Sarga 76
युद्धे अङ्गद-मैन्द-द्विविद-राक्षसयुद्धम्; कुम्भस्य प्रादुर्भावः तथा सुग्रीवेण पराभवः (Sarga 76: Angada and the Vanara chiefs battle Kampana, Prajaṅgha, Yūpākṣa, Śoṇitākṣa; Kumbha enters and is checked by Sugrīva)
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో వానర వీరులు మరియు రాక్షసుల మధ్య జరిగిన భీకర యుద్ధం వర్ణించబడింది. అంగదుడు తన పరాక్రమంతో కంపనునిపై పర్వత శిఖరంతో దాడి చేసి సంహరించాడు. ఆ తరువాత శోణితాక్షుడు, ప్రజంఘుడు మరియు యూపాక్షుడు అంగదునిపై దాడి చేయగా, అంగదుని మేనమామలైన మైంద, ద్వివిదులు అతనికి సహాయంగా వచ్చారు. జరిగిన పోరులో అంగదుడు ప్రజంఘుని, ద్వివిదుడు శోణితాక్షుని, మైందుడు యూపాక్షుని వధించారు. రాక్షస వీరుల మరణానంతరం కుంభకర్ణుని కుమారుడైన కుంభుడు యుద్ధరంగంలోకి ప్రవేశించి తన బాణవర్షంతో వానర సేనను భయపెట్టాడు. అతని బాణాల ధాటికి అంగదాది వీరులు కూడా గాయపడ్డారు. చివరగా సుగ్రీవుడు కుంభునితో తలపడ్డాడు. సుగ్రీవుడు కుంభుని ధనస్సును విరిచి, మల్లయుద్ధంలో అతనిని పట్టుకుని, తన వజ్రసమానమైన పిడికిలి పోటుతో కుంభుని సంహరించాడు. కుంభుని పతనంతో రాక్షస సేనలో భయాందోళనలు నెలకొన్నాయి.
Shlokas
Verse 1
प्रवृत्तेसङ्कुलेतस्मिन् घोरेवीरजनक्ष्ये ।अङ्गदःकम्पनंवीरमाससादरणोत्सुकः ।।।।
ఆ ఘోరమైన, గందరగోళమైన యుద్ధం ప్రబలగా సాగి అనేక వీరుల వినాశం జరుగుతుండగా, రణోత్సుకుడైన అంగదుడు వీరుడైన కంపనుని సమీపించి ఎదుర్కొన్నాడు॥
Verse 2
आहूयसोङ्गदंकोपात्ताडयामासवेगितः ।गदयाकम्पनःपूर्वं स चचालभृशाहतः ।।।।
అంగదుని సవాలు చేసి కోపంతో కంపనుడు వేగంగా ముందుగా గదతో కొట్టెను; ఆ ఘోరాఘాతానికి అంగదుడు తూలిపోయెను।
Verse 3
स संज्ञांप्राप्यतेजस्वीचिक्षेपशिखरंगिरेः ।अर्दितस्तत्प्रहारेणकम्पनःपतितोभुवि ।।।।
తేజస్వి అంగదుడు సంజ్ఞ పొందిన వెంటనే గిరిశిఖరమును విసిరెను. ఆ ప్రహారముచేత నలిగిపోయిన కంపనుడు కంపించుచు భూమిపై పడిపోయెను॥
Verse 4
ततस्तुकम्पनंदृष्टवाशोणिताक्षोहतंरणे ।रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रंतत्राङ्गदमभीतवत् ।।।।
అప్పుడు యుద్ధంలో కంపనుడు హతుడైనదాన్ని చూసి, భయరహితుడైన శోణితాక్షుడు రథంపై వేగంగా దూసుకెళ్లి, అంగదుడు ఉన్న చోటికి చేరాడు॥
Verse 5
सोङ्गदंनिशितैर्बाणैस्तदाविव्याधवेगितः ।शरीरदारणैस्तीक्ष्णैःकालाग्निसमविग्रहैः ।।।।क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैश्शिलीमुखैः ।कर्णिशल्यविपाठैश्चबहुभिश्चशितैश्शरैः ।।।।
అప్పుడు వేగవంతుడైన వీరుడు అంగదుని నిశిత బాణాలతో ఛేదించాడు—శరీరాన్ని చీల్చివేసే, ప్రళయాగ్నివలె ఉగ్రమైనవి. క్షుర, క్షురప్ర, నారాచ, వత్సదంత, శిలీముఖ, కర్ణి, శల్య, విపాట మొదలైన అనేక రకాల పదునైన శరాలతో అతనిని గాయపరిచాడు॥
Verse 6
सोङ्गदंनिशितैर्बाणैस्तदाविव्याधवेगितः ।शरीरदारणैस्तीक्ष्णैःकालाग्निसमविग्रहैः ।।6.76.5।।क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैश्शिलीमुखैः ।कर्णिशल्यविपाठैश्चबहुभिश्चशितैश्शरैः ।।6.76.6।।
అప్పుడు అతడు వేగంగా దూసుకొచ్చి అంగదుని పదునైన, శరీరాన్ని చీల్చివేసే, ప్రళయాగ్నివలె దహించే బాణాలతో గాయపరచసాగాడు। క్షుర, క్షురప్ర, నారాచ, వత్సదంత, శిలీముఖ, కర్ణి, శల్య, విపాఠ మొదలైన అనేక రకాల కత్తిరించిన శరాలను అతడు అతనిపై వర్షంలా కురిపించాడు।
Verse 7
अङ्गदःप्रतिविद्धाङ्गोवालिपुत्रःप्रतापवान् ।धनुरग्य्रंरथंबाणान्ममर्दतरसाबली ।।।।
ప్రతాపవంతుడైన వాలిపుత్రుడు అంగదుడు—శరీరం బాణాలతో గాయపడినప్పటికీ—బలంతో దూసుకెళ్లి భయంకరమైన ధనుస్సు, రథం, బాణాలను నలిపివేశాడు।
Verse 8
शोणिताक्षस्ततःक्षिप्रमसिचर्मसमाददे ।उत्पपातदिवंक्रुद्धोवेगवानविचारयन् ।।।।
అప్పుడు శోణితాక్షుడు త్వరగా ఖడ్గమును కవచమును (ఢాలును) గ్రహించెను; క్రోధముతో, మహావేగముతో, ఆలోచన లేక ఆకాశమునకు ఎగిరెను।
Verse 9
तंक्षिप्रतरमाफ्लुत्यपरामृश्याङ्गदोबली ।करेणतस्यतंखङ्गंसमाच्छिद्यननाद च ।।।।
అప్పుడు మరింత వేగంగా దూకి బలవంతుడైన అంగదుడు అతనిని పట్టుకున్నాడు. తన చేతితో అతని ఖడ్గాన్ని కోసి పడేసి, అనంతరం ఘోరంగా నాదం చేశాడు।
Verse 10
तस्यांसफलकेखडगंनिजघानततोऽङ्गदः ।यज्ञोपवीतवच्चैनंचिच्छेदकपिकुञ्जरः ।।।।
అప్పుడు అంగదుడు శత్రువు భుజఫలకంపై ఖడ్గంతో బలంగా కొట్టాడు. ఆపై కపికుంజరుడైన అంగదుడు అతనిని యజ్ఞోపవీత రేఖలా చీల్చివేశాడు॥
Verse 11
तंप्रगृह्यमहाखडगंविनद्य च पुनःपुनः ।वालिपुत्रोऽभिदुद्रावरणशीर्षेपरानरीन् ।।।।
ఆ మహాఖడ్గాన్ని పట్టుకొని మళ్లీ మళ్లీ గర్జిస్తూ, వాలిపుత్రుడైన అంగదుడు యుద్ధముందుభాగంలో శత్రు వీరులపై దూసుకెళ్లాడు॥
Verse 12
आयसींतुगदांप्रगृह्य स वीरःकनकाङ्गदः ।शोणिताक्षस्समाविध्यतमेवानुपपात ह ।।।।
కానీ కనకాంగదాలతో అలంకృతుడైన వీరుడు శోణితాక్షుడు ఇనుప గదను పట్టుకొని లక్ష్యాన్ని నిర్ధారించి, అతనిని కొట్టేందుకు అదే వెంట పరిగెత్తి దాడి చేశాడు॥
Verse 13
प्रजङ्घसहितोवीरोयूपाक्षस्तुततोबली ।रथेनाभिययौक्रुद्दोवालिपुत्रंमहाबलम् ।।।।
అప్పుడు ప్రజఙ్ఘతో కూడిన పరాక్రమశాలి, బలవంతుడైన యూపాక్షుడు కోపంతో రథంపై దూసుకెళ్లి మహాబలుడైన వాలిపుత్రునిపై దాడి చేశాడు।
Verse 14
तयोर्मध्येकपिश्रेष्ठश्शोणिताक्षप्रजङ्घयोः ।विशाखयोर्मध्यगतःपूर्णचन्द्रइवाभवत् ।।।।
శోణితాక్షుడు, ప్రజఙ్ఘుడు—ఈ ఇద్దరి మధ్య కపిశ్రేష్ఠుడు విశాఖ నక్షత్రాల మధ్య నిలిచిన పూర్ణచంద్రునివలె ప్రకాశించాడు।
Verse 15
अङ्गदंपरिरक्षन्तौमैन्दोद्विविदएव च ।तस्यतस्थतुरभ्याशेपरस्परदिदृक्ष्या ।।।।
అంగదుని కాపాడుతూ మైందుడు, ద్వివిదుడు అతని సమీపంలోనే నిలిచారు; శత్రువును సమీపంలో ఎదుర్కొంటూ పరస్పరం కూడా జాగ్రత్తగా గమనించారు।
Verse 16
भिपेतुर्महाकायाःप्रतियत्तामहाबलाः ।राक्षसावानरान् रोषादसिचर्मगदाधराः ।।।।
విశాలకాయులు, మహాబలులు అయిన రాక్షసులు అప్రమత్తులై కోపంతో ఖడ్గం, కవచం (ఢాలు), గదలను ధరించి వానరులపై దూకి పడ్డారు।
Verse 17
त्रयाणांवानरेन्द्राणांत्रिभीराक्षसपुङ्गवैः ।संसक्तानांमहद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।।।।
ముగ్గురు వానరేంద్రులు, ముగ్గురు రాక్షసపుంగవులు పరస్పరం యుద్ధంలో చిక్కుకున్నప్పుడు, రోమాంచం కలిగించే మహాయుద్ధం ఉద్భవించింది।
Verse 18
तेतुवृक्षान् समादायसम्प्रचिपुराहवे ।खडगेनप्रतिचिच्छेदतान् प्रजङ्घोमहाबलः ।।।।
అప్పుడు యుద్ధరంగంలో వారు వృక్షాలను పీకుకొని విసిరిరి; మహాబలుడు ప్రజఙ్ఘుడు ఖడ్గధారతో వాటిని చీల్చివేశెను।
Verse 19
रथानश्वान् द्रुमैश्शैलैस्तेप्रचिक्षिपुराहवे ।शरौघैःप्रतिचिच्छेदतान्यूपाक्षोनिशाचरः ।।।।
ఆ యుద్ధంలో వారు రథాలపై, అశ్వాలపై వృక్షాలు శిలలను విసిరిరి; నిశాచరుడు యూపాక్షుడు శరసమూహాలతో వాటిని చీల్చివేశెను।
Verse 20
सृष्टाव्निविदमैन्दाभ्यांद्रुमानुत्पाट्यवीर्यवान् ।बभञ्जगदयामध्येशोणिताक्षःप्रतापवान् ।।।।
ద్వివిదుడు, మైందుడు విసిరిన వృక్షాలను వీర్యవంతుడు ప్రతాపవంతుడు శోణితాక్షుడు పీకుకొని గదాఘాతంతో మధ్యలోనే విరిచివేశెను।
Verse 21
उद्यम्यविपुलंखडगंपरमर्मनिकृन्तनम् ।प्रजङ्घोवालिपुत्रायअभिदुद्राववेगितः ।।।।
మర్మాలను చీల్చగల విస్తారమైన ఖడ్గాన్ని ఎత్తుకొని ప్రజఙ్ఘుడు వేగంగా వాలిపుత్రుడు అంగదుని మీదికి దూసుకొచ్చెను।
Verse 22
तमभ्याशगतंदृष्टवावानरेन्द्रोमहाबलः ।आजघानाश्वकर्णेनद्रुमेणातिबलस्तदा ।।।।
అతడు సమీపానికి దూసుకొస్తున్నాడని చూచి మహాబలవంతుడైన వానరేంద్రుడు ఆ క్షణమే అపార బలంతో అశ్వకర్ణ వృక్షాన్ని ఎత్తి అతనిపై ఘాటుగా మోదాడు।
Verse 23
बाहुंचास्यसनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना ।वालिपुत्रस्यघातेन स पपातक्षितावसिः ।।।।
ఖడ్గాన్ని పట్టుకున్న అతని భుజంపై అతడు ముష్టితో బలంగా మోదాడు; వాలిపుత్రుడు అంగదుడు చేసిన ఆ ఘాతంతో ఆ ఖడ్గం నేలపై పడిపోయింది।
Verse 24
तंदृष्टवापतितंभूमौखङ्गमुलसन्निभम् ।मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ।।।।
భూమిపై పడిపోయిన ముసలివంటి ఖడ్గాన్ని చూచి, మహాబలవంతుడు వజ్రసమానంగా కఠినమైన ముష్టిని బిగించి తదుపరి ఘాతానికి సిద్ధమయ్యాడు।
Verse 25
स ललाटेमहावीर्यमङ्गदंवानरर्षभम् ।आजघानमहातेजास्समुहूर्तंचचाल ह ।।।।
ఆ మహాతేజస్సుగల యోధుడు వానరసేనలో వృషభసముడైన మహావీర్య అంగదుని నుదుటిపై మోదాడు; అంగదుడు క్షణమాత్రం తూలిపోయాడు।
Verse 26
स संज्ञांप्राप्यतेजस्वीवालिपुत्रःप्रतापवान् ।प्रजङ्घस्यशिरःकायातखङ्गेनपातयत्क्षितौ ।।।।
స్పృహను తిరిగి పొందిన తేజోవంతుడూ ప్రతాపవంతుడైన వాలిపుత్రుడు ఖడ్గంతో ప్రజంఘుని శిరస్సును దేహం నుండి వేరు చేసి భూమిపై పడవేశాడు।
Verse 27
स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षःपितृव्येनिहतेरणे ।अवरुह्यरथात्क्षिप्रंक्षीणेषुखङ्गमाददे ।।।।
రణంలో పితృవ్యుడు నిహతుడగుటచూచి యూపాక్షుని కన్నులు కన్నీటితో నిండెను. అతడు శీఘ్రంగా రథమునుండి దిగిపోయి, శరములు క్షీణించినపుడు ఖడ్గమును గ్రహించెను॥
Verse 28
तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्ययूपाक्षंद्विविदस्त्वरन् ।आजघानोरसिक्रुद्धोजग्राह च बलाद्बली ।।।।
యూపాక్షుడు దూసుకొస్తున్నాడని చూచి ద్వివిదుడు వేగంగా ఎదురెళ్లెను. క్రోధంతో అతని వక్షస్థలమున కొట్టి, బలవంతుడై బలాత్కారంగా పట్టుకొనెను॥
Verse 29
गृहीतंभ्रातरंदृष्टवाशोणिताक्षोमहाबलः ।आजघानगदाग्रेणवक्षसिद्विविदंततः ।।।।
తన సోదరుడు పట్టుబడినదిని చూచి మహాబలుడు శోణితాక్షుడు క్రోధించెను. అప్పుడు గదాగ్రంతో ద్వివిదుని వక్షస్థలమున బలంగా కొట్టెను॥
Verse 30
स गदाभिहतस्तेनसञ्चचालमहाबलः ।उद्यता च पुनस्तस्यजहारद्विविदोगदाम् ।।।।
ఆ గదాప్రహారముచేత మహాబలుడు ద్వివిదుడు తడబడెను. అయినను తాను తేరుకొని, ప్రత్యర్థి ఎత్తిన గదాను మరల బలాత్కారంగా లాక్కొనెను॥
Verse 31
तस्मिन्नन्तरेमैन्दोवीरोवानरयूथपः ।यूपाक्षंताडयामासतलेनोरसिवीर्यवान् ।।।।
అంతలో వీర్యవంతుడైన వానరయూథపతి మైందుడు యూపాక్షుని వక్షస్థలంపై తన అరచేతితో బలంగా కొట్టెను।
Verse 32
तौशोणिताक्ष्यूपाक्षौप्लवङ्गाभ्यांतरस्विनौ ।चक्रतुस्समरेतीव्रमाकर्षोत्पाटनंभृशम् ।।।।
అనంతరం ఉగ్రులు, వేగవంతులు అయిన శోణితాక్షుడు మరియు యూపాక్షుడు ఆ ఇద్దరు వానరవీరులతో యుద్ధరంగంలో భయంకరంగా లాగిపీడించి, పెకలించి పడేసే మల్లయుద్ధం చేసిరి।
Verse 33
द्विविदश्शोणिताक्षंतुविददारनखैर्मुखै ।निष्पिपेष च वेगेनक्षितावाविध्यवीर्यवान् ।।।।
వీర్యవంతుడైన ద్వివిదుడు శోణితాక్షుని ముఖాన్ని తన గోళ్లతో, పళ్లతో చీల్చెను; ఆపై వేగంగా భూమిపై విసిరి పడేసి నలిపివేసెను।
Verse 34
पाक्षमभिसङ्कृद्धो मैन्दो वानरयूथपः ।पीडयामासबाहुभ्यांसपपातहतःक्षितौ ।।।।
పాక్షునిపై అత్యంత కోపంతో వానరయూథపతి మైందుడు తన భుజబలంతో అతనిని బిగించి నలిపెను; అతడు హతుడై నేలపై పడిపోయెను।
Verse 35
हतप्रवीराव्यथिताराक्षसेन्द्रचमूस्तदा ।जगामाभिमुखीसातुकुम्भकर्णसुतोयतः ।।।।
అప్పుడు ప్రధాన వీరులు హతులైనందున వ్యథితమై కుదేలైన రాక్షసేంద్రుని సేన, కుంభకర్ణుని కుమారుడు యుద్ధంలో ఉన్న చోటుకు ఎదురుగా ముందుకు సాగెను।
Verse 36
आपततनीं च वेगेनकुम्भस्तांसान्त्वयच्चमूम् ।अथोत्कष्टंमहावीर्यैर्लब्धलक्ष्यैःप्लवङ्गमैः ।।।।निपातितमहावीरांदृष्टवारक्षश्चमूंततः ।कुम्भःप्रचक्रेतेजस्वीरणेकर्मसुदुष्करम् ।।।।
కుంభుడు వేగంగా కదిలి, కదలాడుతున్న రాక్షససేనను సాంత్వనపరిచాడు. ఆపై లక్ష్యసాధనలో నిపుణులైన పరాక్రమశాలి వానరులు వారి మహావీరులను పడగొట్టినదాన్ని చూచి, తేజోవంతుడైన కుంభుడు రణరంగంలో అత్యంత దుష్కరమైన కార్యాన్ని ప్రారంభించాడు॥
Verse 37
आपततनीं च वेगेनकुम्भस्तांसान्त्वयच्चमूम् ।अथोत्कष्टंमहावीर्यैर्लब्धलक्ष्यैःप्लवङ्गमैः ।।6.76.36।।निपातितमहावीरांदृष्टवारक्षश्चमूंततः ।कुम्भःप्रचक्रेतेजस्वीरणेकर्मसुदुष्करम् ।।6.76.37।।
కుంభుడు వేగంగా టలమలాడుతున్న రాక్షససేనను ధైర్యపరిచాడు; మరియు పరాక్రమశాలి, లక్ష్యభేదంలో దిట్టలైన వానరులు వారి మహావీరులను కూల్చినదాన్ని చూచి, తేజోవంతుడైన కుంభుడు యుద్ధంలో అత్యంత కఠినమైన కార్యాన్ని ప్రవర్తింపజేశాడు॥
Verse 38
स धनुर्धन्विनांश्रेष्ठःप्रगृह्यसुसमाहितः ।मुमोचाशीविषप्रख्यान्शरान्देहविदारणान् ।।।।
అతడు ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడు; సంపూర్ణ సమాధానంతో ధనుస్సు పట్టుకొని, విషసర్పాలవలె భయంకరమైన—దేహాన్ని చీల్చివేసే—బాణాలను విడిచాడు॥
Verse 39
तस्यतच्छुशुभेभूयस्सशरंधनुरुत्तमम् ।विद्युदैरावतार्चिष्मद्िद्वतीयेन्द्रधनुर्यथा ।।।।
అప్పుడు అతని బాణాలతో కూడిన ఆ ఉత్తమ ధనుస్సు మరింత ప్రకాశించింది—విద్యుత్తు కాంతితో మెరిసే ఐరావత మేఘంలా—ఇంద్రధనుస్సుకు సమానంగా, రెండవ ఇంద్రధనుస్సువలె॥
Verse 40
आकर्णाकृष्टमुक्तेनजघानद्विविदंतदा ।तेनहाटकपुङ्खेनपत्रतिणापत्त्रवाससा ।।।।
అప్పుడు అతడు చెవి వరకూ లాగి విడిచిన బాణంతో ద్వివిదుని బలంగా కొట్టెను. ఆ బాణము స్వర్ణపుంఖముతో, ఆకులవంటి రెక్కలతో ప్రాణాంతకమై దూసుకెళ్లెను॥
Verse 41
सहसाभिहतस्तेनविप्रमुक्तपदस्स्फुरन् ।निपपाताद्रिकूटाभोविह्वलन् प्लवगोत्तमः ।।।।
అతని ఆకస్మిక దెబ్బకు ద్వివిదుని కాళ్లు జారిపోయెను; వణుకుతూ, మోహితుడై, పర్వతశిఖరంలా కూలిపోయెను—వానరయోధులలో అతడు శ్రేష్ఠుడు॥
Verse 42
मन्दस्तुभ्रातरंभग्नंदृष्टवातत्रमहाहवे ।लभिदुद्राववेगेनप्रगृह्यमहतींशिलाम् ।।।।
ఆ మహాయుద్ధంలో తన సోదరుడు పడిపోయినదాన్ని చూసి మైందుడు వేగంగా ముందుకు దూసుకెళ్లి ఒక మహాశిలను పట్టుకున్నాడు॥
Verse 43
तांशिलांतुप्रचिक्षेपराक्षसायमहाबलः ।बिभेदतांशिलांकुम्भःप्रसन्नैःपञ्चभिश्शरैः ।।।।
మహాబలుడైన మైందుడు ఆ శిలను రాక్షసునిపై విసిరెను; కాని కుంభుడు పదునైన ఐదు బాణాలతో ఆ శిలను చీల్చివేశాడు॥
Verse 44
सन्धायचान्यंसुमुखंशरमाशीविषोपमम् ।आजघानमहातेजावक्षसिद्विविदाग्रजम् ।।।।
అనంతరం మహాతేజస్సుగల కుంభుడు సుందరముఖముగల, విషసర్పసమానమైన ఘోరబాణాన్ని సంధించి ద్వివిదుని అగ్రజుని వక్షస్థలంలో కొట్టెను॥
Verse 45
स तुतेनप्रहारेणमैन्दोवानरयूथपः ।मर्मण्यभिहतस्तेनपपा त भुविमूर्छितः ।।।।
ఆ దెబ్బ మర్మస్థానంలో తగలగా వానరయూథపతి మైందుడు మూర్ఛించి నేలపై పడిపోయాడు।
Verse 46
अङ्गदोमातुलौदृष्टवापथितौतुमहाबलौ ।अभिदुद्राववेगेनकुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।।।।
తన మహాబలమైన ఇద్దరు మాతులులు పడిపోయినట్లు చూసిన అంగదుడు, ధనుస్సు ఎత్తిన కుంభుని వైపు వేగంగా దూసుకెళ్లాడు।
Verse 47
तमापतन्तंविव्याधकुम्भःपञ्चभिरायसैः ।त्रिभिश्चान्यैश्शितैर्बाणैर्मातङ्गमिवतोमरैः ।।।।
అంగదుడు దూసుకొస్తుండగా కుంభుడు ఐదు ఇనుప బాణాలతో, మరి మూడు పదునైన శరాలతో అతనిని ఛేదించాడు—తోమరాలతో ఏనుగును గాయపరచినట్లు.
Verse 48
सोऽङ्गदंविविधैभिर्बाणैःकुम्भोविव्याथवीर्यवान् ।अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैःकनकभूषणैः ।।।।
వీరుడైన కుంభుడు అంగదుని అనేక విధాల బాణాలతో గాయపరిచాడు—అవి పదునైనవి, ముదురు కాని ధారలతో, బంగారు అలంకారంతో మెరిసేవి.
Verse 49
अङ्गदःप्रतिविद्धाङ्गोवालिपुत्रो न कम्पते ।शिलापादपवर्षाणितस्यमूर्ध्निववर्ष ह ।।।।
శరీరం బాణాలతో ఛేదింపబడినప్పటికీ వాలి కుమారుడు అంగదుడు చలించలేదు; కుంభుని తలపై రాళ్లను, వేర్లతో సహా చెట్లను వర్షంలా కురిపించాడు.
Verse 50
स प्रचिच्छेदतान् सर्वान् बिभेद च पुनश्शिलाः ।कुम्भकर्णात्मजश्रशीमान् वालिपुत्त्रसमीरितान् ।।।।
శ్రీమంతుడైన కుంభకర్ణుని కుమారుడు వాలి కుమారుడు విసిరిన వాటన్నిటినీ కోసివేసి, మళ్లీ ఆ శిలలను కూడా పగులగొట్టి చూర్ణం చేశాడు॥
Verse 51
आपतन्तं च ससम्प्रेक्ष्यकुम्भोवानरयूथपम् ।भ्रुवोर्विव्याथबाणाभ्यामुल्काभ्यामिवकुञ्जरम् ।।।।
దూసుకొస్తున్న వానరయూథపతిని చూసి కుంభుడు రెండు బాణాలతో అతని భ్రూవులను ఛేదించాడు—రెండు మండే అగ్నికణాలతో ఏనుగును కొట్టినట్లుగా॥
Verse 52
तस्यसुस्रावरुधिरंपिहितेचास्यलोचने ।अङ्गदःपाणिनानेत्रेपिधायरुधिरोक्षिते ।।।।सालमासन्नमेकेनपरिजग्राहपाणिवा ।
అతనిలోనుండి రక్తం ధారగా కారింది; అతని కన్నులు మూసుకుపోయాయి. రక్తంతో తడిసిన కళ్లను అంగదుడు ఒక చేతితో కప్పుకొని, మరో చేతితో దగ్గరలోని శాలవృక్షాన్ని పట్టుకున్నాడు॥
Verse 53
सम्पीड्यरसिचास्कन्धम् करेणाभिनिवेश्य च ।।।।किञ्चिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथयथागजः ।
అతడు ఆ శాలవృక్ష కాండాన్ని వక్షస్థలంపై బిగిగా నొక్కి, చేతితో దృఢంగా నిలిపి, కొద్దిగా వంచి, ఏనుగు వలె దానిని పెకిలించి తీశాడు॥
Verse 54
तमिन्द्रकेतुप्रतिमंवृक्षंमन्दरसन्निभम् ।।।।समुत्सृजन्तंवेगेनपश्यतांसर्वरक्षसाम् ।
అన్ని రాక్షసులు చూస్తుండగానే, ఇంద్రధ్వజసమానమై మంధరపర్వతసదృశమైన ఆ మహావృక్షాన్ని అతడు మహావేగంతో విసిరివేయుటకు సిద్ధమయ్యాడు।
Verse 55
सबिभेदशितैर्बाणैस्सप्तभिःकायभेदनैः ।।।।अङ्गदोविव्यधेऽभीक्षणंससादचमुमोह च ।
అతడు దేహాన్ని చీల్చివేసే ఏడు పదునైన బాణాలతో అతనిని ఛేదించాడు. అంగదుడు పదేపదే తీవ్రమైన వేదనతో కుంగి, తడబడుతూ కూలి, మూర్ఛపోయాడు।
Verse 56
अङ्गदंव्यथितंदृष्टवासीदन्तमिवसागरम् ।।।।दुरासदंहरिश्रेष्ठंरामायन्येन्यवेदयन् ।
వేదనతో సముద్రంలో మునిగిపోతున్నట్టుగా కుంగుతున్న, దురాసదుడైన వానరశ్రేష్ఠుడు అంగదుని చూసి, ప్రధాన వానరులు ఆ విషయాన్ని శ్రీరామునకు నివేదించారు।
Verse 57
रामस्तुव्यथितंश्रुत्वावालिपुत्त्रंरणाजरे ।।।।व्यादिदेशहरिश्रेष्ठान्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ।
యుద్ధభూమిలో వాలి కుమారుడు గాయపడినట్లు విని, శ్రీరాముడు అప్పుడు జాంబవంతుని ముందుంచి వానరశ్రేష్ఠులకు ఆజ్ఞాపించాడు।
Verse 58
तेतुवानरशार्दूलाश्श्रुत्वारामस्यशासनम् ।।।।अभिपेतुस्सुसङ्कृद्धाःकुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।
శ్రీరాముని ఆజ్ఞ విని, ఆ వ్యాఘ్రసమాన వానరులు మహాక్రోధంతో, ధనుస్సు ఎత్తి నిలిచిన కుంభునిపై దాడికి దూసుకెళ్లారు।
Verse 59
ततोद्रुमशिलाहस्ताःकोपसंरक्तलोचनाः ।।।।रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदंवानरर्षभाः ।
అప్పుడు చేతుల్లో వృక్షాలు, శిలలు పట్టుకొని, కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో వానరశ్రేష్ఠులు అంగదుని రక్షించుటకు ఒక్కసారిగా దూకి ముందుకు పడ్డారు।
Verse 60
जाम्बवांश्चसुषेणश्चवेगदर्शी च वानरः ।।।।कुम्भकर्णात्मजंवीरंक्रुद्धास्समभिदुद्रुवुः ।
జాంబవాన్, సుషేణుడు, వేగదర్శి మరియు ఇతర వానర వీరులు కోపంతో కుంభకర్ణుని పరాక్రమశాలి కుమారునిపై సమూహంగా దూసుకెళ్లారు।
Verse 61
समीक्ष्यापततस्तांस्तुवानरेन्द्रान् महाबलान् ।।।।आववारशरौघेणनगेनेवजलाशयम् ।
ఆ మహాబల వానరనాయకులు దూసుకొస్తున్నారని చూసి కుంభుడు ఘనమైన బాణవర్షంతో వారిని అడ్డుకున్నాడు—పర్వతం ఉప్పొంగే జలప్రవాహాన్ని ఆపినట్లుగా।
Verse 62
तस्यबाणपथंप्राप्य न शेकुरतिवर्तितुम् ।।।।वानरेन्द्रामहात्मानोवेलामिवमहादधिः ।
అతని బాణాల పరిధిలోకి వచ్చిన ఆ మహాత్మ వానరనాయకులు దానిని దాటలేకపోయారు—మహాసముద్రం తీరరేఖను అతిక్రమించలేనట్లుగా।
Verse 63
तांस्तुदृष्टवाहरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ।।।।अङ्गदंपृष्ठतःकृत्वाभ्रातृजंप्लवगेश्वरः ।भिदुद्राववेगेनसुग्रीवःकुम्भमाहवे ।।।।शैलसानुचरंनागंवेगवानिवकेसरी ।
శరవృష్టితో బాధపడుతున్న వానరసేనను చూచి, ప్లవగేశ్వరుడు సుగ్రీవుడు తన అన్న కుమారుడైన అంగదుని వెనుక ఉంచి, యుద్ధంలో కుంభుని మీదకు వేగంగా దూసుకెళ్లాడు—పర్వతాలలో సంచరించే గజంపై వేగవంతమైన కేసరి సింహం దూకినట్లుగా।
Verse 64
तांस्तुदृष्टवाहरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ।।6.76.63।।अङ्गदंपृष्ठतःकृत्वाभ्रातृजंप्लवगेश्वरः ।भिदुद्राववेगेनसुग्रीवःकुम्भमाहवे ।।6.76.64।।शैलसानुचरंनागंवेगवानिवकेसरी ।
శరవృష్టితో బాధపడుతున్న వానరసేనను చూచి, ప్లవగేశ్వరుడు సుగ్రీవుడు తన అన్న కుమారుడైన అంగదుని వెనుక ఉంచి, యుద్ధంలో కుంభుని మీదకు వేగంగా దూసుకెళ్లాడు—పర్వతాలలో సంచరించే గజంపై వేగవంతమైన కేసరి సింహం దూకినట్లుగా।
Verse 65
उत्पाट्य च महाशैलनश्वकर्णान्दवान्बहून् ।।।।अन्यांश्चविविधान्ववृक्षाचिक्षेपचिमहाबलः ।
అప్పుడు మహాబలుడు మహాశైలవనంలోని అనేక అశ్వకర్ణ వృక్షాలను, ఇంకా ఇతర నానావిధ వృక్షాలను వేర్లతో సహా పెకలించి (శత్రువులపై) విసిరివేశాడు।
Verse 66
तांछादयन्तीमाकाशंवृक्षवृष्टिंदुरासदाम् ।।।।कुम्भकर्णात्मजश्शीघ्रंचिच्छेदनिशितैश्शरैः ।
ఆకాశాన్ని కప్పివేసి సమీపించుటకు దుర్లభమైన ఆ వృక్షవృష్టిని కుంభకర్ణుని కుమారుడు పదునైన బాణాలతో త్వరగా ఛేదించి వేసాడు।
Verse 67
अभिलक्षेणतीव्रेणकुम्भेननिशितैश्शरैः ।।।।अचितास्तेद्रुमारेजुर्यथाघोराषतघ्नयः ।
కుంభుడు తీవ్ర లక్ష్యంతో సంధించిన పదునైన బాణాలచే ఆ వృక్షాలు బాణాలతో నిండిపోయి మెరిశాయి—భయంకరమైన శతఘ్నీ ఆయుధాల వలె।
Verse 68
द्रुमवर्षंतुसञ्छिन्नंदृष्टवाकुम्भोनवीर्यवान् ।।।।वानराधिपति: शीमान्महासत्त्वो न विव्यथे ।
కుంభుడు చెట్ల వర్షాన్ని ఛిన్నభిన్నం చేసినదాన్ని చూచినప్పటికీ, వీర్యవంతుడూ శ్రీమంతుడూ మహాసత్త్వుడైన వానరాధిపతి ఏమాత్రం చలించలేదు।
Verse 69
निर्भिद्यमानस्सहसासहमानश्चतान् शरान् ।।।।कुम्भस्यधनुराक्षिप्यबभञ्जेन्द्रधनुष्प्रभम् ।
బాణాలతో ఛేదింపబడుతున్నప్పటికీ వాటిని సహిస్తూ, అతడు అకస్మాత్తుగా కుంభుని ఇంద్రధనుస్సు వంటి కాంతిమంతమైన ధనుస్సును పట్టుకొని విరిచివేశాడు।
Verse 70
अवफ्लुत्यततश्शीघ्रंकृत्वाकर्मसुदुष्करम् ।।।।अब्रवीत्कुपितःकुम्भंभग्नशृङ्गमिवद्विपम् ।
ఆపై వేగంగా దూకి, అత్యంత దుష్కరమైన కార్యాన్ని చేసి, కోపించిన సుగ్రీవుడు—విరిగిన దంతాల గజంలా నిలిచిన కుంభునితో ఇలా అన్నాడు।
Verse 71
निकुम्भाग्रजवीर्यंतेबाणवेगवदद्भुतम् ।।।।सन्नतिश्चप्रभावश्चतववारावणस्यवा ।
ఓ నికుంభుని అగ్రజా! నీ వీర్యం బాణవేగంలా అద్భుతమైనది; నీ వినయశీలత, నీ ప్రభావం—నీదైనా రావణునిదైనా—అసాధారణమే।
Verse 72
प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुभेरवरुणोपम ।।।।एकस्त्वमनुजातोऽसिपितरंबलवृत्ततः ।
ప్రహ్లాదుడు, బలి, వృత్రహంత ఇంద్రుడు, కుబేరుడు, వరుణుడు వీరులవలె పరాక్రమసముడు నీవు. నీ తండ్రి బలస్వభావానికి అనుగుణంగా, అతని సదృశుడై నీవొక్కడే జన్మించావు।
Verse 73
त्वामेवैकंमहाबाहुंचापहस्तमरिन्दमम् ।।।।त्रिदशानातिवर्तन्तेजितेन्द्रियमिवाधयः ।विक्रमस्वमहाबुद्धे कर्माणिममपश्यतः ।।।।
హే మహాబాహూ, ధనుస్సు చేతబట్టి శత్రుదమనుడా! నిన్నొక్కడినే త్రిదశులు కూడా మించలేరు—ఇంద్రియజయుడైనవానిని వ్యాధులు జయించలేనట్లే. కనుక, హే మహాబుద్ధిమంతుడా, నా కళ్లముందే నీ విక్రమాన్ని, నీ కార్యాలను ప్రదర్శించు।
Verse 74
त्वामेवैकंमहाबाहुंचापहस्तमरिन्दमम् ।।6.76.73।।त्रिदशानातिवर्तन्तेजितेन्द्रियमिवाधयः ।विक्रमस्वमहाबुद्धे कर्माणिममपश्यतः ।।6.76.74।।
హే మహాబాహూ, ధనుస్సు చేతబట్టి శత్రుదమనుడా! నిన్నొక్కడినే దేవగణమూ మించలేరు—ఇంద్రియజయుడిని వ్యాధులు జయించలేనట్లే. కాబట్టి, హే మహాబుద్ధిమంతుడా, నా ముందే నీ పరాక్రమాన్ని, నీ కార్యాలను చూపించు।
Verse 75
वरदानापतितृव्यस्तेसहतेदेवदानवान् ।कुम्भकर्णस्तुवीर्येणसहते च सुरासुरान् ।।।।
వరదానబలంతో నీ పితృవ్యుడు దేవదానవులను కూడా తట్టుకోగలడు; కుంభకర్ణుడు మాత్రం తన స్వవీర్యపరాక్రమంతో సురాసురులిద్దరినీ ఎదుర్కొనగలడు।
Verse 76
ततःकुम्भस्तुसुग्रीवंबाहुभ्यांजगृहेतदा ।गजाविवाहितमदौनिश्श्वसन्तौमुहुर्मुहु 76.81।।अन्योन्यगात्रग्रथितौकर्षन्तावितरेतरम् ।सधूमांमुखतोज्वालांविसृजन्तौपरिश्रमात् ।।6.76.82।।
అప్పుడు కుంభుడు సుగ్రీవుణ్ని రెండు భుజాలతో బిగిగా పట్టుకున్నాడు. మదోన్మత్తమైన రెండు ఏనుగులవలె వారు మళ్లీ మళ్లీ ఘనంగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, అవయవావయవాలు కలిసిపడి ఒకరినొకరు లాగుకున్నారు; అలసటచేత వారి నోళ్ల నుంచి పొగతో కూడిన జ్వాలలాంటిది వెలువడుతున్నట్లు అనిపించింది।
Verse 77
महाविमर्दंसमरेमयासहतवाद्भुतम् ।अद्यभूतानिपश्यन्तुशक्रशम्बरयोरिव ।।।।
ఈ రోజు నీవు నాతో సమరంలో చేసే ఈ అద్భుతమైన మహా ఢీకొట్టును సమస్త భూతములు చూచునుగాక—శక్రుడు (ఇంద్రుడు) శంబరునితో చేసిన ప్రసిద్ధ యుద్ధంలాగు।
Verse 78
कृतमप्रतिमंकर्मदर्शितंचास्त्रकौशलम् ।पातिताहरिवीराश्चत्वयावैभीमविक्रमाः ।।।।
నీవు అపూర్వమైన కార్యమును సాధించితివి, అస్త్రకౌశల్యమును కూడా ప్రదర్శించితివి; నిజముగా నీ చేత భీమవిక్రములైన అనేక హరివీరులు పడిపోయిరి।
Verse 79
उपालम्भभयाच्चापिनासिवीरमयाहतः ।कृतकर्मपरिश्रान्तोविश्रान्तःपश्यमेबलम् ।।।।
హే వీరా, తరువాత నిందకు గురి అవుతానేమో అన్న భయముచేత నేను నిన్ను సంహరించలేదు. యుద్ధకర్మచేత నీవు అలసిపోయి విశ్రాంతి తీసుకున్నావు; ఇప్పుడు విశ్రాంతి అనంతరం నా బలమును చూడు।
Verse 80
तेनसुग्रीववाक्येनसावमानेनमानितः ।अग्नेराज्याहुतस्येवतेजस्तस्याभ्यवर्धत ।।।।
సుగ్రీవుని ఆ వాక్యములచేత—ప్రశంసించుచూనే అవమానభావమును కలిగినవాటిచేత—అతడు గాయపడియు ప్రేరేపింపబడియు; నెయ్యి ఆహుతి పొందిన అగ్ని వలె అతని తేజస్సు మరింత అభివృద్ధి చెందెను।
Verse 81
तेनसुग्रीववाक्येनसावमानेनमानितः ।अग्नेराज्याहुतस्येवतेजस्तस्याभ्यवर्धत ।।6.76.80।।
అవమానసూచకమైన సుగ్రీవుని మాటలతో—ప్రశంసలా కనిపించినా తృణీకారరసం కలిగిన వాటితో—అతడు గాయపడినట్లై మరింత ప్రేరేపింపబడ్డాడు; నెయ్యి ఆహుతితో అగ్ని ఎలా మరింత ప్రకాశిస్తుందో, అట్లే అతని తేజస్సు పెరిగింది।
Verse 82
ततःकुम्भस्तुसुग्रीवंबाहुभ्यांजगृहेतदा ।गजाविवाहितमदौनिश्श्वसन्तौमुहुर्मुहु 76.81।।अन्योन्यगात्रग्रथितौकर्षन्तावितरेतरम् ।सधूमांमुखतोज्वालांविसृजन्तौपरिश्रमात् ।।।।
అప్పుడు కుంభుడు సుగ్రీవుని రెండు భుజాలతో బిగిగా పట్టుకున్నాడు. మదోన్మత్తమైన రెండు ఏనుగులవలె వారు ఇద్దరూ మళ్లీ మళ్లీ ఘోరంగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, అవయవాలు పరస్పరం గట్టిగా చిక్కుకొని, ఒకరినొకరు లాగుకున్నారు; అధిక శ్రమవల్ల వారి నోళ్ల నుంచి పొగతో కూడిన జ్వాలలు వెలువడ్డాయి।
Verse 83
तयोःपादाभिघाताच्चनिमग्नाचाभवन्महि ।व्याघूर्णिततरङ्गश्चचुक्षुभेवरुणालयः ।।।।
వారి పాదప్రహారాల వల్ల భూమి నిమగ్నమైనట్లైంది; వరుణుని ఆలయమైన సముద్రం కూడా కల్లోలమై, దాని తరంగాలు భయంకరంగా చక్రాల్లా తిరుగుతూ ఉప్పొంగాయి।
Verse 84
ततःकुम्भंसमुत्क्षिप्यसुग्रीवोलवणाम्भसि ।पातयामासवेगेनदर्शयन्नुदधेस्तलम् ।।।।
తర్వాత సుగ్రీవుడు కుంభుణ్ని పైకి ఎత్తి, ఉప్పు నీటి సముద్రంలో మహావేగంతో పడేసాడు; అతనికి సముద్రతలాన్ని చూపిస్తున్నట్లుగా।
Verse 85
ततःकुम्भनिपातेनजलराशिस्समुत्थितः ।व्निध्यमन्दरसङ्काशोविससर्पसमन्ततः ।।।।
కుంభుని పతనంతో జలరాశి ఉప్పొంగి పైకి లేచింది; వింధ్య, మందర పర్వతాలవలె మహత్తరంగా కనిపిస్తూ అది అన్ని దిశలకూ వ్యాపించి ఉధృతంగా ప్రవహించింది।
Verse 86
ततःकुम्भस्समुत्पत्यसुग्रीवमभिपद्य च ।आजघानोरसिक्रुद्धोवज्रवेगेनमुष्टिना ।।।।
అప్పుడు కుంభుడు మళ్లీ ఎగిరి లేచి సుగ్రీవుని మీదికి దూకి వచ్చాడు. కోపంతో వజ్రవేగముతో తన ముష్టితో సుగ్రీవుని వక్షస్థలంపై బలంగా కొట్టాడు।
Verse 87
तस्यचचर्मच पुस्फोटबहुसुस्रावशोणितम् ।स च मुष्टिर्महावेगःप्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ।।।।
అతని కవచము చీలిపోయి విరివిగా రక్తము కారింది. ఆ మహావేగమయిన ముష్టిఘాతం అతని అస్తిమండలముపై ఘోరంగా తగిలింది।
Verse 88
त्दावेगेनतत्रासीत्तेजःप्रज्वलितंमहत् ।वज्रनिष्पेषसञ्जाताज्वालामेरोर्यथागिरेः ।।।।
ఆ దెబ్బ వేగంతో అక్కడే మహత్తర తేజస్సు జ్వలించినట్లు కనిపించింది. అది వజ్రనిష్పేషమునుండి పుట్టిన జ్వాలవలె, మేరు పర్వతంపై లేచిన అగ్నిశిఖలా అనిపించింది।
Verse 89
स तत्राभिहतस्तेनसुग्रीवोवानरर्षभः ।मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ।।।।
అక్కడ అతని దెబ్బకు తగిలి వానరర్షభుడైన సుగ్రీవుడు, మహాబలుడు, వజ్రసమానంగా తన ముష్టిని బిగించాడు।
Verse 90
अर्चिस्सहस्रविकचरविमण्डलसप्रभम् ।स मुष्टिंपातयामासकुम्भस्योरसिवीर्यवान् ।।।।
అప్పుడు వీర్యవంతుడైన సుగ్రీవుడు సహస్ర కిరణాలతో వికసించిన సూర్యమండలసమమైన ప్రకాశంతో తన ముష్టిని కుంభుని వక్షస్థలంపై బలంగా పడవేశాడు।
Verse 91
स तुतेनप्रहारेणविह्वलोभृशताडितः ।निपपाततदाकुम्भोगतार्चिरिवपावकः ।।।।
ఆ ఘోర ప్రహారంతో బలంగా తాడింపబడి కుంభుడు వ్యాకులుడై, కాంతి చల్లారిన అగ్నిలా అప్పుడు నేలపై కూలిపోయాడు।
Verse 92
मुष्टिनाभिहतस्तेननिपपाताशुराक्षसः ।लोहिताङ्गइवाकाशाददीप्तरमशिर्यदृच्छया ।।।।
ఆ ముష్టి దెబ్బకు ఆ రాక్షసుడు వెంటనే కూలిపోయాడు—యదృచ్ఛగా ఆకాశం నుండి దహించే, ఎర్రని కాంతిమయ ఉల్కాపిండం పడినట్లుగా।
Verse 93
कुम्भस्यपततोरूपंभग्नस्योरसिमुष्टीना ।बभौरुद्राभिपन्नस्ययथारूपंगवांपतेः ।।।।
పడిపోతున్న కుంభుని రూపం—ముష్టితో వక్షస్థలం పగిలిన అతని దేహం—రుద్రాభిభూతుడైన ‘గవాం పతి’ (సూర్యుడు) యొక్క రూపంలా ప్రకాశించింది।
Verse 94
तस्मिन्हतेभीमपराक्रमेणप्लवङ्गमानामृषभेणयुद्धे ।महीसशैलासवनाचचालभयं च रक्षांस्यधिकंविवेश ।।।।
యుద్ధంలో భీమపరాక్రముడైన వానరసేనలోని వృషభుడు (శ్రేష్ఠుడు) అతనిని సంహరించగా, పర్వతాలు అడవులతో కూడిన భూమి కంపించింది; రాక్షసులలో మరింత భయం ప్రవేశించింది।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is protective warfare under pressure: Mainda and Dvivida take positions to safeguard Angada, and later Sugriva advances with Angada held to the rear, modeling alliance-duty where personal valor is subordinated to shielding vulnerable leaders and stabilizing the line.
Sugriva’s address to Kumbha illustrates speech as a strategic instrument: calibrated praise and challenge can shape an opponent’s emotional state, revealing that leadership in war includes psychological governance alongside physical force.
The ocean (Varuṇa’s abode) functions as a dramatic battlefield landmark when Sugriva hurls Kumbha into it; the narration also uses cultural-poetic benchmarks—Indra’s bow, Mandara/Vindhya, Meru, and Śakra–Śambara—to index scale, intensity, and cosmic resonance.