Rig Veda 1.56.1: Mandala 1, Sukta 56, Mantra 1

Sukta 1.56

Devata: Indra (high probability in this local sequence; exact assignment should be confirmed from RV Anukramaṇī)

Chandas: Trishtubh (probable; requires metrical verification)

Samhita Patha (Devanagari)

एष प्र पूर्वीरव तस्य चम्रिषोऽत्यो न योषामुदयंस्त भुर्वणिः । दक्षं महे पाययते हिरण्ययं रथमावृत्या हरियोगमृभ्वसम् ॥

Transliteration

eṣá prá pūrvī́r áva tásya camríṣo’tyó na yóṣām úd ayaṃsta bhurváṇiḥ | dákṣaṃ mahé pāyayate hiraṇyáyaṃ rátham āvṛ́tya hári-yogam ṛ́bhvasam ||

Translation

ఈ (ఇంద్రుడు) ప్రాచీన శక్తులను ముందుకు నడిపిస్తాడు; ఆవరణాన్ని చీల్చి, అశ్వంలా లేచి నిలుస్తాడు—వేగవంతమైన గమనకర్త. మహత్తుకు స్వర్ణమయ ‘దక్ష’ (నైపుణ్యం)ను పానముగా చేయిస్తాడు; హరి-యుగ్మంతో యుక్తమైన రథాన్ని తిప్పి, ఋభు-సమ నిపుణ నిర్మాణశక్తితో ముందుకు సాగుతాడు.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• एषः: this (one), he
• एषः: Kartā
• Type: Pronoun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• प्र: forth, forward
• प्र: —
• Type: Indeclinable
• Root: प्र (उपसर्ग/निपात)

• पूर्वीः: former, earlier (ones)
• पूर्वीः: Karma
• Type: Adjective
• Root: पूर्व (विशेषण-प्रातिपदिक)

• अवत: protected, helped
• अवत: Kartā
• Type: Verb
• Root: अव (उपसर्ग) + अव् (धातु, रक्षण/पालन) → अवत्

• तस्य: of him/that
• तस्य: Sambandha
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• च: and
• च: —
• Type: Indeclinable
• Root: च (निपात)

• म्रिषः: the impetuous one / the vigorous (one)
• म्रिषः: Kartā
• Type: Noun
• Root: म्रिष (प्रातिपदिक; वैदिक—‘बल/उत्साह/वेग’ इत्यर्थे)

• अत्यः: a steed, horse
• अत्यः: Kartā
• Type: Noun
• Root: अत्य (प्रातिपदिक)

• न: like, as
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न (उपमा-निपात)

• योषाम्: of women, of maidens
• योषाम्: Sambandha
• Type: Noun
• Root: योषा (स्त्री-प्रातिपदिक)

• उद्: up, forth
• उद्: —
• Type: Indeclinable
• Root: उद् (उपसर्ग/निपात)

• अयम्: went, came forth
• अयम्: Kartā
• Type: Verb
• Root: इ (धातु, गत्यर्थ) + अ (अorist) → अयम्

• स्त: was / is (enclitic)
• स्त: Kartā
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु, ‘to be’) → स्त (वैदिक एन्क्लिटिक/आगमिक रूप)

• भुर्वणिः: the impeller / the impetuous one
• भुर्वणिः: Kartā
• Type: Noun
• Root: भुर्वणि (प्रातिपदिक; वैदिक—‘उत्साह/वेग/प्रेरणा’ इत्यर्थे)

• दक्षम्: strength, skill, power
• दक्षम्: Karma
• Type: Noun
• Root: दक्ष (प्रातिपदिक)

• महे: to the great (one)
• महे: Sampradāna
• Type: Adjective
• Root: मह् (धातु, ‘to be great’) / महत् (विशेषण-प्रातिपदिक)

• पाययते: causes to drink, gives to drink
• पाययते: Kartā
• Type: Verb
• Root: पा (धातु, पान/पायन) + णिच् (caus.) → पाययते

• हिरण्ययम्: golden
• हिरण्ययम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: हिरण्यय (विशेषण-प्रातिपदिक) < हिरण्य

• रथम्: chariot
• रथम्: Karma
• Type: Noun
• Root: रथ (प्रातिपदिक)

• आवृत्या: having turned/approached, having encompassed
• आवृत्या: —
• Type: Verbal indeclinable
• Root: आ + वृत् (धातु, ‘to turn/cover’) → आवृत्य (क्त्वा-प्रत्यय)

• हरियोगम्: yoking of the tawny (horses); harnessing
• हरियोगम्: Karma
• Type: Noun
• Root: हरि-योग (समास; हरि + योग)

• ऋभ्वसम्: skillful, ingenious
• ऋभ्वसम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: ऋभ्वस (विशेषण-प्रातिपदिक; ‘कुशल/चतुर/ऋभु-स्वभाव’)