Sarga 62 Hero
Yuddha KandaSarga 6223 Verses

Sarga 62

कुम्भकर्णस्य प्रबोधनम् — The Awakening and Commissioning of Kumbhakarna

युद्धकाण्ड

ఈ సర్గలో లంకలో కుంభకర్ణుని మేల్కొలిపి యుద్ధానికి నియమించే ఘట్టం రాజకీయ-మానసిక పరిణామంగా చిత్రితమవుతుంది. నిద్రామత్తుడూ మదమత్తుడూ అయినప్పటికీ అతడు ‘రాక్షసవ్యాఘ్రుడు’ వలె భయంకర బలవంతుడు. వేలాది పరిచారకులు వెంట ఉండగా, పుష్పవర్షాలతో సత్కరింపబడుతూ, అతడు వైభవమైన రాజమార్గం గుండా సాగి, స్వర్ణజాలాలతో మెరిసే సూర్యప్రభాసమానమైన రాక్షసరాజ భవనంలో ప్రవేశిస్తాడు; అతని మహాపాదచలనాలకు భూమి కంపించినట్లు అనిపిస్తుంది. పుష్పకాసనంలో కూర్చున్న రావణుడు అంతరంగంలో కలతచెందినా, అన్నను చూచి ఆనందంతో లేచి ఆలింగనం చేసి గౌరవాసనంలో కూర్చోబెడతాడు. అప్పుడు కుంభకర్ణుడు క్రోధంతో రక్తనేత్రుడై—“నన్నెందుకు మేల్కొలిపారు? నీవెవరిని భయపడుతున్నావు?” అని ప్రశ్నిస్తాడు. రావణుడు రామభయాన్ని ఒప్పుకుంటాడు—రాముడు సుగ్రీవునితో కలిసి సేనతో సముద్రం దాటి వచ్చాడు; లంక వనాలు ధ్వంసమయ్యాయి, అనేక రాక్షసులు నశించారు; వానరులు మాత్రం యుద్ధంలోనూ అక్షయుల్లా కనిపిస్తున్నారు అని విలపిస్తాడు. పిల్లలు, వృద్ధులు మాత్రమే మిగిలిన అలసిన నగరాన్ని రక్షించమని వేడుకొని, దేవాసురులపై కుంభకర్ణుని పూర్వవిజయాలను ప్రశంసించి, గాలివలె వర్షమేఘాలను చెదరగొట్టినట్లు శత్రుసేనను చెల్లాచెదురు చేయమని అతనిని నియమిస్తాడు.

Shlokas

Verse 1

स तुराक्षसशार्दूलोनिद्रामदसमाकुलः ।राजमार्गंश्रियाजुष्टंययौविपुलविक्रमः ।।6.62.1।।

ఆ రాక్షసశార్దూలుడు, మహాపరాక్రమశాలి, నిద్రా మదములతో మోహితుడై, శ్రీతో శోభిల్లే రాజమార్గమున సాగెను।

Verse 2

राक्षसानांसहस्रैश्चवृतःपरमदुर्जयः ।गृहेभ्यःपुष्पवर्षेणकीर्यमाणस्तदाययौ ।।6.62.2।।

అప్పుడు పరమదుర్జయుడైన కుంభకర్ణుడు, వేలాది రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి, ఇళ్ల నుండి కురిసే పుష్పవర్షముతో కీర్తింపబడుతూ ముందుకు వచ్చెను।

Verse 3

स हेमजालविततंभानुभास्वरदर्शनम् ।ददर्शविपुलंरम्यंराक्षसेन्द्रनिवेशनम् ।।6.62.3।।

అతడు స్వర్ణజాలంతో విస్తరించిన, ఉదయసూర్యునివలె కాంతిమంతంగా కనబడే, విస్తారమూ రమణీయమూ అయిన రాక్షసేంద్రుని నివాసభవనాన్ని చూచెను.

Verse 4

स तत्तदासूर्यइवाभ्रजालंप्रविश्यरक्षोधिपतेर्निवेशम् ।ददर्शदूरेऽग्रजमासनस्थंस्वयम्भुवंशक्रवासनस्थम् ।।6.62.4।।

అప్పుడు సూర్యుడు మేఘసమూహాన్ని చీల్చి ప్రవేశించునట్లు అతడు రాక్షసాధిపతి నివాసంలో ప్రవేశించెను. దూరమున తన అగ్రజుడు సింహాసనస్థుడై ఉన్నదాన్ని చూచెను—ఇంద్రుడు సింహాసనస్థ స్వయంభూ బ్రహ్మను దర్శించునట్లు.

Verse 5

भ्रातुस्सभवनंगच्छन्रक्षोगणसमन्विम् ।कुम्भकर्णःपदन्यासैरकम्पयतमेदिनीम् ।।6.62.5।।

రాక్షసగణాలతో కూడి అన్నయ్య భవనానికి వెళ్తున్న కుంభకర్ణుడు తన పాదన్యాసాల బరువుతో భూమిని కంపింపజేసెను.

Verse 6

सोऽभिगम्यगृहंभ्रातुःकक्ष्यामभिविगाह्य च ।ददर्शोद्विगन्नमासीनंविमानेपुष्पकेगुरुम् ।।6.62.6।।

అతడు అన్నగారి గృహానికి చేరి అంతఃకక్ష్యలో ప్రవేశించి, పుష్పక విమానంలో కూర్చున్న తన జ్యేష్ఠభ్రాతను మనస్సు వ్యాకులమై ఉద్విగ్నుడై ఉన్నట్లు చూచెను।

Verse 7

अथदृष्टवादशग्रीवःकुम्भकर्णमुपस्थितम् ।तूर्णमुत्थायसंहृष्टःसन्निकर्षमुपानयत् ।।6.62.7।।

అప్పుడు దశగ్రీవుడు (రావణుడు) ఎదురుగా నిలిచిన కుంభకర్ణుని చూచి ఆనందంతో వెంటనే లేచి అతనిని దగ్గరకు తీసుకొనెను।

Verse 8

अथासीनस्यपर्यङ्केकुम्भकर्णोमहाबलः ।भ्रातुर्ववन्देचरणौकिंकृत्यमितिचाब्रवीत् ।।6.62.8।।

అప్పుడు మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడు తన ఆసనంనుండి లేచి అన్నగారి పాదాలకు నమస్కరించి, “ఏ కార్యం చేయవలెను?” అని పలికెను।

Verse 9

उत्पत्यचैनंमुदितोरावणःपरिषस्वजे ।स भ्रात्रासम्परिष्वक्तोयथावच्छाभिनन्दितः ।।6.62.9।।कुम्भकर्णश्शुभंदिव्यंप्रतिपेदेवरासनम् ।

ఆనందంతో రావణుడు లేచి అతనిని ఆలింగనం చేసెను. అన్నచేత ఆలింగితుడై యథావిధిగా అభినందింపబడిన కుంభకర్ణుడు అప్పుడు శుభ్రమైన, దివ్యమైన, ఉత్తమాసనమును అధిష్ఠించెను.

Verse 10

स तदासनमाश्रित्यकुम्भकर्णोमहाबलः ।।6.62.10।।संरक्तनयनःक्रोधाद्रावणंवाक्यमब्रवीत् ।

ఆ ఆసనమును ఆశ్రయించి మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు, క్రోధముతో ఎర్రబడిన కన్నులతో, రావణునితో మాటలాడెను।

Verse 11

किमर्थमहमादृत्यत्वयाराजन्विबोधितः ।।6.62.11।।शंसकस्माद्भयंतेऽत्रकोऽद्यप्रेतोभविष्यति ।

ఓ రాజా! నన్ను ఇంత ఆతురతతో నీవెందుకు మేల్కొల్పితివి? చెప్పుము—ఇక్కడ నీకు ఏ భయం కలిగింది, ఈ రోజు ఎవడు ప్రాణాలు విడువనున్నాడు?

Verse 12

भ्रातरंरावणःक्रुद्धंकुम्भकर्णमवस्थितम् ।।6.62.12।।ईषत्तुपरिवृत्ताभ्यांनेत्राभ्यांवाक्यमब्रवीत् ।

క్రోధముతో నిలిచిన తన సోదరుడు కుంభకర్ణుని చూచి రావణుడు, స్వల్పంగా కలవరపడినట్లు తిరిగిన కన్నులతో, అతనితో మాటలాడెను।

Verse 13

अद्यतेसुमहान्कालश्शयानस्यमहाबल ।।6.62.13।।सुखितस्त्वं न जानीषेममरामकृतंभयम् ।

హే మహాబలవంతుడా! నీవు ఎంతో కాలం సుఖంగా నిద్రించావు; అందువల్ల శ్రీరాముడు నాకు కలిగించిన భయాన్ని నీవు ఎరుగవు।

Verse 14

एषदाशरथीरामःसुग्रीवसहितोबली ।।6.62.14।।समुद्रंसबलस्तीर्त्वामूलंनःपरिकृन्तति ।

ఈ దాశరథి శ్రీరాముడు, సుగ్రీవునితో కూడిన మహాబలవంతుడు, తన సేనతో సముద్రాన్ని దాటి మా బలమూలాన్ని కోస్తున్నాడు।

Verse 15

हन्तपश्यस्वलङ्कायावनान्युपवनानि च ।।6.62.15।।सेतुनासुखमागम्यवानरैकार्णवीकृतम् ।

హాయ్! లంకలోని వనాలు, ఉపవనాలు చూడు—సేతువలన సులభంగా వచ్చి వానరులు వాటిని పూర్తిగా ధ్వంసం చేశారు।

Verse 16

येराक्षसामुख्यतमाहतास्तेवानरैर्युधि ।।6.62.16।।वानराणांक्षयंयुद्धे न पश्यामिकदाचन ।नचापिवानरायुद्धेजितपूर्वाःकदाचन ।।6.62.17।।

యుద్ధంలో మా ప్రధాన రాక్షసులు వానరుల చేత హతులయ్యారు. కానీ యుద్ధంలో వానరుల నాశనం నాకు ఎప్పుడూ కనిపించదు; వానరులు ఈ పోరులో ఎప్పుడూ ఓడినవారూ కారు।

Verse 17

येराक्षसामुख्यतमाहतास्तेवानरैर्युधि ।।6.62.16।।वानराणांक्षयंयुद्धे न पश्यामिकदाचन ।नचापिवानरायुद्धेजितपूर्वाःकदाचन ।।6.62.17।।

యుద్ధంలో మా ప్రధాన రాక్షసులు వానరుల చేత హతులయ్యారు. కానీ యుద్ధంలో వానరుల నాశనం నాకు ఎప్పుడూ కనిపించదు; వానరులు ఈ పోరులో ఎప్పుడూ ఓడినవారూ కారు।

Verse 18

तदेतद्भयमुत्पन्नंत्रायस्वेमांमहबल ।नाशयत्वमिमानद्यतदर्थंबोधितोभवान् ।।6.62.18।।

ఇలా ఈ భయం ఉద్భవించింది. హే మహాబలవంతుడా! నన్ను రక్షించు. నేడు వీరిని సంహరించు—అందుకే నిన్ను మేల్కొల్పారు।

Verse 19

सर्वक्षपितकोशं च स त्वमभ्यवपद्यमाम् ।त्रायस्वेमांपुरींलङ्कांबालवृद्धावशेषिताम् ।।6.62.19।।

నా సమస్త కోశమూ, సామర్థ్యమూ పూర్తిగా క్షయించాయి; కావున నీవు నాకు ఆశ్రయమై ప్రతిఘాతం చేయుము. బాలులు, వృద్ధులు మాత్రమే మిగిలిన ఈ లంకాపురిని రక్షించుము.

Verse 20

भ्रातुरर्थेमहाबाहो कुरुकर्मसुदुष्करम् ।मयैवंनोक्तपूर्वोहिकश्चिद्भ्रातः परन्तप ।।6.62.20।।

హే మహాబాహో భ్రాతా! భ్రాతృహితార్థం ఈ అత్యంత దుష్కరమైన కార్యాన్ని చేయుము. హే పరంతప! ఇంతకు ముందు, హే భ్రాతా, నేను నిన్ను ఇలాంటి దానిని ఎప్పుడూ అడగలేదు।

Verse 21

त्वय्यस्तिममस्नेहःपरासम्भावना च मे ।दैवासुरेषुयुद्धेषुबहुशोराक्षसर्षभ ।।6.62.21।।त्वयादेवाःप्रतिव्यूह्यनिर्जिताश्चासुरायुधि ।

హే రాక్షసర్షభా! నీయందు నాకు స్నేహముంది, నీపై నాకు పరమ గౌరవమూ ఉంది. దేవాసుర యుద్ధాలలో నీవు అనేకసార్లు యుద్ధవ్యూహం కట్టి దేవులను ఎదుర్కొని జయించితివి; అసురాయుధిలో దేవులనూ, అసురులనూ కూడ నీవు పరాజయపరచితివి।

Verse 22

तदेतत्सर्वमातिष्ठवीर्यंभीमपराक्रम ।।6.62.22।।न हितेसर्वभूतेषुदृश्यतेसदृशोबली ।

కాబట్టి, హే భీమపరాక్రమా! నీ సమస్త వీర్యబలమును సమీకరించి యథాశక్తి ఉత్సాహించు. సమస్త భూతములలో నీతో సమానమైన బలవంతుడు ఎవడూ కనబడడు.

Verse 23

कुरुष्वमेप्रियहितमेतदुत्तमंयथाप्रियंप्रियरणबान्धवप्रिय ।स्वतेजसाविधमसपत्नवाहिनींशरद्घनंपवनइवोद्यतोमहान् ।।6.62.23।।

హే ప్రియుడా, యుద్ధప్రియుడా, బంధువులకు ప్రియుడా! నా ప్రియహితార్థం, నీకు యథాప్రియంగా ఈ ఉత్తమ కార్యాన్ని చేయుము. నీ స్వతేజస్సుతో శత్రుసేనను చెదరగొట్టు—ఎగసిన మహావాయువు శరదృతు మేఘాలను తరిమివేసినట్లు.

Frequently Asked Questions

The pivotal action is Rāvaṇa’s decision to awaken and deploy Kumbhakarṇa as a last-resort defender, framing war as protection of a depleted city—yet rooted in earlier adharma, revealing a crisis where political survival conflicts with moral accountability.

The dialogue teaches that fear can expose the true condition of leadership: even a powerful ruler must confront consequences, seek support, and acknowledge reality; valor without ethical grounding becomes reactive, not restorative.

Laṅkā’s royal road and palace complex (including the Puṣpaka setting), the ocean-crossing, and the Setu (bridge) are emphasized as cultural-geographic markers that signal the transition from defensive isolation to full-scale siege.