Ramayana — Yuddha Kanda, Sarga 83, Shloka 13

त्र्यशीतितमः सर्गः (Sarga 83)

Hanumān Reports Sītā’s ‘Slaying’; Rāma Collapses; Lakṣmaṇa’s Counter-Discourse on Dharma and Artha

Devanagari script

तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्यांपरिष्वज्यसुदुःखितः ।उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ।।6.83.13।।

Transliteration

taṃ lakṣmaṇo ’tha bāhubhyāṃ pariṣvajya suduḥkhitaḥ | uvāca rāmam asvasthaṃ vākyaṃ hetv-artha-samyutam ||

Translation

అప్పుడు పరమ దుఃఖితుడైన లక్ష్మణుడు తన భుజాలతో అస్వస్థుడైన శ్రీరాముని ఆలింగనం చేసి, హేతు-అర్థసమ్యుతమైన వాక్యాన్ని పలికెను।

Word by Word

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/कर्म), एकवचनम्

• लक्ष्मणः: Lakshmana
• लक्ष्मणः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: lakṣmaṇa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/कर्ता), एकवचनम्

• अथ: then
• अथ: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: atha (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्ययम् (sequencing particle: then)

• बाहुभ्याम्: with (his) two arms
• बाहुभ्याम्: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: bāhu (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/करण), द्विवचनम् (dual)

• परिष्वज्य: having embraced
• परिष्वज्य: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: pari-ṣvaj (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (absolutive/gerund), √ष्वज् (to embrace) उपसर्गः परि-; ‘having embraced’

• सुदुःखितः: deeply distressed
• सुदुःखितः: Karta-viśeṣaṇa (कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: su + duḥkhita (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (qualifies लक्ष्मणः)

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: vac (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्; √वच् (to speak)

• रामम्: Rama
• रामम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: rāma (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• अस्वस्थम्: unwell
• अस्वस्थम्: Karma-viśeṣaṇa (कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: a-svastha (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (qualifies रामम्)

• वाक्यम्: words; a statement
• वाक्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: vākya (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; उवाच इति क्रियायाः कर्म

• हेत्वर्थसम्युतम्: connected with reasons and meaning
• हेत्वर्थसम्युतम्: Karma-viśeṣaṇa (कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: hetu + artha + saṃyuta (प्रातिपदिक)
• Form: समाहार-द्वन्द्वः (hetu and artha) + क्त-प्रत्ययान्त ‘saṃyuta’; नपुंसकलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (qualifies वाक्यम्)

Context

Then, Lakshmana who was very worried held the arms of Rama who was unwell and spoke these meaningful words.

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa
• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes wise counsel: loving support must be paired with rational guidance when a leader is shaken.

What is the narrative situation?

Lakṣmaṇa physically supports Rāma and prepares to speak a reasoned argument to restore his resolve.

Which character virtue is emphasized?

Fraternal devotion combined with clarity—Lakṣmaṇa’s steadying presence.