Sarga 83

Verse 1

राघवश्चापिविपुलंतंराक्षसवनौकसाम् ।श्रुत्वासङ्ग्रामनिर्घोषंजाम्बवन्तमुवाच ह ।।6.83.1।।

రాఘవుడూ రాక్షసులు మరియు వనవాసి వానరుల మధ్య ఉద్భవించిన ఆ మహా సంగ్రామనినాదాన్ని విని జాంబవంతునితో పలికెను।

Verse 2

सौम्यनूनंहनुमताकृतंकर्मसुदुष्करम् ।श्रूयते च यथाभीमस्सुमहावायुधस्वनः ।।6.83.2।।

హే సౌమ్యా! నిశ్చయంగా హనుమంతుడు అత్యంత దుష్కరమైన కార్యాన్ని సాధించాడు; ఎందుకంటే భయంకరమైన, మహా ఆయుధధ్వని వినిపిస్తోంది।

Verse 3

तद्गच्छकुरुसाहाय्यंस्वबलेनाभिसम्वृतः ।क्षिप्रमक्षपतेतस्यकपिश्रेष्ठस्ययुध्यतः ।।6.83.3।।

కాబట్టి నీ స్వబలంతో పరివృతుడై వెళ్లి, హే ఋక్షపతీ, యుద్ధం చేస్తున్న ఆ కపిశ్రేష్ఠునికి వెంటనే సహాయం చేయి.

Verse 4

ऋक्षराक्षस्तथोक्तस्तुस्वेनानीकेनसम्वृतः ।आगच्छत्पश्चिमद्वारंहनूमान्यत्रवानरः ।।6.83.4।।

ఇలా చెప్పబడిన ఋక్షరాజు తన సేనచే పరివృతుడై పశ్చిమ ద్వారమునకు వచ్చెను; అక్కడ వానరుడు హనుమంతుడు నిలిచి ఉండెను॥

Verse 5

अथायान्तंहनूमन्तंददर्शर्क्षपतिपथि ।वानरैःकृतसङ्ग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ।।6.83.5।।

అప్పుడు మార్గమధ్యంలో ఋక్షాధిపతి హనుమంతుడు వస్తున్నాడని చూచెను; యుద్ధం చేసి అలసి శ్వాస తీసుకుంటున్న వానరులు అతనిని చుట్టుముట్టి ఉన్నారు।

Verse 6

दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् ।नीलमेघनिभंभीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ।।6.83.6।।

మార్గంలో నీలమేఘసమానంగా శ్యామవర్ణమై భయంకరంగా యుద్ధోన్ముఖంగా ఉన్న ఆ ఋక్షబలాన్ని చూసి, హనుమంతుడు వారిని ఆపి వెనక్కు తిప్పెను।

Verse 7

स तेनसहसैन्येनसन्निकर्षंमहायशाः ।शीघ्रमागम्यरामायदुःखितोवाक्यमब्रवीत् ।।6.83.7।।

అనంతరం మహాయశస్సుగల హనుమంతుడు ఆ సైన్యంతో కలిసి త్వరగా రాముని సన్నిధికి వచ్చి, దుఃఖంతో ఈ మాటలు పలికెను।

Verse 8

समरेयुध्यमानानामस्माकंप्रेक्षतांपुरः ।जघानरुदतींसीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ।।6.83.8।।

మేము సమరంలో యుద్ధం చేస్తుండగా, మా కళ్లముందే ఏడుస్తున్న సీతాదేవిని రావణపుత్రుడు ఇంద్రజిత్ దాడి చేసి కొట్టెను।

Verse 9

उद्भ्रान्तचित्तस्तांदृष्टवाविषण्णोऽहमरिन्दमः ।तदहंभवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ।।6.83.9।।

హే శత్రుదమనా! ఆమెను చూచి నా మనస్సు కలతచెంది నేను విషణ్ణుడనయ్యాను; అందువల్ల జరిగిన విషయాన్ని మీకు నివేదించుటకు వచ్చితిని।

Verse 10

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोकमूर्चितः ।निपपाततदाभूमौछिन्नमूलंइवद्रुमः ।।6.83.10।।

అతని మాటలు విని రాఘవుడు శోకమూర్ఛితుడై, వేర్లు తెగిన వృక్షంలా అప్పుడు నేలపై కూలిపోయెను।

Verse 11

तंभूमौदेवसङ्काशंपतितंदृश्यराघवम् ।अभिपेतुस्समुत्पत्यसर्वतःकपिसत्तमाः ।।6.83.11।।

భూమిపై పడిపోయిన దేవసమాన రాఘవుణ్ణి చూసి, శ్రేష్ఠ వానరులు అన్ని దిక్కుల నుండీ లేచి పరుగెత్తి చేరిరి।

Verse 12

आसिञ्चन् सलिलैश्चैनंपद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।प्रदहन्तमानासाद्यंसहसाग्निमिवोद्यतम् ।।6.83.12।।

వారు అతని దగ్గరకు చేరి పద్మోత్పల సుగంధముగల జలములతో అతనిపై చల్లిరి—అది అకస్మాత్తుగా ఎగసిన, సమీపించలేని దహనాగ్నిని ఆర్పినట్లుగా ఉండెను।

Verse 13

तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्यांपरिष्वज्यसुदुःखितः ।उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ।।6.83.13।।

అప్పుడు పరమ దుఃఖితుడైన లక్ష్మణుడు తన భుజాలతో అస్వస్థుడైన శ్రీరాముని ఆలింగనం చేసి, హేతు-అర్థసమ్యుతమైన వాక్యాన్ని పలికెను।

Verse 14

शुभेवर्त्मनितिष्ठन्तंत्वामार्यविजितेन्द्रियम् ।अनर्थेभ्यो न शक्नोतित्रातुंधर्मोनिरर्थकः ।।6.83.14।।

హే ఆర్యా! శుభమార్గంలో నిలిచిన, ఇంద్రియజయుడైన నిన్ను ధర్మం అనర్థాల నుండి రక్షించలేకపోతే, ఆ ధర్మమే నిరర్థకమగును।

Verse 15

भूतानांस्थावाराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।यथास्ति न तथाधर्मस्तेननास्तीतिमेमतिः ।।6.83.15।।

స్థావరములూ జంగమములూ అయిన భూతముల స్థితి యథాతథంగా కనిపిస్తుంది; అందువల్ల ఆ సుఖానికి ధర్మమే కారణం కాదు—ఇదే నా అభిప్రాయం।

Verse 16

यथैवस्थावरंव्यक्तंजङ्गमं न तथाविधम् ।नायमर्थस्तथायुक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ।।6.83.16।।

స్థావర జగత్తు స్పష్టంగా కనిపించినట్లే, జంగమ జగత్తు అలా ఒకే విధంగా నియమబద్ధంగా కనిపించదు; ఈ తర్కం సరిగా కాదు—నీ వంటి మహానుభావుడు విపత్తుకు లోనుకాడు।

Verse 17

यद्यधर्मोभवेद्भूतोरावणोनरकंव्रजेत् ।भवांश्चधर्मसम्युक्तोनैवंव्यसनमाप्नुयात् ।।6.83.17।।

అధర్మము నిజంగా ఒక సజీవ శక్తిగా ఉంటే, రావణుడు నరకానికి వెళ్లేవాడు; ధర్మసంపన్నుడైన మీరు ఇలాంటి విపత్తును పొందేవారు కాదు।

Verse 18

तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनंचागतेत्वयि ।धर्मोभवत्यधर्मश्चपरस्परविरोधिनौ ।।6.83.18।।

అతనికి వ్యసనం లేదు, కానీ మీకు వ్యసనం వచ్చి పడింది; అందువల్ల పరస్పరవిరోధులైన ధర్మం, అధర్మం যেন స్థానాలు మార్చుకున్నట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి।

Verse 19

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।।यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।

ధర్మం ద్వారా ధర్మమే లభిస్తుంది, అధర్మం ద్వారా అధర్మమే; ఎవరిలో అధర్మం దృఢంగా స్థిరమై ఉందో, వారు అధర్మంతోనే కలిసితే వారి గతి అదే సూత్రానుసారంగా సాగుతుంది।

Verse 20

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।।यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।

అధర్మరుచిగల జనులు ధర్మం నుండి వేరుపడితే, ధర్మమార్గంలో నడిచేవారికి ధర్మమే లభిస్తుంది; వారికి ధర్మఫలము నిశ్చయంగా సిద్ధిస్తుంది।

Verse 21

यस्मादर्थाविवर्धन्तेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।क्लिश्यन्तेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ।।6.83.21।।

ఎవరిలో అధర్మం స్థిరంగా ఉందో వారిలోనే ధనం, లాభం పెరుగుతున్నాయి; ధర్మశీలులు మాత్రం కష్టపడుతున్నారు—అందువల్ల ధర్మాధర్మాల ఈ న్యాయం నిరర్థకమై కనిపిస్తోంది।

Verse 22

वध्यन्तेपापकर्माणोयद्यधर्मेणराघव ।वधकर्महतोऽधर्मः स हतःकिंवधिष्यति ।।6.83.22।।

హే రాఘవా! అధర్మం కారణంగా పాపకర్ములు వధింపబడితే, ఆ వధకర్మచేతనే ఆ అధర్మమే నశించినట్టే. అధర్మం హతమైతే ఇక అది ఎవరిని వధించగలదు?

Verse 23

अथवाविहितेनायंहन्यतेहन्तिवापरम् ।विधिरालिप्यतेतेन न स पापेनकर्मणा ।।6.83.23।।

లేదా విధి నిర్దేశించినట్లే మనిషి హతమవుతాడు లేదా పరుణ్ని హతం చేస్తాడు. ఆ కర్మచేత కలుషితమయ్యేది విధియే; మనిషి పాపకర్మతో లిప్తుడవడు.

Verse 24

अदृष्टप्रतिकारेणत्वव्यक्तेनासतासता ।कथंशक्यंपरंप्राप्तुंधर्मेणारिविकर्षण ।।6.83.24।।

హే శత్రువులను దమనించే వీరా! ధర్మఫలం ప్రత్యక్షంగా కనిపించక, ధర్మస్వరూపం కూడా అవ్యక్తంగా ఉండి—అది సత్‌నా అసత్‌నా అనే సందేహమే ఉన్నప్పుడు—ధర్మం ద్వారా పరమగతి ఎలా పొందగలం?

Verse 25

यदिसत्स्यात्सतांमुख्यनासत्स्यत्तवकिञ्चन ।त्वयायदीदृशंप्राप्तंतस्मात्सन्नोपपद्यते ।।6.83.25।।

హే సజ్జనులలో శ్రేష్ఠుడా! ‘సత్’నే ఫలప్రదమైన నియమమైతే, నీకు కించిత్తు కూడా అనిష్టం కలగకూడదు. నీవు ఇలాంటి దుఃఖాన్ని పొందినందున ‘సత్’ సదా నిలుస్తుందనే నియమం సరిపోదనిపిస్తోంది.

Verse 26

अथवादुर्बलःक्लीबोबलंधर्मोऽनुवर्तते ।दुर्बलोहृतमर्यादो न सेव्यइतिमेमतिः ।।6.83.26।।

లేదా ధర్మం బలహీనమై, శక్తికి వెనుక నడిచే నిర్వీర్యమైనదై ఉంటుంది. బలహీనమై, మర్యాదలు కోల్పోయిన ధర్మం సేవించదగినది కాదు—ఇది నా అభిప్రాయం.

Verse 27

बलस्ययदिचेद्धर्मोगुणभूतःपराक्रमे ।धर्ममुत्सृज्यवर्तस्वयथाधर्मेतथाबले ।।6.83.27।।

యుద్ధపరాక్రమ కార్యాలలో బలానికి ధర్మం కేవలం ఉపగుణమైతే, ధర్మాన్ని విడిచి బలమార్గాననే నడుచుకో—మునుపు ధర్మమార్గంలో నడిచినట్లే.

Verse 28

अथचेत्सत्यवचनंधर्म: किलपरन्तप ।अनृतस्त्वय्यकरुणःकिं न बद्धस्त्वयापिता ।।6.83.28।।

సత్యవచనమే ధర్మమని నిజమైతే, హే పరంతపా, నీపై కరుణలేని, అసత్యస్థితుడైన తండ్రిని నీవెందుకు బంధించలేదు?

Verse 29

यदिधर्मोभवेद्भूतअधर्मोवापरन्तप ।न स्महत्वामुनिंवज्रीकुर्यादिज्यांशतक्रतुः ।।6.83.29।।

ధర్మమే నిజంగా ప్రబలమై ఉన్నా—లేదా అధర్మమే—హే పరంతపా, వజ్రధారి ఇంద్రుడు ‘శతక్రతు’గా మునిని హతమార్చి యజ్ఞం చేయడు.

Verse 30

अधर्मसंश्रितोधर्मोविनाशयतिराघव ।सर्वमेतद्यथाकामंकाकुत्स्थकुरुतेनरः ।।6.83.30।।

అధర్మాన్ని ఆశ్రయించిన ధర్మం కూడా వినాశాన్ని కలిగిస్తుంది, హే రాఘవా. హే కాకుత్స్థా, ఈ సంగతులన్నిటిలో మనిషి తన ఇష్టానుసారమే చేస్తాడు.

Verse 31

ममचेदंमतंतातधरोऽयमितिराघव ।धर्ममूलंत्वयाछिन्नंराज्यमुत्सृजतातदा ।।6.83.31।।

తాత రాఘవా, నా అభిప్రాయమూ ఇదే—‘ఇదే ధర్మము’. కానీ నీవు అప్పుడే రాజ్యాన్ని పరిత్యజించినప్పుడు ధర్మమూలాన్నే ఛేదించితివి।

Verse 32

अर्थेभ्योहिप्रवृद्धेभ्यःसम्वृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।क्रियाःसर्वाःप्रवर्तन्तेपर्वतेभ्यःइवापगाः ।।6.83.32।।

అర్థసాధనాలు పెరిగి నానా దిశల నుండి సమకూరినప్పుడు, అన్ని కార్యాలూ ముందుకు సాగుతాయి—పర్వతాల నుండి నదులు ప్రవహించునట్లు।

Verse 33

अर्थेनहिविमुक्तस्यपुरुषस्याल्पचेतसः ।विच्छिद्यन्तेक्रियास्सर्वाग्रीष्मेकुसरितोयथा ।।6.83.33।।

అల్పబుద్ధి గల పురుషుడు అర్థాన్ని విడిచిపెడితే, అతని అన్ని కార్యాలూ నిలిచిపోతాయి—గ్రీష్మంలో చిన్న వాగులు ఎండిపోవునట్లు।

Verse 34

सोऽयमर्थंपरित्यज्यसुखकामःसुखैधितः ।पापमारभतेकर्तुंतदादोषःप्रवर्तते ।।6.83.34।।

సుఖానికి అలవాటుపడి, ఇంకా సుఖాన్ని కోరుతూ అర్థాన్ని పరిత్యజించినవాడు పాపకర్మకు ఆరంభం చేస్తాడు; అప్పుడు దోషమూ పతనమూ ప్రవేశిస్తాయి।

Verse 35

यस्यार्थास्तस्यमित्राणियस्यार्थास्यस्यबान्धवाः ।यस्यार्थास्सपुमान्लोकेयस्यार्थाः स च पण्डितः ।।6.83.35।।

అర్థం ఉన్నవాడికే మిత్రులు; అర్థం ఉన్నవాడికే బంధువులు. లోకంలో ధనవంతుడే ‘పురుషుడు’గా గణింపబడతాడు; ధనవంతుడే ‘పండితుడు’ అని కూడా పిలువబడతాడు।

Verse 36

यस्यार्थास्स च विक्रान्तोयस्यार्थास्स च बुद्धिमान् ।यस्यार्थास्समहाभागोयस्यार्थास्समहागुणः ।।6.83.36।।

యారికి ధనం ఉన్నదో వాడే పరాక్రమవంతుడని చెప్పబడతాడు; వాడే బుద్ధిమంతుడనియు. యారికి ధనం ఉన్నదో వాడే మహాభాగ్యుడని ప్రసిద్ధి, వాడే మహాగుణవంతుడని ప్రశంసింపబడతాడు॥

Verse 37

अर्थस्यैतेपरित्यागेदोषाःप्रव्याहृतामया ।राज्यमुत्सृजतावीरयेनबुद्धिस्त्वयाकृता ।।6.83.37।।

ధనాన్ని విడిచిపెట్టినప్పుడు కలిగే దోషాలను నేను స్పష్టంగా తెలిపాను। ఓ వీరా, నీవు రాజ్యాన్ని త్యజించినప్పుడు ఏ బుద్ధితో ఆ సంకల్పం చేసితివో, అది నాకు సమ్యకంగా అనిపించదు॥

Verse 38

यस्यार्थाःधर्मकामार्थास्तस्यसर्वंप्रदक्षिणम् ।अधनेनार्थकामेननार्थश्शक्योविचिन्वता ।।6.83.38।।

యారికి ధనం ఉన్నదో వానికి ధర్మము, కామము, అర్థము అన్నీ శుభంగా అనుకూలమై సాగుతాయి. కాని ధనం లేని వాడు ధనకాంక్షతో తపించి వెదకినా, ధనం సులభంగా లభించదు॥

Verse 39

हर्षःकामश्चदर्पश्चधर्मःक्रोधश्शमोदमः ।अर्थादेतानिसर्वाणिप्रवर्तन्तेनराधिप ।।6.83.39।।

హర్షము, కామము, దర్పము, ధర్మము, క్రోధము, శమము, దమము—ఓ నరాధిపా—ఇవన్నీ ధనమువలననే ప్రవర్తిస్తాయి॥

Verse 40

येषांनश्यत्ययंलोकश्चरतांधर्मचारिणाम् ।तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्तेदुर्दिनेषुयथाग्रहाः ।।6.83.40।।

ధర్మాన్ని కఠినంగా ఆచరించి నడిచేవారికి ఈ లోకంలోనూ స్థితి కొన్నిసార్లు నశించవచ్చు; కానీ అలాంటి ‘అర్థాలు’ నీలో కనబడవు—మేఘావృత దినాల్లో గ్రహాలు కనబడనట్లుగా।

Verse 41

त्वयिप्रव्रजितेवीरगुरोश्चवचनेस्थिते ।रक्षसापहृताभार्याप्राणैःप्रियतरातव ।।6.83.41।।

హే వీరా, గురువు (తండ్రి) వాక్యానికి నిలబడి నీవు వనవాసానికి వెళ్లినప్పుడు, రాక్షసుడు నీ ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన నీ భార్యను అపహరించాడు।

Verse 42

तदद्यविपुलंवीरदुःखमिन्द्रजिताकृतम् ।कर्मणाव्यपनेष्यामितस्मादुत्तिष्ठराघव ।।6.83.42।।

హే వీర రాఘవా, ఈ రోజు ఇంద్రజితుడు కలిగించిన ఈ మహాదుఃఖాన్ని నేను నా కార్యబలంతో తొలగిస్తాను; కనుక లేచి నిలువు।

Verse 43

उत्थिष्ठनरशार्दूलदीर्घबाहोधृतव्रत ।किमात्मानंमहात्मानंमात्मानं न बुध्यसे ।।6.83.43।।

లేచి నిలువు, నరశార్దూలా! దీర్ఘబాహూ, ధృతవ్రతా—నీవు నీ మహాత్మ స్వరూపాన్ని, స్వయంనియంత్రితమైన నీ ఆత్మను ఎందుకు గుర్తించడంలేదు?

Verse 44

హే అనఘా, నీ ప్రియార్థమే నేను ఇలా పలికాను; జనకసుత నాశనాన్ని తలచి నేను కోపాగ్నితో దగ్ధుడనయ్యాను। రథాలు, గజాలు, అశ్వాలు సహా, రాక్షసేంద్రునితో కూడిన లంకను నేను నా బాణవర్షంతో ఘోరంగా కూలదోస్తాను।