Sarga 65
कुम्भकर्णप्रस्थानम् — Kumbhakarna’s Departure for Battle
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో కుంభకర్ణుని సభా-మంత్రణ క్రమంగా శస్త్రసజ్జా, రాజసిక అలంకార-విధి, యుద్ధప్రస్థానం అనే ఆచారబద్ధ ఘట్టంగా మారుతుంది. మహోదరుని నిరుత్సాహ వాక్యాలను కుంభకర్ణుడు గట్టిగా మందలించి క్షాత్రధర్మాన్ని ప్రకటిస్తాడు—వీరత్వానికి ప్రమాణం స్వయంస్తుతి కాదు, కార్యమే; సమూహ వ్యూహదోషాలకు ప్రాయశ్చిత్తంగా తాను రణరంగానికి వెళ్తానని చెప్పాడు. రావణుడు మహోదరుని భయానికి కారణం రామభయమేనని చెప్పి కుంభకర్ణుని ధైర్యపరుస్తూ, అతని అతులబలాన్ని సౌహార్దాన్ని ప్రశంసించి వానరసేనను మరియు ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులను సంహరించమని ప్రేరేపిస్తాడు. కుంభకర్ణుడు రామవధచేసి రావణుని భయాన్ని తొలగిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసి, తాను ఒంటరిగా ముందుకు సాగుతానని సూచిస్తాడు; కానీ రావణుడు ఏకాకి దర్పం ప్రమాదమని హెచ్చరించి రక్షితంగా ముందుకు కదలమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. అనంతరం అలంకార-సమారోహం జరుగుతుంది—మాలలు, బాహుబంధాలు, ఉంగరాలు, ఆభరణాలు, కిరీటం, కుండలాలు, మేఖల, కవచం అతనికి ధరింపజేస్తారు; అగ్ని, చంద్రుడు, నారాయణుడు/త్రివిక్రముడు వంటి దివ్య ఉపమానాలతో అతని వర్ణన సాగుతుంది. డంకా-శంఖనాదాల మధ్య రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, వివిధ వాహనాలతో అతడు బయలుదేరుతాడు; అప్పుడే నల్ల మేఘాలు మెరుపులు, నక్కల అరుపులు, చుట్టుముట్టే పక్షులు, అతని ఆయుధంపై గద్ద కూర్చోవడం, ఉల్కాపాతం, సూర్యుడు మసకబారడం, గాలి నిలిచిపోవడం వంటి అపశకునాలు కనిపిస్తాయి. అయినా దైవబలాత్ అతడు ముందుకు సాగి ప్రాకారాన్ని దాటి వానరపంక్తుల్లో భయాన్ని పుట్టిస్తాడు; అతని గర్జనతో వారు చెదిరి పడిపోతారు—రాజసిక వైభవం, వాక్యధైర్యం ఒక వైపు; అపశకునాల నీడ, సమీప మరణసూచన మరో వైపు—ఇదే ఈ సర్గ యొక్క మర్మం.
Shlokas
Verse 1
स तथोक्तस्तुनिर्भर्त्स्यकुम्भकर्णोमहोदरम् ।अब्रवीद्राक्षसश्रेष्ठंभ्रातरंरावणंततः ।।।।
అలా చెప్పబడిన తరువాత కుంభకర్ణుడు మహోదరుణ్ని గట్టిగా మందలించి, ఆపై రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన తన అన్న రావణునితో ఇలా అన్నాడు.
Verse 2
सोऽहंतवभयंघोरंवधात्तस्यदुरात्मनः ।रामस्याद्यप्रमार्जामिनिर्वैरोहिसुखीभव ।।।।
నేను ఈ రోజు ఆ దురాత్ముడైన రాముణ్ని వధించి నీ ఘోర భయాన్ని తుడిచివేస్తాను. నీవు వైరం విడిచి నిశ్చింతగా సుఖంగా ఉండు.
Verse 3
गर्जन्ति न वृथाशूरानिर्जलाइवतोयदाः ।पश्यसम्पद्यमानंतुगर्जितंयुधिकर्मणा ।।।।
శూరులు వ్యర్థంగా గర్జించరు—నీరు లేని మేఘాలవలె కాదు; యుద్ధరంగంలో కర్మచేత నా గర్జన సత్యమై నిలిచినదాన్ని చూడు।
Verse 4
न मर्षयन्तिचात्मानंसम्भावयतिनात्मना ।अदर्शयित्वाशूरास्तुकर्मकुर्वन्तिदुष्करम् ।।।।
నిజమైన శూరులు గౌరవింపబడినప్పటికీ తమను తాము సుఖపెట్టుకోరు; తమను తాము పొగడరు. ప్రదర్శన లేకుండా వారు దుష్కరమైన కార్యాలను సైతం సాధిస్తారు.
Verse 5
विक्लबानामबुद्धीनांराज्ञापण्डितमानिनाम् ।श्रृण्वतासदितमिदंत्वाद्विधानांमहोदर ।।।।
భయంకరరూపమైన నక్కలు నోటిలో జ్వాలలాంటివి పట్టుకొని అరచాయి; పక్షులు అపసవ్యంగా (ఎడమవైపు) వలయాలు తిరిగి చివరికి కూర్చున్నాయి।
Verse 6
युद्धेकापुरुषैर्नित्यंभवद्भिःप्रियवादिभि: ।राजानमनुगच्छद्भिःसर्वंकृत्यमोद्धिसादितम् ।।।।
మీరు యుద్ధంలో నిత్యం పిరికివారు, అయినా మధురవాక్యాలు పలుకుతారు. రాజుని వెంబడిస్తూ, అతనికి చాపలూసి చేస్తూ, సమస్త కార్యాలను ఈ విధ్వంసానికి మీరు తెచ్చారు॥
Verse 7
राजशेषाकृतालङ्काक्षीणःकोशोबलंहतम् ।राजानमिममासाद्यसुहृचचिह्नममित्रकम् ।।।।
లంక ఇప్పుడు రాజ్యావశేషమాత్రమైంది; ఖజానా క్షీణించింది, సైన్యం నాశనమైంది. మిత్రుల గుర్తులు ధరించిన శత్రువులు ఈ రాజుని చేరి చుట్టుముట్టి అతన్ని వశపరచుకున్నారు॥
Verse 8
एषनिर्याम्यहंयुद्धमुद्यतश्शत्रुनिर्जये ।दुर्नयंभवतामद्यसमीकर्तुंमिहाहवे ।।।।
ఇప్పుడు నేను యుద్ధానికి బయలుదేరుతున్నాను, శత్రువులను జయించేందుకు సిద్ధుడను. ఈ సమరంలోనే మీ అందరి దుర్నయాన్ని సరిదిద్దుతూ ప్రాయశ్చిత్తం చేస్తాను॥
Verse 9
एवमुक्तवतोवाक्यंकुम्भकर्णस्यधीमतः ।प्रत्युवाचततोवाक्यंप्रहसन्राक्षसाधिपः ।।।।
ఇలా ధీమంతుడైన కుంభకర్ణుడు పలికిన తరువాత, రాక్షసాధిపతి నవ్వుతూ తన మాటలతో ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు॥
Verse 10
महोदरोऽयंरामात्तुपरित्रस्तो न संशयः ।न हिरोचयतेतात युद्धंयुद्धविशारद ।।।।
ఈ మహోదరుడు రాముని భయంతో వణుకుతున్నాడు—సందేహం లేదు. తాతా, యుద్ధంలో నిపుణుడైనా ఇతనికి యుద్ధం అంతరంగంగా రుచించదు.
Verse 11
कश्चिन्मेत्वत्समोनास्तिसौहृदेनबलेन च ।गच्छशत्रुवधायत्वंकुम्भकर्णजयाय च ।।।।
స్నేహంలోనూ బలంలోనూ నీతో సమానుడు నాకు ఎవరూ లేరు. కుంభకర్ణా, శత్రువధకై మరియు విజయార్థం నీవు వెళ్లుము.
Verse 12
तस्मात्तुशत्रुनाशार्थंभवान्सम्बोधितोमया ।अयंहिकालस्सुहृदांराक्षसानामरिन्दम ।।।।
అందుచేత శత్రునాశార్థమై నేను మిమ్మును ప్రబోధించితిని. హే అరిదమా! రాక్షసులకు మరియు వారి సుహృదులకు ఇదే నిర్ణాయక కాలము.
Verse 13
तद्गच्छशूलमादायपाशहस्तइवान्तकः ।वानरान्राजपुत्रौ च भक्ष्यादित्यतेजसा ।।।।
అతః వెళ్లుము—శూలమును ధరించి—చేతిలో పాశమున్న అంతకునివలె. సూర్యసమ తేజస్సుతో వానరులను మరియు ఆ ఇద్దరు రాజపుత్రులను గ్రసించుము.
Verse 14
समालोक्यतुतेरूपंविद्रविष्यन्तिवानराः ।रामलक्ष्मणयोश्चापिहृदयेप्रस्फुटिष्यतः ।।।।
నీ భయంకర రూపమును చూచి వానరసేనలు పారిపోవును; రామలక్ష్మణుల హృదయములుకూడా చీలిపోవును.
Verse 15
एवमुक्त्वामहातेजाःकुम्भकर्णंमहाबलम् ।पुनर्जातमिवात्मानंमेनेराक्षसपुङ्गवः ।।।।
ఇట్లు మహాబలుడైన కుంభకర్ణునితో పలికి, మహాతేజస్సుగల రాక్షసపుంగవుడు తనను తాను పునర్జన్మించినవానివలె భావించెను.
Verse 16
कुम्भकर्णबलाभिज्ञोजानंस्तस्यपराक्रमम् ।बभूवमुदितोराजाशशाङ्कइवनिर्मलः ।।।।
కుంభకర్ణుని బలమును పరాక్రమమును తెలిసికొని రాజు ఆనందించెను—నిర్మలమైన నిష్కలంక చంద్రునివలె.
Verse 17
इत्येवमुक्तःसम्हृष्टोनिर्जगाममहाबलः ।राज्ञस्तुवचनंश्रुत्वाकुम्भकर्णस्समुद्यत:।। ।।
ఇలా పలుకబడిన మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు ఆనందించాడు. రాజు మాటలు విని లేచి బయలుదేరి వెళ్లాడు.
Verse 18
आददेनिशितंशूलंवेगाच्छत्रुनिबर्हणम् ।सर्वकालायसंदीप्तंतप्तकाञ्चनभूषणम् ।।।।
అతడు వేగంగా పదునైన శూలాన్ని పట్టుకున్నాడు—శత్రువులను సంహరించేది; నల్ల ఇనుములా జ్వలిస్తూ, తప్త స్వర్ణాభరణాలతో అలంకృతమైది.
Verse 19
इन्द्राशनिसमंभीमंवज्रप्रतिमगौरवम् ।देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ।। ।।रक्तमाल्यंमहाधामंस्वतश्चोद्गतपावकम् ।आदायनिशितंशूलंशत्रुशोणितरञ्जितम् ।।।।कुम्भकर्णोमहातेजारावणंवाक्यमब्रवीत् ।
ఇంద్రుని వజ్రాశనిలా భయంకరమైనది, వజ్రంలా భారమైనది, దేవ-దానవ-గంధర్వ-యక్ష-పన్నగ సంహారకమైనది—రక్తమాలలతో అలంకృతమై, మహాతేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ, స్వయంగా అగ్ని ఉద్భవించినట్లుగా, శత్రువుల రక్తంతో రంజితమైన ఆ పదునైన శూలాన్ని ఎత్తుకొని మహాతేజస్వి కుంభకర్ణుడు రావణునితో ఇలా పలికాడు.
Verse 20
इन्द्राशनिसमंभीमंवज्रप्रतिमगौरवम् ।देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ।।6.65.19 ।।रक्तमाल्यंमहाधामंस्वतश्चोद्गतपावकम् ।आदायनिशितंशूलंशत्रुशोणितरञ्जितम् ।।6.65.20।।कुम्भकर्णोमहातेजारावणंवाक्यमब्रवीत् ।
ఇంద్రుని వజ్రాశనిలా భయంకరమైనది, వజ్రంలా భారమైనది, దేవ-దానవ-గంధర్వ-యక్ష-పన్నగ సంహారకమైనది—రక్తమాలలతో అలంకృతమై, మహాతేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ, స్వయంగా అగ్ని ఉద్భవించినట్లుగా, శత్రువుల రక్తంతో రంజితమైన ఆ పదునైన శూలాన్ని ధరించి మహాతేజస్వి కుంభకర్ణుడు రావణునితో పలికాడు.
Verse 21
गमिष्याम्यहमेकाकीतिष्ठत्विहबलंमम ।।।।अद्यतान् क्षुभितान् क्रुद्धोभक्षयिष्यामिवानरान् ।
నేను ఒంటరిగా ముందుకు వెళ్తాను; నా సైన్యం ఇక్కడే నిలిచియుండుగాక. నేడు కోపంతో కదిలిన ఆ వానర యోధులను నేను భక్షించెదను॥
Verse 22
कुम्भकर्णवचश्श्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ।।।।सैन्यैःपरिवृतोगच्छशूलमुद्गतपाणिभिः ।
కుంభకర్ణుని మాటలు విని రావణుడు పలికెను—“సైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి వెళ్లు; చేతుల్లో పైకి ఎత్తిన శూలాన్ని ధరించు.”॥
Verse 23
वानराहिमहात्मानश्शीघ्रास्सव्यवसायिनः ।।।।एकाकिनंप्रमत्तंवानयेयुद्धशनैःक्ष्यम् ।
ఎందుకంటే వానర యోధులు మహాత్ములు, వేగవంతులు, దృఢనిశ్చయులు; ఎవడు ఒంటరిగా గానీ అజాగ్రత్తగా గానీ ఉంటే, అతనిని యుద్ధంలో నెమ్మదిగా పళ్లతో కూడ క్షీణింపజేసి నశింపజేస్తారు॥
Verse 24
तस्मात्परमदुर्धर्षै: सैन्यैःपरिवृतोव्रज ।।।।रक्षसामहितंसर्वंशत्रुपक्षंनिषूदय ।
కాబట్టి అత్యంత దుర్ధర్షమైన సైన్యాలతో చుట్టుముట్టబడి వెళ్లు; రాక్షసులకు హితంకాని ఆ సమస్త శత్రుపక్షాన్ని సంహరించు॥
Verse 25
अथासनात्समुत्पत्यस्रजं मणिकृतान्तराम् ।।।।आबबन्धमहातेजाःकुम्भकर्णस्यरावणः ।
అప్పుడు మహాతేజస్సుగల రావణుడు ఆసనమునుండి లేచి, మణుల మధ్యమధ్య అలంకరించిన పుష్పమాలిని కుంభకర్ణునికి కట్టెను॥
Verse 26
अङ्गदान्यङ्गुलीवेष्टान्वराण्याभरणानि च ।।।।हारं च श्शिसङ्काशमाबबन्दमहात्मनः ।
అప్పుడు రావణుడు ఆ మహాత్మునికి అంగదాలు, ఉంగరాలు, శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాలు మరియు చంద్రునివలె ప్రకాశించే హారాన్ని సక్రమంగా ధరింపజేశాడు।
Verse 27
दिव्यानि च सुगन्धीनिमाल्यदामानिरावणः ।।।।श्रोत्रिचासञ्जयामासश्रीमतीचास्यकुण्डले ।
రావణుడు దివ్యమైన సుగంధ పుష్పమాలల దండలను కూడా ధరింపజేసి, అతని చెవులకు శ్రీమంతమైన కుండలాలను వేలాడదీశాడు।
Verse 28
काञ्चनाङ्गदकेयूरोनिष्काभरणभूषितः ।।।।कुम्भकर्णोबृहत्कर्णस्सुहुतोऽग्निरिवाबभौ ।
సువర్ణ అంగదాలు, కేయూరాలు మరియు నిష్క ఆభరణాలతో అలంకృతుడైన విశాలకర్ణుడు కుంభకర్ణుడు, సక్రమంగా హవిస్సు అర్పించబడిన యజ్ఞాగ్నివలె ప్రకాశించాడు।
Verse 29
श्रोणीसूत्रेणमहतामेचकेनव्यराजत ।।।।अमृतोत्पादनेनद्धोभुजङ्गेनेवमन्दरः ।
గాఢవర్ణమైన మహత్తర కటిబంధంతో అతని నడుము విరాజిల్లింది; అమృతోత్పత్తి కోసం మథన సమయంలో సర్పంతో బంధించబడిన మందర పర్వతంలా।
Verse 30
स काञ्चनंभारसहंनिवातंविद्युत्प्रभंदीप्तमिवात्मभासा ।आबध्यमानःकवचंरराजसन्ध्याभ्रसम्वीतराजः ।।।।
గాలికి అడ్డుగా నిలిచే, భారసహమైన స్వర్ణకవచం—విద్యుత్తులా ప్రకాశించి, తన స్వప్రభతో దగ్ధమై మెరిసేది—అతనికి బిగించబడుతుండగా, సంధ్యామేఘావృతమైన పర్వతరాజువలె అతడు విరాజిల్లెను।
Verse 31
सर्वाभरणसर्वाङ्गश्शूलपाणिस्सराक्षसः ।त्रिविक्रमकृतोत्साहोनारायणइवाबभौ ।।।।भ्रातरंसम्परिष्वज्यकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।प्रणम्यशिरसातस्मैसम्प्रतस्थेमहाबलः ।।।।
సర్వాంగమున ఆభరణాలతో విభూషితుడై, శూలాన్ని ధరించిన ఆ రాక్షసుడు త్రివిక్రముని సమానోత్సాహంతో నారాయణునివలె ప్రకాశించెను। అనంతరం అన్నను ఆలింగనం చేసి, ప్రదక్షిణ చేసి, శిరసా నమస్కరించి, మహాబలుడు బయలుదేరెను।
Verse 32
सर्वाभरणसर्वाङ्गश्शूलपाणिस्सराक्षसः ।त्रिविक्रमकृतोत्साहोनारायणइवाबभौ ।।6.65.31।।भ्रातरंसम्परिष्वज्यकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।प्रणम्यशिरसातस्मैसम्प्रतस्थेमहाबलः ।।6.65.32।।
మహాబలుడు అన్నను ఆలింగనం చేసి, భక్తితో ప్రదక్షిణ చేసి, శిరసా నమస్కరించి, అనంతరం బయలుదేరెను।
Verse 33
निष्पतन्तंमहाकायंमहानादंमहाबलम् ।तमाशीर्भिःप्रशस्ताभिःप्रेषयामासरावणः ।।।।
ఆ మహాకాయుడు, మహానాదుడు, మహాబలుడు బయలుదేరుచుండగా, రావణుడు అతనిని శుభప్రశంసిత ఆశీర్వచనాలతో సాగనంపెను।
Verse 34
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस्सैन्यैश्चापिवरायुथैः ।तंगजैश्चतुरङ्गैश्चस्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः ।।।।अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम् ।
శంఖదుందుభుల ఘోషల మధ్య, ఉత్తమాయుధధారి సైన్యములతో కూడి—గజములు, అశ్వములు, మేఘగర్జనసమ స్వనముగల రథములతో—రథులు రథులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ మహాత్ముని అనుసరించిరి।
Verse 35
सर्पैरुष्ट्रैःखरैरश्वैस्सिम्हद्विपमृगद्विजैः ।अनुजग्मुश्चतंघोरंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।।।
సర్పాలు, ఒంటెలు, గాడిదలు, గుర్రాలు, అలాగే సింహాలు, ఏనుగులు, జింకలు, పక్షులపై ఎక్కి వారు ఆ ఘోరమైన మహాబలుడు కుంభకర్ణుని అనుసరించారు।
Verse 36
स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणोधृतातपत्रःशितशूलपाणिः ।मदोत्कटःशोणितगन्धमत्तोविनिर्ययौदावनदेवशत्रुः ।।।।
పుష్పవర్షంతో కప్పబడుతూ, ఛత్రాన్ని ధరించి, పదునైన త్రిశూలాన్ని చేతబట్టి; మదంతో ఉగ్రుడై, రక్తగంధంతో మత్తుడై—దేవదానవశత్రువు బయటికి బయలుదేరాడు।
Verse 37
पदातयश्चबहवोमहानादामहाबलाः ।अन्वयूराक्षसाभीमाभीमाक्षाश्शस्त्रपाणयः ।।।।
అనేక మంది పాదసేన రాక్షసులు—మహానాదం చేస్తూ, మహాబలంతో, భయంకరంగా, భీమనేత్రులతో, చేతుల్లో ఆయుధాలు ధరించి—అతని వెంట వెళ్లారు।
Verse 38
रक्ताक्षास्सुमहाकायानीलाञ्चनचयोपमाः ।शूलानुद्यम्यखडगांश्चनिशितांश्चपरश्वधान् ।।।।बहुव्यामांश्चपरिघान्गदाश्चमुसलानि च ।तालस्कन्धांश्चविपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ।।।।
రక్తనేత్రులు, మహాకాయులు, నీలాంజనరాశిలా శ్యామవర్ణులు; శూలాలను ఎత్తి, ఖడ్గాలు మరియు పదునైన పరశువులను పట్టుకొని, అనేక వ్యామాల పరీఘాలు, గదలు, ముసలాలు, విస్తారమైన తాళకాండాలు, అలాగే తట్టుకోలేని క్షేపణీయ ఆయుధాలను ధరించి ముందుకు సాగారు।
Verse 39
रक्ताक्षास्सुमहाकायानीलाञ्चनचयोपमाः ।शूलानुद्यम्यखडगांश्चनिशितांश्चपरश्वधान् ।।6.65.38।।बहुव्यामांश्चपरिघान्गदाश्चमुसलानि च ।तालस्कन्धांश्चविपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ।।6.65.39।।
వారు అనేక వ్యామాల పరీఘాలు, గదలు, ముసలాలు, అలాగే విస్తారమైన తాళకాండాలు—ఎరువుగా విసిరే, తట్టుకోలేని ఆయుధాలు—ధరించి ఉన్నారు।
Verse 40
अथान्यद्वपुरादायदारुणंरोमहर्षणम् ।निष्पपातमहातेजाःकुम्भकर्णोमहाबलः ।।।।धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितः ।रौद्रःशकटचक्राक्षोमहापर्वतसन्निभः ।।।।
అప్పుడు మహాతేజస్సు, మహాబలము గల కుంభకర్ణుడు మరొక భయంకరమైన, రోమహర్షకమైన రూపాన్ని ధరించి దూకి బయలుదేరాడు. అతని దేహం శతధనుష్పరిమాణపు పరిణాహముతో, షట్ఛత్రసముచ్ఛ్రితమైన ఎత్తుతో; రౌద్రుడై, రథచక్రసమాన నేత్రాలతో, మహాపర్వతసన్నిభుడై కనిపించాడు.
Verse 41
अथान्यद्वपुरादायदारुणंरोमहर्षणम् ।निष्पपातमहातेजाःकुम्भकर्णोमहाबलः ।।6.65.40।।धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितः ।रौद्रःशकटचक्राक्षोमहापर्वतसन्निभः ।।6.65.41।।
అతని దేహం శతధనుష్పరిమాణపు పరిణాహముతో, షట్ఛత్రసముచ్ఛ్రితమైన ఎత్తుతో; రౌద్రుడై, రథచక్రసమాన నేత్రాలతో, మహాపర్వతసన్నిభుడై కనిపించాడు.
Verse 42
सन्निपत्य च रक्षांसिदग्धशैलोपमामहान् ।कुम्भकर्णोमहावक्त्रःप्रहसन्निदमब्रवीत् ।।।।
రాక్షసుల సమూహానికి సమీపించి, దగ్ధశైలంలా మహత్తరుడై, విశాలముఖుడైన కుంభకర్ణుడు నవ్వుతూ ఈ మాటలు పలికాడు.
Verse 43
अद्यवानरमुख्यानांतानियूथानिभागश ।निर्दहिष्यामिसङ्ख्रुद्धश्शलाभानिवपावकः ।।।।
ఈ రోజు కోపంతో ఉప్పొంగి, వానరముఖ్యుల ఆ దళాలను భాగాలుగా విడదీసి, అగ్ని శలభాలను దహించునట్లు దహించివేస్తాను।
Verse 44
नापराध्यन्तिमेकामंवानरा: वनचारिणः ।जातिरस्मद्विधानांसापुरोद्यानविभूषणम् ।।।।
అడవుల్లో సంచరించే ఆ వానరులు స్వచ్ఛందంగా నా మీద అపరాధం చేయరు; మా వంటి రాజులకు ఆ జాతి రాజోద్యానానికి అలంకారమే।
Verse 45
पुररोधस्यमूलंतुराघवस्सहलक्ष्मणः ।हतेतस्मिन् हतंसर्वंतंवधिष्यामिसंयुगे ।।।।
కానీ ఈ నగరావరోధానికి అసలైన మూలం లక్ష్మణుడితో కూడిన రాఘవుడే; అతడు హతుడైతే అన్నీ హతమైనట్లే—కాబట్టి యుద్ధంలో అతనిని వధిస్తాను।
Verse 46
एवंतस्यब्रुवाणस्यकुम्भकर्णस्यराक्षसाः ।नादंचक्रुर्महाघोरंकम्पयन्तइवार्णवम् ।।।।
కుంభకర్ణుడు ఇలా పలుకుతుండగా రాక్షసులు మహాభయంకరమైన నాదం చేశారు, సముద్రాన్నే కంపింపజేస్తున్నట్లుగా।
Verse 47
तस्यनिष्पततस्तूर्णंकुम्भकर्णस्यधीमतः ।बभूवुर्घोररूपाणिनिमित्तानिसमन्ततः ।।।।
బుద్ధిమంతుడైన కుంభకర్ణుడు వేగంగా బయలుదేరగానే, అన్ని వైపులా భయంకరమైన అపశకునాలు కనబడ్డాయి।
Verse 48
उल्काशनियुतामेघाबभूवुर्गर्धभारुणाः ।ससागरवनाचैववसुधासमकम्पत ।।।।
ఉల్కలు, వజ్రం, మెరుపులతో నిండిన గాడిదవర్ణ మేఘాలు చుట్టూరా కమ్ముకున్నాయి; సముద్రాలు, అరణ్యాలతో కూడిన భూమి కంపించినట్లుగా అనిపించింది।
Verse 49
घोररूपाश्शिवानेदुस्सज्वालकबलैर्मुखैः ।मण्डलान्यपसव्यानिबबन्धुश्चविहङ्गमाः ।।।।
భయంకరరూపమైన నక్కలు నోటిలో జ్వాలలాంటివి పట్టుకొని అరచాయి; పక్షులు అపసవ్యంగా (ఎడమవైపు) వలయాలు తిరిగి చివరికి కూర్చున్నాయి।
Verse 50
निष्पपात च गृध्रोमालेवाऽस्यपथिगच्छतः ।प्रास्फुरन्नयनंचास्यसव्योबाहुश्चकम्पत ।।।।
అతడు మార్గంలో ముందుకు సాగుతుండగా, అతని శూలంపై మాలలా ఒక గద్ద అకస్మాత్తుగా దూకి కూర్చుంది; అతని కన్ను తడుముకుంది, ఎడమ భుజం/బాహువు కంపించింది—అశుభ సూచన।
Verse 51
निष्पपाततदाचोल्काज्वलन्तीभीमनिश्श्वना ।आदित्योनिष्प्रभश्चासीन्नप्रवाति च ऽनिलः ।।।।
అప్పుడు భయంకర ధ్వనితో మండుతున్న ఉల్క పడింది; సూర్యుడు కాంతిహీనుడయ్యాడు, గాలিও వీయలేదు।
Verse 52
अचिन्तयन्महोत्पातानुदितान्रोमहर्षणान् ।निर्ययौकुम्भकर्णस्तुकृतान्तबलचोदितः ।।।।
రోమాంచం కలిగించే మహోత్పాతాలు కనిపించినా వాటిని లెక్కచేయకుండా కుంభకర్ణుడు బయలుదేరాడు—కృతాంతబలంతో (మరణదేవుని శక్తితో) ప్రేరితుడైనట్లుగా।
Verse 53
न लङ्घयित्वाप्राकारंपद्भ्यांपर्वतसन्निभः ।ददर्शाभ्रघनप्रख्यंवानरानीकमद्भुतम् ।।।।
పర్వతసమాన దేహధారి అతడు పాదబలంతో ప్రాకారాన్ని దాటి ముందుకు సాగి, ఘన మేఘసమూహంలా కూరుకుపోయిన అద్భుత వానరసేనను దర్శించాడు।
Verse 54
तेदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंवानराःपर्वतोपमम् ।वायुनुन्नाइवघनाययुस्सर्वादिशस्तदा ।।।।
రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన, పర్వతసమాన కాయుడిని చూసి వానరులు ఆ వేళ గాలిచే తరిమబడిన మేఘాలవలె అన్ని దిశలకూ చెదరిపోయారు।
Verse 55
तद्वानरानीकमतिप्रचण्डंदिशोद्रवद्भिन्नमवाभ्रजालम् ।स कुम्भकर्णस्समवेक्ष्यहर्षान्ननादभूयोघनवद्घनाभः ।।।।
దిశలవైపు పారిపోయి మేఘజాలంలా చీలిపోయిన ఆ ప్రచండ వానరసేనను చూసి, వర్షమేఘంలా శ్యామవర్ణుడైన కుంభకర్ణుడు హర్షంతో మళ్లీ మళ్లీ గర్జించాడు।
Verse 56
तेतस्यघोरंनिनदंनिशम्ययथानिनादंदिविवारिदस्य ।पेतुर्धरण्यांबहवःप्लवङ्गानिकृत्तमूलाइवशालवृक्षाः ।।।।
ఆకాశంలోని మేఘగర్జనలాంటిది అయిన అతని భయంకర నినాదాన్ని విని, అనేక వానరులు నేలపై కూలిపోయారు—వేర్లు నరికిన శాలవృక్షాలవలె।
Verse 57
विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णोरिपुनिधनायविनिस्पृतोत्मा ।कपिषणभयमाददत्सुभीमंप्रभुरिवदण्डवान्युगान्ते ।।।।
విశాలమైన పరీఘాన్ని ధరించి, శత్రువుల సంహారార్థం ఉన్ముక్తుడైన కుంభకర్ణుడు వానరపంక్తులకు భయంకర భయాన్ని కలిగిస్తూ, యుగాంతంలో దండధారి ప్రభువులా ముందుకు సాగాడు।
Frequently Asked Questions
The sarga contrasts fear-based counsel with duty-based action: Kumbhakarṇa condemns demoralizing speech, commits to repairing collective failures through battlefield responsibility, while Rāvaṇa balances praise with strategic caution against reckless solitary combat.
Valor is authenticated by conduct rather than self-advertisement, yet true leadership integrates courage with prudence; additionally, the narrative juxtaposes human agency (arming, counsel, resolve) with nimitta and daiva (portents and destiny) to frame war as morally charged and time-bound.
Laṅkā’s prākāra (rampart) marks the threshold from courtly order to battlefield chaos, while the ceremonial gifting of garlands, ornaments, parasol, and armor reflects royal investiture culture; the omen imagery (sky, ocean, birds, jackals, meteors) situates the march within traditional Sanskrit portent-lore.