Rig Veda 1.140.8: Mandala 1, Sukta 140, Mantra 8

Sukta 1.140

Rishi: Dīrghatamas Āucathya (traditional attribution for RV 1.140–1.141 in many Anukramaṇī traditions; verify against specific Śaunaka Anukramaṇī recensions)

Devata: Agni (as the upward-leading divine Will and awakener of the life-breath)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 1.140; confirm pada-count in critical edition)

Samhita Patha (Devanagari)

तमग्रुवः केशिनीः सं हि रेभिर ऊर्ध्वास्तस्थुर्मम्रुषीः प्रायवे पुनः । तासां जरां प्रमुञ्चन्नेति नानददसुं परं जनयञ्जीवमस्तृतम् ॥

Transliteration

tám agrúvaḥ keśinīḥ sáṃ hí rebhir ūrdhvā́stasthur mamruṣī́ḥ prá āyáve púnaḥ | tāsā́ṃ jarā́ṃ prá-muñcann éti nā́nadad asúṃ páram janáyan jīváṃ astṛ́tam ||

Translation

ఆ ప్రకాశవంతమైన, దీర్ఘకేశినీ (కాంతి-శక్తులు) స్తోత్రధ్వనులతో కలిసి నిటారుగా నిలిచాయి; శ్రమతో కుంగిపోయినవీ, జీవనాగమనం వైపు మళ్లీ ముందుకు కదిలాయి. వాటి జరా-పరిమితిని విడిపిస్తూ అతడు విజయనాదంతో ముందుకు సాగుతాడు—పరమ అసు (ప్రాణ/శ్వాస)ను జన్మింపజేసి, అమృత జీవాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• तम्: him/that
• तम्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अग्रुवः: not-heavy/light (women)
• अग्रुवः: कर्तृ
• Type: Adjective
• Root: अ-ग्रु (प्रातिपदिक; नकारार्थक उपसर्ग अ- + ग्रु) अथवा ‘अग्रु’ (विशेषण-प्रातिपदिक)

• केशिन्यः: the long-haired (women)
• केशिन्यः: कर्तृ
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: केशिन् (प्रातिपदिक)

• सम्: together, completely
• सम्: —
• Type: Indeclinable
• Root: सम् (उपसर्ग/अव्यय)

• हि: indeed
• हि: —
• Type: Indeclinable
• Root: हि (निपात)

• रेभिः: with singers/chanters (praisers)
• रेभिः: करण
• Type: Noun
• Root: रेभ (प्रातिपदिक)

• ऊर्ध्वाः: upright, raised
• ऊर्ध्वाः: कर्तृ
• Type: Adjective
• Root: ऊर्ध्व (प्रातिपदिक)

• तस्थुः: they stood
• तस्थुः: —
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु)

• मम्रुषीः: forgetful/heedless (women)
• मम्रुषीः: कर्तृ
• Type: Adjective (Kṛdanta, used substantively)
• Root: मृश्/मृष् (धातु; ‘to forget/neglect’ → ‘forgetful’), कृत्-प्रातिपदिक ‘मम्रुषी’

• प्रायवे: for departure, for going forth
• प्रायवे: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: प्राय (प्रातिपदिक; ‘departure, journey’)

• पुनः: again, back
• पुनः: —
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)

• तासाम्: of those (women)
• तासाम्: सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• जराम्: old age
• जराम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: जरा (प्रातिपदिक)

• प्र: forth, away
• प्र: —
• Type: Indeclinable
• Root: प्र (उपसर्ग/अव्यय)

• मुञ्चन्: releasing
• मुञ्चन्: कर्तृ
• Type: Verb (participle)
• Root: मुच् (धातु)

• एति: goes
• एति: —
• Type: Verb
• Root: इ (धातु)

• न: not
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न (निपात)

• आनददत्: he did not roar/sound
• आनददत्: —
• Type: Verb
• Root: नद् (धातु) + आ (उपसर्ग)

• असुम्: life-breath
• असुम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: असु (प्रातिपदिक)

• परम्: highest, further
• परम्: विशेषण (कर्मणि)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)

• जनयन्: producing, generating
• जनयन्: कर्तृ
• Type: Verb (participle)
• Root: जन् (धातु; causative जनय-)

• जीवम्: living
• जीवम्: विशेषण (कर्मणि)
• Type: Adjective
• Root: जीव (प्रातिपदिक)

• अस्तृतम्: unspread/unstrewn; (figuratively) unlaid down, unprostrated
• अस्तृतम्: विशेषण (कर्मणि)
• Type: Adjective (Kṛdanta)
• Root: स्तृ (धातु; ‘to spread/lay’) + नकारार्थक अ-; कृत्-प्रातिपदिक ‘अस्तृत’