṇiḥ káḥ ||
Translation
అతని ఉగ్ర ప్రేరక శక్తితో, వజ్రంతో వారి మార్గం మరియు హద్దులను నిర్ణయించినప్పుడు నదులు ఆనందిస్తాయి. అతడు ఈశాన-కృత్ (అధిపత్యాన్ని సృష్టించేవాడు) అయి, దాశుష్ (దానం చేసేవాడు) కు దశస్యంతు (యథోచిత స్తుతి/పూజ) ప్రసాదిస్తాడు; మరియు తుర్వీతయ (వేగంగా ముందుకు సాగే వాడు) కోసం గాధ (ఘాటు/సురక్షిత దాటింపు) ఏర్పరుస్తాడు—ప్రేరక ఇంద్రుడు కాక మరెవరు?
Word by Word
अस्यof this (of him/this one)
अस्य:
सम्बन्ध (genitive relation)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इत्indeed, just
इत्:
—
TypeIndeclinable
Rootइत् (निपात)
उindeed, verily
उ:
—
TypeIndeclinable
Rootउ (निपात)
त्वेषसाःthe impetuous/fiery ones; the flashing forces
त्वेषसाः:
कर्तृ
TypeNoun (abstract/collective) / Adjective-like
Rootत्वेषस् (प्रातिपदिक) < त्विष् (दीप्तौ) भाव/गुण
रन्तthey rejoiced / took delight
रन्त:
क्रिया
TypeVerb
Rootरम् (क्रीडायाम्/रत्यर्थे)
सिन्धवःthe rivers
सिन्धवः:
कर्तृ (रन्त इत्यस्य)
TypeNoun
Rootसिन्धु (प्रातिपदिक)
परिaround, all about
परि:
—
TypeIndeclinable
Rootपरि (उपसर्ग/अव्यय)
यत्when/that which
यत्:
कर्म (यद्… अयच्छत् इत्यस्य)
TypeRelative pronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वज्रेणwith the thunderbolt
वज्रेण:
करण
TypeNoun
Rootवज्र (प्रातिपदिक)
सीम्just, indeed, straightway
सीम्:
—
TypeIndeclinable
Rootसीम् (निपात/अव्यय)
अयच्छत्he held back / restrained
अयच्छत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootयम् (उपरमे/नियमे; ‘to restrain, to hold’)
ईशानकृत्the sovereign-doer; the lordly accomplisher
ईशानकृत्:
कर्तृ
TypeAgent noun (compound)
Rootईशान (ईश् ‘to rule’) + कृत् (कृ ‘to do’)
दाशुषेto the giver/offerer (worshipper)
दाशुषे:
सम्प्रदान
TypeNoun (participle used substantively)
Rootदाश्वस्/दाशुष् (कृदन्त-प्रातिपदिक) < दा/दाश् ‘to give, to offer’
दशस्यन्तुlet them honor / let them serve
दशस्यन्तु:
क्रिया
TypeVerb
Rootदशस्य् (स्तुतौ/सेवायाम् ‘to honor, to serve, to praise’)
तुर्वीतयेfor swift advance / for impetuous onset
तुर्वीतये:
सम्प्रदान/प्रयोजन
TypeNoun
Rootतुर्वीति (प्रातिपदिक; ‘swift course/impetuous advance’, RV-lexeme)
गाधम्a firm footing; a ford; a depth/support
गाधम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective
Rootगाध (प्रातिपदिक) < गाह्/गाध् ‘to plunge, to go into; depth’
तुर्वणिःTurvaṇi (the impetuous one; a hero/epithet)
तुर्वणिः:
कर्तृ/सम्बोधन-सन्निकर्ष (वाक्ये कर्तृभावेन)
TypeNoun (proper/epithet)
Rootतुर्वणि (प्रातिपदिक; epithet/name, ‘impetuous/overpowering’)
कःwho?
कः:
कर्तृ (प्रश्नार्थ)
TypeInterrogative pronoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)