Sarga 88
इन्द्रजित्–लक्ष्मण संवादः तथा युद्धप्रवृत्तिः (Indrajit and Lakshmana: War-Boasts, Rebuke, and the Clash)
युद्धकाण्ड
సర్గ 88లో ఇంద్రజిత్తు మరియు లక్ష్మణుల మధ్య వాగ్వాదం వెంటనే భీకరమైన విలువిద్య యుద్ధంగా మారుతుంది. విభీషణుని మాటలు విని ఆగ్రహించిన ఇంద్రజిత్తు, నల్లటి గుర్రాలు పూన్చిన రథంపై యుద్ధరంగంలోకి ప్రవేశిస్తాడు. లక్ష్మణుని యమపురికి పంపిస్తానని, రాబందులు అతని శరీరాన్ని పీక్కుతింటాయని బెదిరిస్తూ, మాటలతో భయపెట్టడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. నిర్భయుడైన లక్ష్మణుడు క్షాత్ర ధర్మాన్ని అనుసరించి, విజయం చేతల్లోనే కానీ మాటల్లో ఉండదని దీటుగా బదులిస్తాడు. యుద్ధంలో అదృశ్యమై పోరాడటం దొంగల లక్షణమని, వీరుల లక్షణం కాదని ఎత్తిపొడుస్తాడు. అనంతరం ఇరువురి మధ్య భయంకరమైన యుద్ధం జరుగుతుంది. ఇంద్రజిత్తు విషసర్పాల వంటి బాణాలను ప్రయోగించినా, లక్ష్మణుడు 'పొగలేని నిప్పు'లా ప్రకాశిస్తాడు. లక్ష్మణుడు ఐదు బాణాలతో ఇంద్రజిత్తు వక్షస్థలాన్ని కొట్టగా, ఇంద్రజిత్తు మూడు బాణాలతో ప్రతిదాడి చేస్తాడు. ఈ విధంగా ఇద్దరు సమాన తేజస్సు గల వీరుల మధ్య గ్రహాల పోరును తలపించేలా యుద్ధం సాగుతుంది.
Shlokas
Verse 1
विभीषणवच्श्रुत्वारावणिःक्रोधमूर्छितः ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंवेगेनाभ्युत्पपात च ।।।।
విభీషణుని మాటలు విని రావణి క్రోధమూర్ఛితుడై, కఠిన వాక్యాలు పలికి, వేగంగా ముందుకు దూకాడు।
Verse 2
उद्यतायुधनिस्त्रिंशोरथेसुसमलङ्कृते ।कालाश्वयुक्तेमहतिस्थितःकालान्तकोपमः ।।।।महाप्रमाणमुद्यम्यविपुलंवेगवद्धृढम् ।धनुर्बीमंपरामृश्यशरांश्चामित्रनाशनान् ।।।।
అలంకృతమైన మహారథంలో, నల్ల గుర్రాలతో యుక్తంగా, ఆయుధం మరియు ఖడ్గం ఎత్తి ఇంద్రజిత్ ప్రళయాంతకాల మృత్యువులా నిలిచాడు. అతడు విశాలమైన, దీర్ఘమైన, దృఢమైన, వేగవంతమైన భయంకర ధనుస్సును ఎత్తి, శత్రునాశక బాణాలను కూడా పట్టుకున్నాడు.
Verse 3
उद्यतायुधनिस्त्रिंशोरथेसुसमलङ्कृते ।कालाश्वयुक्तेमहतिस्थितःकालान्तकोपमः ।।6.88.2।।महाप्रमाणमुद्यम्यविपुलंवेगवद्धृढम् ।धनुर्बीमंपरामृश्यशरांश्चामित्रनाशनान् ।।6.88.3।।
అతడు మహాప్రమాణమైన, విస్తారమైన, దృఢమైన, వేగవంతమైన భయంకర ధనుస్సును ఎత్తి; ఆ ఘోరాస్త్రాన్ని పట్టుకొని శత్రునాశక బాణములనూ గ్రహించాడు.
Verse 4
तंददर्शमहेष्वासोरथस्थस्समलङ्कृतः ।अलङ्कृतममित्रघ्नोराघवस्यानुजंबली ।।।।
అప్పుడు మహాధనుర్ధరుడై, రథస్థుడై, సుసజ్జితుడైన బలవంతుడైన శత్రుఘ్నుడు ఇంద్రజిత్, రాఘవుని అనుజుడైన లక్ష్మణుణ్ణి—అతడూ యుద్ధసన్నద్ధంగా అలంకృతుడై ఉన్నవాడిని—చూశాడు।
Verse 5
हनुमत्पृष्ठरूढमुदस्थरविप्रभम् ।उवाचैनंसमारब्ध: सौमित्रिंसविभीषणम् ।।।।तांश्चवानरशार्दूलान् पश्यध्वंमेपराक्रमम् ।
హనుమంతుని పీఠంపై ఆరూఢుడై, ఉదయసూర్యునివలె ప్రకాశించే సౌమిత్రి లక్ష్మణుణ్ణి (విభీషణుడితో కూడ) చూసి, యుద్ధారంభానికి సిద్ధమైన ఇంద్రజిత్ అతనితోను, ఆ వానరశార్దూలులతోను ఇలా అన్నాడు—“నా పరాక్రమాన్ని చూడండి!”
Verse 6
अद्यमत्कार्मुकोत्सृष्टंशरवर्षंदुरासदम् ।।।।मुक्तंवर्षमिवाकाशेवारयिष्यथसंयुगे ।
ఈ రోజు నా ధనుస్సు నుండి విడిచిన, ఆకాశం నుండి కురిసిన వర్షంలా దుర్నివారమైన బాణవర్షాన్ని మీరు యుద్ధంలో ఆపలేరు।
Verse 7
अद्यवोमामकाबाणामहाकार्मुनिस्सृताः ।।।।विधमिष्यन्तिगात्राणितूलराशिमिवानलः ।
ఈ రోజు నా మహాధనుస్సు నుండి విడిచిన నా బాణాలు మీ అవయవాలను చీల్చి నాశనం చేస్తాయి—అగ్ని పత్తి కుప్పను దహించునట్లు।
Verse 8
तीक्षणसायकनिर्भन्नान्शूलशक्त्यृष्टितोमरैः ।।।।अद्यवोगमयिष्यामिसर्वानेनयमक्षयम् ।
తీవ్రమైన బాణాలతో ఛేదింపబడి, శూలం, శక్తి, ఋష్టి, తోమరాలతో దెబ్బతిన్న మీ అందరినీ ఈ రోజు నేను యమలోకానికి పంపుతాను।
Verse 9
क्षिपतश्शरवर्षाणिक्षिप्रहस्तस्यसम्युगे ।।।।जीमूतस्येननदतःकःस्थास्यतिममाग्रतः ।
యుద్ధంలో నా వేగవంతమైన చేతులతో నేను బాణవర్షాన్ని కురిపిస్తూ, గర్జించే మేఘంలా నినదించినప్పుడు—నా ఎదుట ఎవరు నిలువగలరు?
Verse 10
रात्रियुद्धेमयापूर्वंवज्राशनिसमैःशरैः ।।।।शायितौस्थोमयाभूमौविसंज्ञौसपुरस्सरौ ।
మునుపు రాత్రి యుద్ధంలో నేను వజ్రాశనిసమమైన బాణాలతో నిన్ను, నీ సహచరునితో కూడ, నేలపై స్పృహలేకుండా పడవేశాను।
Verse 11
स्मृतिर्नतेऽस्तिवामन्येव्यक्तंवायमसादनम् ।।।।आशीविषमिवक्रुद्धंयन्मांयोद्धुव्यवत्थित: ।
నీకు జ్ఞాపకం లేదనుకుంటాను, లేక స్పష్టంగా యమసదన మార్గానికే నీవు ఎక్కావు; ఎందుకంటే క్రోధించిన విషసర్పంలా నాతో యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యావు।
Verse 12
तच्छ्रुत्वाराक्षसेन्द्रस्यगर्जितंलक्ष्मणस्तदा ।।।।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंवाक्यमब्रवीत् ।
రాక్షసేంద్రుని ఆ గర్జన విని, భయరహిత ముఖముతో లక్ష్మణుడు క్రోధించి రావణిని మాటలతో ప్రతివదించాడు।
Verse 13
उक्तश्चदुर्गमःपारःकार्याणांराक्षसत्वया ।।।।कार्याणांकर्मणांपारंयोगच्छति स बुद्धिमान् ।
ఓ రాక్షసా! నీవు కార్యాల ‘దుర్గమ పారము’ అని పలికావు; కాని కర్మచేత కార్యాల అంతిమ తీరాన్ని చేరువాడు నిజమైన బుద్ధిమంతుడు।
Verse 14
सत्वमर्थस्यहीनार्थोदुरवासस्यकेनचित् ।।।।वाचाव्याहृत्यजानीषेकृतार्थोऽस्मीतिदुर्मते ।
ఓ దుర్మతీ! నీవు నిజమైన సామర్థ్యములేని వాడవు; ఇతరులకు దుర్లభమైనదానిని కూడా కేవలం మాటలతో పలికి ‘నేను కృతార్థుడను’ అని భావిస్తున్నావు।
Verse 15
अन्तर्धानगतेनाजौयस्त्वयाचरितस्तदा ।।।।तस्कराचरितोमार्गःनैषवीरनिषेवितः ।
యుద్ధంలో నీవు ఒకప్పుడు కనబడకుండా సంచరించిన మార్గం దొంగల మార్గం; ఇది వీరులు అనుసరించే మార్గం కాదు।
Verse 16
यथाबाणपथंप्राप्यस्थितोऽहंतवराक्षस ।।।।दर्शयस्वाद्यतत्तेजोवाचात्वंकिंविकत्थसे ।
ఓ రాక్షసా! నీ బాణపరిధిలోకి వచ్చి నేను ఎదురుగా నిలిచాను. ఈ రోజు నీ తేజస్సు చూపు—మాటలతోనే ఎందుకు గొప్పలు చెబుతున్నావు?
Verse 17
एवमुक्तोधनुर्भीमंपरामृश्यमहाबलः ।।।।ससर्जनिशितान्बाणानिंद्रजित्समितिञ्जयः ।
లక్ష్మణుడు ఇలా పలికిన వెంటనే, మహాబలుడు సమరజయి అయిన ఇంద్రజిత్ భయంకర ధనుస్సును పట్టుకొని పదునైన బాణాలను విడిచాడు.
Verse 18
तेनिसृष्टामहावेगाःशराःसर्पविषोपमाः ।।।।सम्प्राप्यलक्ष्मणंपेतुःश्वसन्तइवपन्नगाः ।
అతడు విడిచిన మహావేగమైన, సర్పవిషసమాన ఘోర బాణాలు లక్ష్మణుని చేరి, ఫుసఫుసలాడే పాముల్లా అతనిపై పడ్డాయి.
Verse 19
रैरतिमहावेगैर्वेगवान्रावणात्मजः ।।।।सौमित्रिमिन्द्रजिद्युद्धेविव्याधशुभलक्षणम् ।
యుద్ధంలో రావణపుత్రుడైన అత్యంత వేగశాలీ ఇంద్రజిత్ మహావేగంతో విడిచిన బాణాలతో శుభలక్షణసంపన్నుడైన సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు)ను గాయపరచెను।
Verse 20
सशरैरतिविद्धाङ्गोरुधिरेणसमुक्षितः ।।।।शुशुभेलक्ष्मणःश्रीमान्विधूमइवपावकः ।
బాణాలతో సర్వాంగమున అతివిద్ధుడై రక్తముతో తడిసిన శ్రీమాన్ లక్ష్మణుడు ధూమరహిత అగ్నివలె ప్రకాశించి శోభించెను।
Verse 21
इन्द्रजित्त्वात्मनःकर्मप्रसमीक्ष्याधिगम्य च ।।।।विनद्यसुमहानादमिदंवचनमब्रवीत् ।
ఇంద్రజిత్ తన కర్మను పరిశీలించి సమీపమునకు వచ్చి అత్యంత మహానాదముతో గర్జించి ఈ వచనములు పలికెను।
Verse 22
पत्रिणःशितधारास्तेकरामत्कार्मुकच्युताः ।।।।आदास्यन्तेऽद्यसौमित्रेजीवितंजीवितान्तकाः ।
హే సౌమిత్రీ! నా ధనుస్సు నుండి విడిచిన ఈ పక్షపత్రయుక్తమైన పదునైన బాణాలు ప్రాణాంతకములు; నేడు ఇవే నీ జీవితం హరించును।
Verse 23
अद्यगोमायुसङ्घाश्चश्येनसङ्घाश्चलक्ष्मण ।।।।गृध्राश्चनिपतन्तुत्वांगतासुंनिहतंमया ।
హే లక్ష్మణా! నేడు గోమాయుల గుంపులు, శ్యేనపక్షుల గుంపులు, గృధ్రాలు—నా చేత హతుడై ప్రాణరహితుడైన నీపైన పడిపోవుగాక।
Verse 24
क्षत्रबन्धुंसदानार्यंरामःपरमदुर्मतिः ।।।।भक्तम्भ्रातरमद्यैवत्वांद्रक्ष्यतिहतंमया ।
సదా క్షత్రబంధువు, పరమ దుర్మతి అయిన రాముడు ఈ రోజే నిన్ను—తన భక్త సహోదరుణ్ని—నా చేతిలో హతుడై ఉన్నట్లు చూస్తాడు।
Verse 25
विशस्तकवचंभूमौव्यपविद्धशराससनम् ।।।।हृतोत्तमाङ्गंसौमित्रत्वामद्यनिहतंमया ।
హే సౌమిత్రీ! ఈ రోజే రాముడు నిన్ను నా చేతిలో హతుడై ఉన్నట్లు చూస్తాడు—భూమిపై పడిపోయి, కవచం చీలిపోయి, ధనుస్సు దూరంగా పడిపోయి, శిరస్సు తెగిపోయినవాడిగా।
Verse 26
इतिब्रुवाणंसङ्कृद्ध: परुषंरावणात्मजम् ।।।।हेतुमद्वाक्यमत्यर्थंलक्ष्मणःप्रत्युवाच ह ।
రావణుని కుమారుడు కఠినంగా పలుకుతుండగా, కోపోద్రిక్తుడైన లక్ష్మణుడు కారణసహితమైన, అర్థవంతమైన తీక్ష్ణ ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు।
Verse 27
वाग्बलंत्यजदुर्बुद्धेक्रूरकर्मासिराक्षस ।।।।अथकस्माद्वदस्येतत्सम्पादयसुकर्मणा ।
హే దుర్బుద్ధి రాక్షసా! మాటల బలాన్ని విడిచిపెట్టు; నీ కర్మలు క్రూరమైనవి. మరి ఇప్పుడు ఎందుకు ఇలా పలుకుతున్నావు? సత్కర్మతో నిరూపించు।
Verse 28
कृत्वाकत्थसेकर्मकिमर्थमिहराक्षस ।।।।कुरुतत्कर्मयेनाहंश्रद्धध्यांतवकत्थनम् ।
హే రాక్షసా! కార్యం చేయకుండానే ఇక్కడ ఎందుకు గొప్పలు చెబుతున్నావు? నేను నీ మాటలను నమ్మగలిగేలా ఆ కార్యాన్ని చేసి చూపు।
Verse 29
अनुक्त्वापरुषंवाक्यंकिञ्चिदप्यनवक्षिपन् ।।।।अविकत्थन्वधिष्यामित्वांपश्यपुरुषाधम ।
కఠిన వాక్యములు పలకక, ఏ ప్రతివాక్యంతోనూ అడ్డుపడక, గర్వోక్తి చేయక—నేను నిన్ను సంహరిస్తాను. చూడు, ఓ పురుషాధమా!
Verse 30
इत्युक्त्वापञ्चनाराचानाकर्णापूरितान् शितान् ।।।।निजघानमहावेगाल्लक्ष्मणोराक्षसोरसि ।
ఇట్లు పలికి లక్ష్మణుడు ఐదు పదునైన నారాచ బాణాలను చెవివరకు లాగి, మహావేగంతో రాక్షసుని వక్షస్థలంలో కొట్టాడు.
Verse 31
सुपत्रवाजिताबाणाज्वलिताइवपन्नगाः ।।।।नैरृतोरस्यभासन्तसवितूरश्मयोयथा ।
సుందర పక్షాలతో అలంకరించిన ఆ బాణాలు రాక్షసుని వక్షస్థలంపై జ్వలించే సర్పాలవలె, సూర్యకిరణాలవలె ప్రకాశించాయి.
Verse 32
सःशरैराहतस्तेनसरोषोरावणात्मजः ।।।।सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्भाणैःप्रतिविव्याधलक्ष्मणम् ।
ఆ బాణాలతో గాయపడిన రావణాత్మజుడు కోపంతో ఉప్పొంగి, ప్రతిగా సరిగ్గా ప్రయోగించిన మూడు బాణాలతో లక్ష్మణుణ్ని ఛేదించాడు.
Verse 33
सःबभूवमहाभीमोनरराक्षससिंहयोः ।।।।विमर्दस्तुमुलोयुद्धेपरस्परजयैषिणोः ।
నరసింహుడైనవాడికీ రాక్షససింహుడైనవాడికీ, పరస్పర విజయం కోరుతూ సాగిన యుద్ధం అత్యంత ఘోరమై, కలకలంగా భయంకరంగా మారింది।
Verse 34
उभौहिबलसम्पन्नावुभौविक्रमशालिनौ ।।।।उभौपरमदुर्ज्ञेयावतुल्यबलतेजसौ ।
ఇద్దరూ బలసంపన్నులు, ఇద్దరూ విక్రమశాలులు; ఇద్దరినీ జయించడం అత్యంత దుర్లభం—బలతేజస్సుల్లో వారు సమానులు।
Verse 35
युयुधातेतदावीरौग्रहाविवनभोगतौ ।।।।बलवृत्राविवाभीतौयुधितौदुष्प्रधर्षणौ ।
అప్పుడు ఆ ఇద్దరు వీరులు ఆకాశంలో ఉన్న రెండు గ్రహాలవలె ప్రకాశిస్తూ యుద్ధం చేశారు; రణంలో ఇంద్రుడు–వృత్రుడులా నిర్భయులు, శత్రువులకు దుర్జేయులు।
Verse 36
युयुधातेमहात्मानौतदाकेसरिणाविव ।।।।बहूनवसृजन्तौहिमार्गणौघानवस्थितौ ।नरराक्षससिम्होतौप्रहृष्टावभ्ययुध्यताम् ।।।।
అప్పుడు ఆ ఇద్దరు మహాత్ములు జంట సింహాలవలె యుద్ధం చేశారు; స్థిరంగా నిలిచి బాణాల ప్రవాహాలను విరివిగా విడిచారు. మనుష్య-రాక్షసులలో సింహసమానులైన ఆ ఇద్దరూ ఉల్లాసంతో పరస్పరం ఎదురెదురుగా పోరాడారు।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts warrior conduct with deceptive tactics: Lakṣmaṇa condemns Indrajit’s earlier invisibility as a “thief’s path,” and reframes kṣātra honor as demonstrated performance in open combat rather than intimidation or verbal boasting.
Upadeśa centers on karmapramāṇa—deeds validate claims. Lakṣmaṇa rejects vāg-bala as empty and asserts that true capability is established through disciplined action, restraint, and accountable conduct even amid rage-driven provocation.
The immediate setting is the Laṅkā war-theatre (battlefield context), while cultural markers include kṣātra norms (open contest, disdain for stealth in this framing) and eschatological imagery such as “Yama’s abode,” plus battlefield-omen fauna (jackals, hawks, vultures).