Sarga 60
कुम्भकर्णविबोधनम् (The Awakening of Kumbhakarna)
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో రామబాణాల చేత అవమానితుడైన రావణుడు లంకకు తిరిగి వచ్చి, తన సంకటాన్ని పూర్వశాపాలు–భవిష్యవాణుల జ్ఞాపకాలతో అనుసంధానించి చూస్తాడు. వేదవతీ అపమానపాపం, ఉమా, నందీశ్వరుడు, రంభ, వరుణకన్య మొదలైనవారి శాపాలు, అలాగే “మనుషుల నుంచే ప్రమాదం” అని బ్రహ్మ చెప్పిన హెచ్చరిక—ఇవన్నీ తలచి ద్వారాల వద్ద రక్షణను కఠినం చేయమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. చివరి ఆశ్రయంగా బ్రహ్మశాపం వల్ల దీర్ఘనిద్రలో ఉన్న మహాబలుడు కుంభకర్ణుణ్ని వెంటనే లేపమని ఆదేశిస్తాడు. అనేక రాక్షసులు అతన్ని లేపేందుకు క్రమంగా తీవ్ర మార్గాలు చేపడతారు—భోజనపానాలు, సుగంధాలు, శంఖభేరీ మృదంగధ్వనులు, గదలతోనూ చెట్లతోనూ కొట్టడం, నీళ్లు పోయడం, కట్టేసి తాడించడం, చివరకు ఏనుగులను అతని శరీరంపై నడిపించడం వరకు. చివరికి ఆకలి మరియు దెబ్బలతో అతని త్రాన్స్ విరుగుతుంది. అతడు ప్రళయస్వరూపంతో లేచాడు—నోరు పాతాళంలా, కళ్ళు మండే గ్రహాల్లా—అపారమైన మాంసం, రక్తం, కొవ్వు, మద్యం సేవించి, ఈ అత్యవసరానికి కారణం ఏమిటని ప్రశ్నిస్తాడు. మంత్రి యూపాక్షుడు “ఇది దేవసంకటము కాదు; మనుష్యుడు రాముడు, లక్ష్మణుడు వానరసేనతో కలిసి లంకను ధ్వంసం చేస్తున్నారు” అని నివేదించి, గత నష్టాన్ని మరియు రావణుడు తృటిలో తప్పించుకున్న విషయాన్ని గుర్తు చేస్తాడు. కుంభకర్ణుడు వెంటనే జయప్రతిజ్ఞ చేసి బయలుదేరి, భూమిని కంపింపజేస్తూ ముందుకు సాగుతాడు. అతన్ని చూసి వానరనాయకులు భయపడతారు—కొందరు పారిపోతారు, కొందరు రాముని శరణు కోరుతారు—ఇది తదుపరి యుద్ధదశకు ముందు ఒక మానసిక మలుపుగా నిలుస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
सप्रविश्यपुरींलङ्कांरामबाणभयार्धितः ।भग्नदर्पस्तदाराजाबभूवव्यथितेन्द्रियः ।।।।
రామబాణభయంతో బాధపడుతూ అతడు లంకాపురిలో ప్రవేశించాడు; అప్పుడు ఆ రాజుని గర్వం చూర్ణమై, ఇంద్రియాలు వ్యాకులమై అశాంతంగా అయ్యాయి।
Verse 2
मातङ्गइवसिंहेनगरुडेनेवपन्नगः ।अभिभूतोऽभवद्राजाराघवेणमहात्मना ।।।।
మహాత్ముడైన రాఘవుడు (రాముడు) అధీనపరచగా ఆ రాజు (రావణుడు) నిగ్రహితుడయ్యాడు—సింహం ఎదుట మాతంగంలా, గరుడుని ఎదుట పన్నగంలా.
Verse 3
ब्रह्मदण्डप्रतीकानांविद्युत्सदृशवर्चसाम् ।स्मरन्राघवबाणानांविव्यथेराक्षसेश्वरः ।।।।
బ్రహ్మదండసమానమైన భయంకర రూపముతో, విద్యుత్తులాంటి కాంతితో మెరసే రాఘవుని బాణాలను స్మరించగానే రాక్షసాధిపతి రావణుడు వ్యథచెంది కలవరపడ్డాడు।
Verse 4
नकाञ्चनमयंदिव्यमाश्रित्यपरमासनम् ।विप्रेक्षमाणोरक्षांसिरावणोवाक्यमब्रवीत् ।।।।
దివ్యమైన స్వర్ణమయ పరమాసనాన్ని ఆశ్రయించి, రాక్షసులను పరిశీలిస్తూ రావణుడు ఈ వాక్యాన్ని పలికెను।
Verse 5
सर्वंतत्खलुमेमोघंयत्तप्तंपरमंतपः ।यत्समानोमहेन्द्रेणमानुषेणास्मिर्जितः ।।।।
నిజంగా, నేను చేసిన ఆ పరమ తపస్సు అంతా వ్యర్థమైంది; ఎందుకంటే మహేంద్రునితో సమానుడనని భావించిన నేను ఒక మానవునిచేత ఓడిపోయాను॥
Verse 6
इदंतद्ब्रह्मणोघोरंवाक्यंमामभ्युपस्थितम् ।मानुषेभ्योविजानीहिभयंत्वमितितत्तथा ।।।।
ఇదే బ్రహ్మదేవుని ఘోర వాక్యము నాపై వచ్చి నిలిచింది—‘మనుష్యుల నుండే నీకు భయం కలుగును’ అని; అది అట్లే సత్యమైంది।
Verse 7
देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः ।अवध्यत्वंमयाप्राप्तंमानुषेभ्योनयाचितम् ।।।।
దేవులు, దానవులు, గంధర్వులు, యక్షులు, రాక్షసులు, పన్నగుల నుండి అవధ్యత్వ వరాన్ని నేను పొందాను; కానీ మనుష్యుల నుండి మాత్రం దానిని నేను కోరలేదు.
Verse 8
विदितंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् ।इक्ष्वाकुकुलजातेनअनरण्येनयत्पुरा ।।।।उत्पत्स्यतेहिमद्वंशेपुरुषोराक्षसाधनु ।यस्त्वांसपुत्रंसामात्यंसबलंसाश्वसारथिम् ।।।।निहनिष्यतिसङ्ग्रामेत्वांकुलाधम दुर्मते ।
ఇప్పుడు నాకు స్పష్టమైంది—దశరథనందనుడైన మానవుడు శ్రీరాముడే; ఇతని గురించే ఇక్ష్వాకుకులజుడైన అనరణ్యుడు పూర్వం నాతో ఇలా అన్నాడు—“నా వంశంలో ఒక పురుషుడు తప్పక జన్మిస్తాడు; అతడు యుద్ధంలో నిన్ను, ఓ రాక్షసాధమా, నీ కుమారులతో, మంత్రులతో, సేనతో, అశ్వాలతో, సారథులతో కూడి సంహరిస్తాడు; ఓ కులాధమా, దుర్మతీ!”
Verse 9
विदितंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् ।इक्ष्वाकुकुलजातेनअनरण्येनयत्पुरा ।।6.60.8।।उत्पत्स्यतेहिमद्वंशेपुरुषोराक्षसाधनु ।यस्त्वांसपुत्रंसामात्यंसबलंसाश्वसारथिम् ।।6.60.9।।निहनिष्यतिसङ्ग्रामेत्वांकुलाधम दुर्मते ।
ఇప్పుడు నాకు స్పష్టమైంది—దశరథనందనుడైన మానవుడు శ్రీరాముడే; ఇతని గురించే ఇక్ష్వాకుకులజుడైన అనరణ్యుడు పూర్వం నాతో ఇలా అన్నాడు—“నా వంశంలో ఒక పురుషుడు తప్పక జన్మిస్తాడు; అతడు యుద్ధంలో నిన్ను, ఓ రాక్షసాధమా, నీ కుమారులతో, మంత్రులతో, సేనతో, అశ్వాలతో, సారథులతో కూడి సంహరిస్తాడు; ఓ కులాధమా, దుర్మతీ!”
Verse 10
शप्तोऽहंवेदवत्याचयदासाधर्षितापुरा ।।।।सेयंसीतामहाभागाजाताजनकनन्दिनी ।
నేను ఒకప్పుడు వేదవతిని అవమానించి దురాచారం చేసినప్పుడు, ఆమె నన్ను శపించింది. ఆ మహాభాగ్యశాలినియే ఇప్పుడు జనకనందిని, ధన్య సీతగా జన్మించింది।
Verse 11
उमानन्दीश्वरश्चापिरम्भावरुणकन्यका ।।।।यथोक्तास्तन्मयाप्राप्तंनमिथ्याऋषिभाषितम्
ఉమా, నందీశ్వరుడు, రంభా మరియు వరుణకన్య కూడా యథోక్తంగా పలికారు; నేను కూడా అదే యథార్థాన్ని పొందితిని—ఋషుల వాక్యం అసత్యం కాదు।
Verse 12
एतदेवाभ्युपागम्ययत्नंकर्तुमहार्हथ ।।।।राक्षसाश्चापितिष्ठन्तुचर्यागोपुरमूर्थसु ।
ఈ పరిస్థితినే గ్రహించి మీరు యథోచితంగా ప్రయత్నించవలెను; రాక్షసులు కూడా గోపురద్వారాల శిఖరాలపై నిలిచి కాపలా వహించుగాక।
Verse 13
सचाप्रतिमगाम्भीर्योदेवदानवदर्पहा ।।।।ब्रह्मशापाभिभूतस्तुकुम्भकर्णोविबोध्यताम् ।
అప్రతిమ గాంభీర్యముగలవాడు, దేవదానవుల దర్పాన్ని నశింపజేయువాడు, కాని బ్రహ్మశాపముచే అభిభూతుడైన కుంభకర్ణుడు—అతనిని మేల్కొలుపుడి।
Verse 14
सपराजितमात्मानंप्रहस्तंचनिषूदितम् ।।।।ज्ञात्वारक्षोबलंभीममादिदेशमहाबलः ।
తనను తాను పరాజితుడిగా, ప్రహస్తుడు హతుడైనాడని తెలిసికొని, ఆ మహాబలుడు భయంకర రాక్షసబలమునకు ఆజ్ఞాపించెను।
Verse 15
द्वारेषुयत्नःक्रियतांप्राकारश्चाधिरुह्यताम् ।।।।निद्रावशसमाविष्टःकुम्भकर्णोविबोद्यताम् ।
ద్వారముల వద్ద విశేష యత్నము చేయుడి, ప్రాకారములపైకి ఎక్కి కాపలా నిలుపుడి; మరియు నిద్రావశమున పడిన కుంభకర్ణుని మేల్కొలుపుడి।
Verse 16
सुखंस्वपितिनिश्चिन्तःकालोपहतचेतनः ।।।।नवषट् सप्तचाष्टौचमासान् स्वपितिराक्षसः ।
ఆ రాక్షసుడు నిశ్చింతగా సుఖంగా నిద్రిస్తాడు; కాలప్రభావంతో అతని చైతన్యం మందగించింది. ఆరు, ఏడు, ఎనిమిది—అంతేకాదు తొమ్మిది నెలలవరకూ నిద్రిస్తూనే ఉంటాడు.
Verse 17
मन्त्रयित्वाप्रसुप्तोऽयमितस्तुनवमेऽहनि ।।।।तंतुबोधयतक्षिप्रंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।
సలహా చేసుకొని ఇతడు ఇక్కడి నుంచి తొమ్మిదవ దినం వరకు నిద్రలోనే ఉన్నాడు; కాబట్టి మహాబలుడైన కుంభకర్ణుణ్ని వెంటనే లేపండి.
Verse 18
सतुसङ् ख्येमहाबाहुःककुदस्सर्वरक्षसाम् ।।।।वानरान् राजपुत्रौचक्षिप्रमेवहनिष्यति
యుద్ధంలో ఆ మహాబాహువు—సర్వ రాక్షసులలో శిరోమణి—వానరులను, అలాగే ఇద్దరు రాజకుమారులను (రామ-లక్ష్మణులను) కూడా త్వరగా సంహరిస్తాడు.
Verse 19
एषःकेतुःपरंसङ् ख्येमुख्योवैसर्वरक्षसाम् ।।।।कुम्भकर्णःसदाशेतेमूढोग्राम्यसुखेरतः ।
ఇతడు యుద్ధంలో పరమ కేతువు, నిజంగా సర్వ రాక్షసులలో ప్రధానుడు—కుంభకర్ణుడు; కానీ మోహగ్రస్తుడై నిద్రరూప గ్రామ్యసుఖంలో ఆసక్తుడై ఎల్లప్పుడూ నిద్రిస్తూనే ఉంటాడు.
Verse 20
रामेणहिनिरस्तस्यसङ्ग्रामेऽस्मिन् सुदारुणे ।।।।भविष्यतिनमेशोकःकुम्भकर्णेविबोधिते ।
ఈ అత్యంత దారుణ సంగ్రామంలో రామునిచే నేను కూలదోసబడినప్పటికీ, కుంభకర్ణుడు మేల్కొన్న వెంటనే నాకు శోకం ఉండదు।
Verse 21
किंकरिष्याम्यहंतेनशक्रतुल्यबलेनहि ।।।।ईदृशेव्यसनेघोरेयोनसाह्यायकल्पते ।
అతని బలం ఇంద్రునితో సమానమైనదైనా, ఇలాంటి ఘోర విపత్తులో నాకు సహాయపడకపోతే అతనితో నేను ఏమి సాధించగలను?
Verse 22
तेतुतद्वचनंश्रुत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।।।।जग्मुःपरमसम्भ्रान्ताःकुम्भकर्णनिवेशनम् ।
రాక్షసేంద్రుని మాటలు విని రాక్షసులు అత్యంత కలవరంతో కుంభకర్ణుని నివాసానికి వెళ్లారు।
Verse 23
तांप्रविश्यमहाद्वारंसर्वतोयोजनायताम् ।।।।कुम्भकर्णगुहांरम्यांसर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।कुम्भकर्णस्यनिःश्वासादवधूतामहाबलाः ।।।।प्रतिष्ठमानाःकृच्छ्रेणयत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ।
వారు ఆ మనోహరమైన కుంభకర్ణ గుహలో ప్రవేశించారు—అది మహాద్వారాలతో, అన్ని దిశలలో యోజనమేర విస్తరించి, సమస్త సుగంధ ప్రవాహాలతో నిండినది. కుంభకర్ణుని నిశ్వాసం వల్ల ఆ మహాబలులు వెనక్కి త్రోసివేయబడినా, కష్టంగా పాదాలు నిలిపి, శ్రమతో గుహలోకి ముందుకు నెట్టుకుంటూ ప్రవేశించారు।
Verse 24
तांप्रविश्यमहाद्वारंसर्वतोयोजनायताम् ।।6.60.23।।कुम्भकर्णगुहांरम्यांसर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।कुम्भकर्णस्यनिःश्वासादवधूतामहाबलाः ।।6.60.24।।प्रतिष्ठमानाःकृच्छ्रेणयत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ।
ఆ శుభ్రమైన, స్వర్ణపావడితో అలంకరించబడిన మనోహర గుహలో ప్రవేశించి, వారు రాక్షసులలో వ్యాఘ్రమైన, భయంకర దర్శనుడై నిద్రిస్తున్న కుంభకర్ణుని చూశారు।
Verse 25
तांप्रविश्यगुहांरम्यांशुभांकाञ्चनकुट्टिमाम् ।।।।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंशयानंभीमविदर्शनम् ।
ఆ శుభ్రమైన, స్వర్ణపావడితో అలంకరించబడిన మనోహర గుహలో ప్రవేశించి, వారు రాక్షసులలో వ్యాఘ్రమైన, భయంకర దర్శనుడై నిద్రిస్తున్న కుంభకర్ణుని చూశారు।
Verse 26
तेतुतंविकृतंसुप्तंविकीर्णमिवपर्वतम् ।।।।कुम्भकर्णंमहानिद्रंसहिताःप्रत्यबोधयन् ।
అప్పుడు వారు అందరూ కలిసి, వికృతాకారంతో పర్వతంలా విస్తరించి మహానిద్రలో మునిగిన కుంభకర్ణుణ్ని మేల్కొలుపుటకు ప్రయత్నించిరి।
Verse 27
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।भ्रामयन्तम् न्विश्श्वसैःशयानम् भीमविदर्शमम् ।।।।भीमनासापुटंतंतुपातालोविपुलाननम् ।शयनेन्यस्तसर्वाङ्गंमेदोरुधिरगन्धिनम् ।।।।काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गंकिरीटिनमरिन्दमम् ।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।।।।
వారు కుంభకర్ణుణ్ని శయనించి ఉన్నవాడిగా చూచిరి—దేహమంతా రోమాలు నిక్కబొడుచుకొని, పామువలె శ్వసిస్తూ, భారమైన నిశ్వాసాలతో తన మహాకాయాన్ని తిప్పుతున్నట్టుగా; దర్శనమాత్రమే భయంకరము।
Verse 28
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।भ्रामयन्तम् न्विश्श्वसैःशयानम् भीमविदर्शमम् ।।6.60.27।।भीमनासापुटंतंतुपातालोविपुलाननम् ।शयनेन्यस्तसर्वाङ्गंमेदोरुधिरगन्धिनम् ।।6.60.28।।काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गंकिरीटिनमरिन्दमम् ।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।।6.60.29।।
అతని నాసాపుటాలు భయంకరమైనవి, ముఖము పాతాళంలా విస్తారమైనది; శయనంపై సర్వాంగములు విసిరివేసినట్లు పడి, మెదస్సు మరియు రక్తగంధముతో నిండియుండెను।
Verse 29
ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुंश्वसन्तमिवपन्नगम् ।भ्रामयन्तम् न्विश्श्वसैःशयानम् भीमविदर्शमम् ।।6.60.27।।भीमनासापुटंतंतुपातालोविपुलाननम् ।शयनेन्यस्तसर्वाङ्गंमेदोरुधिरगन्धिनम् ।।6.60.28।।काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गंकिरीटिनमरिन्दमम् ।ददृशुर्नैरृतव्याघ्रंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।।6.60.29।।
వారు కుంభకర్ణుణ్ని చూచిరి—కాంచన అంగదాలతో అలంకృతుడై, కిరీటధారిగా, శత్రువులను దమనించువాడై; రాక్షసులలో వ్యాఘ్రమైన ‘నైరృతవ్యాఘ్ర’ అరిం దముడు।
Verse 30
ततश्चक्रुर्महात्मानंकुम्भकर्णाग्रतस्तदाचाग्रतः ।।।।मांसानांमेरुसङ्काशंराशिंपरमतर्पणम् ।
అనంతరం కుంభకర్ణుని ముందర మేరు పర్వతంలా మహత్తరమైన, పరమ తృప్తిని కలిగించే మాంసరాశిని ఉంచారు—అతడిని లేపి సంతృప్తిపరచుటకు।
Verse 31
मृगाणांमहिषाणांचवराहाणांचसञ्चयान् ।।।।चक्रुर्नैरृतशार्दूलाराशिमन्नस्यचाद्भुतम् ।
పులులవంటి ఆ రాక్షసులు జింకలు, గేదెలు, వరాహాల గుంపులను కుప్పలుగా చేసి, ఆహారానికి ఒక అద్భుతమైన రాశిని సిద్ధం చేశారు।
Verse 32
ततश्शोणितकुम्भांश्चमद्यानिविविधानिच ।।।।पुरस्तात्कुम्भकर्णस्यचक्रुस्त्रिदशशत्रवः ।
తర్వాత దేవశత్రువులైన ఆ రాక్షసులు కుంభకర్ణుని ముందర రక్తకుంభాలను, అలాగే అనేక విధాల మద్యాలను ఉంచారు।
Verse 33
लिलिपुश्चपरार्ध्येनचन्दनेनपरन्तपम् ।।।।दिव्यैराश्वासयामामासुर्माल्यैर्गन्धैस्सुगन्धिभिः ।
వారు ఆ పరంతపుడైన మహావీరునికి విలువైన చందనలేపనం చేసి, దివ్యమైన సుగంధ పుష్పమాలలు మరియు పరిమళ ద్రవ్యాలతో అతడిని ఆహ్లాదపరచి లేపుటకు యత్నించారు।
Verse 34
धूपंसुगन्धांश्चससृजुस्तुष्टवुश्चपरन्ततम् ।।।।जलदाइवचानेदुर्यातुधानास्ततस्ततः ।
వారు సంతోషించి సుగంధ ధూపాన్ని వ్యాపింపజేసి పరంతప వీరుని స్తుతించారు. యాతుధాన రాక్షసులు మేఘాలవలె గర్జిస్తూ అటు ఇటు తిరుగుతూ కేకలు వేశారు॥
Verse 35
शङ्खांनापूरयामासुश्शशाङ्कसदृशप्रभान् ।।।।तुमुलंयुगपच्छापिविनेदुश्चाप्यमर्षिताः ।
చంద్రునివలె కాంతిగల శంఖాలను వారు ఊదారు. కోపంతో ఉవ్విళ్లూరుతూ అందరూ ఒకేసారి ఘోరమైన కోలాహలం చేశారు॥
Verse 36
नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्तेनिशाचराः ।।।।कुम्भकर्णविबोधार्थंचक्रुस्तेविपुलंस्वनम् ।
ఆ నిశాచర రాక్షసులు దగ్గరకు వచ్చి కేకలు వేసి, చప్పట్లు కొట్టి, దూకుతూ గోల చేశారు. కుంభకర్ణుని మేల్కొలపడానికి వారు మహా ప్రతిధ్వనించే శబ్దాన్ని కలిగించారు॥
Verse 37
सशङ्खभेरीपणवप्रणादमास्फोटितक्षेवळितसिंहनादम् ।दिशोद्रवन्तस्त्रिदिवंकीरन्तःश्रुत्वाविहंगाःसहसानिपेतुः ।।।।
శంఖ-భేరీ-పణవాల నాదం, చప్పట్ల గోల, సింహనాదంలాంటి గర్జన విని ఆకాశంలో విహరించే పక్షులు దిక్కులన్నీ చెల్లాచెదురై అకస్మాత్తుగా కూలిపోయాయి॥
Verse 38
यदाभृशंतैर्निनदैर्महात्मानकुम्बकर्णोबुबुधेप्रसुप्तः ।ततोमुसुण्ठीर्मुसलानिसर्वेरक्षोगणास्तेजगृहुर्गदाश्च ।।।।
అంతటి ఘోర నినాదాల మధ్య కూడా మహాకాయ కుంభకర్ణుడు నిద్రలోనే మేల్కొనలేదు. అప్పుడు ఆ రాక్షసగణమంతా ముసుణ్ఠీలు, ముసలాలు, గదలను చేతబట్టారు॥
Verse 39
तंशैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभिर्वृक्षैस्तरैर्मुद्गरमुष्टिभिश्च ।सुखप्रसुप्तंभुविकुम्भकर्णंरक्षांस्युदग्राणितदानिजघ्नुः ।।।।
అప్పుడు ఉగ్రులైన రాక్షసులు భూమిపై సుఖంగా నిద్రిస్తున్న కుంభకర్ణుని శైలశిఖరాలు, ముసళ్లు, గదలు, వృక్షాలు, ముద్గరాలు మరియు ముష్టులతో కూడ కొట్టి కొట్టి దెబ్బతీశారు।
Verse 40
तस्यनिःश्वासवातेनकुम्भकर्णस्यरक्षसः ।राक्षसाबलवन्तोऽपिस्थातुनाशक्नुवन्पुरः ।।।।
ఆ రాక్షసుడు కుంభకర్ణుని నిశ్వాసవాతపు వేగానికి, బలవంతులైన రాక్షసులకైనా అతని ముందర నిలువలేకపోయిరి।
Verse 41
ततःपरिहितागाढंराक्षसाभीमविक्रमाः ।मृदङ्गपणवान् भेरीश्शङ्खकुम्भगणांस्तथा ।।।।
అనంతరం భీమవిక్రములైన రాక్షసులు గట్టిగా పడి ఉన్న వాద్యాలను పట్టుకున్నారు—మృదంగాలు, పణవాలు, భేరీలు మరియు శంఖసదృశ కుంభగణాలను కూడా।
Verse 42
दशराक्षससाहस्रंयुगपत्पर्यवारयन् ।नीलाञ्जनचयाकारंतेतुतंप्रत्यबोधयन् ।।।।अभिघ्नन्तोनदन्तश्चनैवसंविविदेतुसः ।
పది వేల రాక్షసులు ఒకేసారి అతనిని చుట్టుముట్టిరి—నీలాంజనపు కుప్పవలె కనిపించువానిని—అతనిని లేపుటకు యత్నించిరి; కొట్టుచు అరుచుచు ఉన్నా, అతడు ఏమాత్రం స్పందించలేదు।
Verse 43
यदाचैनंनशेकुस्तेप्रतिबोधयितुंतदा ।।।।ततोगुरुतरंयत्नंदारुणंसमुपाक्रमन् ।
అప్పుడు కూడా వారు అతనిని మేల్కొలపలేకపోయినప్పుడు, వారు మరింత భారమైన, కఠినమైన ప్రయత్నాన్ని ప్రారంభించారు।
Verse 44
आश्वानुष्ट्रान् खरन्नागान् जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः ।।।।भेरीशङ्खमृदङ्गांश्चसर्वप्राणैरवादयन् ।
దండాలు, కొరడాలు, అంకుశాలతో వారు గుర్రాలు, ఒంటెలు, గాడిదలు, ఏనుగులను తోలారు; అలాగే సర్వప్రాణబలంతో భేరీలు, శంఖాలు, మృదంగాలు మోగించారు।
Verse 45
निजघ्नुश्चास्यगात्राणिमहाकाष्ठकङ्करैः ।।।।मुद्गरैर्मुसलैश्चापिसर्वप्राणसमुद्यतैः ।
అతనిని మేల్కొలపడానికి వారు సర్వబలాన్ని సమీకరించి, పెద్ద పెద్ద కఠిన కాష్ఠదండాలు, భారమైన గదలు, ముసలాలతో అతని అవయవాలను కొట్టారు।
Verse 46
तेननादेवमहतालङ्कासमभिपूरिता ।।।।सपर्वतवनासर्वासोऽपिनैवप्रबुध्यते ।
ఆ మహానాదంతో పర్వతాలు, వనాలతో కూడిన సమస్త లంకా నిండిపోయింది; అయినా అతడు మేల్కొనలేదు।
Verse 47
ततस्सहस्रंभेरीणांयुगसत्समहन्यत ।।।।मृष्टकाञ्चनकोणानामासक्तानांसमन्ततः ।
అనంతరం చుట్టూ మెరిపించిన బంగారు మొనలున్న దండాలతో, సమీకరించిన వెయ్యి భేరీలు నిరంతరం మోగించబడ్డాయి।
Verse 48
एवमप्यन्तिद्रिस्तुयदानैवप्रबुध्यत ।।।।शापस्यवशमापन्नस्ततःक्रुद्धानिशाचराः ।
ఇంత చేసినా కూడా శాపవశుడై నిద్రలో ఉన్నవాడు మేల్కొనకపోవడంతో, ఆ నిశాచర రాక్షసులు క్రోధంతో ఉప్పొంగిపోయారు॥
Verse 49
महाक्रोधसमाविष्टास्सर्वेभीमपराक्रमाः ।।।।तद्रक्षोबोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्येपराक्रमम् ।
మహాక్రోధంతో ఆవరించబడిన, భయంకర పరాక్రమశాలులైన వారందరూ ఆ రాక్షసుణ్ని మేల్కొలపడానికి మరొక ఘన ప్రయత్నం చేశారు॥
Verse 50
अन्येभेरीस्समाजघ्नुरन्येचक्रुर्महास्वनम् ।।।।केशानन्येप्रलुलुपुःकर्णावन्येदशन्तिच ।
కొంతమంది భేరీలు మోగించారు, మరికొందరు మహానాదం చేశారు; కొందరు అతని జుట్టును లాగారు, ఇంకొందరు అతని చెవులను కూడా కొరికారు॥
Verse 51
उदकुम्बशतान्यन्येसमसिञ्चन्तकर्णयोः ।।।।नकुम्भकर्णःपस्पन्देमहानिद्रावशंगतः ।
కొంతమంది వందల నీటి కుండలను అతని చెవుల్లో పోశారు; అయినా ఘోర నిద్రావశుడైన కుంభకర్ణుడు కదలిక కూడా చూపలేదు॥
Verse 52
अन्येचबलिनस्तस्यकूटमुद्गरपाणयः ।।।।मूर्ध्निवक्षसिगात्रेषुपातन् कूटमुद्गरान् ।
ఇంకా ఇతర బలవంతులు కూటముద్గరాలను చేతబట్టి, అతని శిరస్సు, వక్షస్థలం, అవయవాలపై ఆ భారమైన ముద్గరాలను పడవేశారు।
Verse 53
रज्जुबन्धनबद्धाभिश्शतघ्नीभिश्चसर्वशः ।।।।वध्यमानोमहाकायोनप्राबुध्यतराक्षसः ।
తాళ్లతో బిగిగా బంధింపబడి, అన్ని వైపులా శతఘ్నుల దెబ్బలు పడుతున్నా, ఆ మహాకాయ రాక్షసుడు మేల్కొనలేదు।
Verse 54
वारणानांसहस्रंचशरीरेऽस्यप्रधावितम् ।।।।कुम्बकर्णस्तदाबुद् ध्वास्पर्शंपरमबुध्यत ।
అతని శరీరంపై వెయ్యి ఏనుగులను పరుగెత్తించారు; అప్పుడు కుంభకర్ణుడు ఆ స్పర్శను గ్రహించినా, అది ఏమిటో తెలుసుకోలేకపోయాడు।
Verse 55
सपात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षैरचिन्तयंस्तान्विपुलान् प्रहारान् ।निद्राक्ष्यात् क्षुद्भयपीडितश्चविजृम्भमाणस्सहसोत्पपाप ।।।।
పడిపడుతున్న పర్వతశిఖరాలు, వృక్షాల మహాప్రహారాలు తగిలినా అతడు వాటిని లెక్కచేయలేదు; కాని నిద్ర క్షీణించి, ఆకలి భయంతో బాధపడుతూ, జంభం చేస్తూ అకస్మాత్తుగా లేచి ఎగిరాడు।
Verse 56
सनागभोगाचलशृङ्गकल्पौविक्षिप्यबाहूगिरशृङ्गसारौ ।निवृत्यवक्त्रंवडवामुखाभंनिशाचरोऽसौविकृतंजजृम्भे ।।।।
నాగభోగాలతో చుట్టబడిన పర్వతశిఖరాల వలె, గిరిశిఖరాలంత కఠినమైన తన భుజాలను విసిరి, ఆ నిశాచరుడు ముఖాన్ని తిప్పాడు; వడవాముఖాగ్నివలె అతని నోరు భయంకరంగా జంభంలో విప్పబడింది।
Verse 57
तस्यजाजृम्भमाणस्यवक्त्रंपातालसन्निभम् ।ददृशेमेरुशृङ्गाग्रेदिवाकरइवोदितः ।।।।
అతడు జంభించుచుండగా అతని ముఖము పాతాళసమానముగా భాసించింది; మేరు శిఖరాగ్రంపై సూర్యుడు ఉదయించినట్లుగా కనిపించింది।
Verse 58
सजृम्भमाणोऽतिबलःप्रद्धोनिशाचरः ।निःश्वासश्चास्यसञ्जज्ञेपर्वतादिवमारुतः ।।।।
జంభించుచు పూర్తిగా మేల్కొన్న ఆ అతిబలవంతుడైన నిశాచరుడు నిశ్వాసము విడిచెను; అది పర్వతమునుండి వీచే గాలివలె ఉద్భవించింది।
Verse 59
रूपमुत्तिष्ठतस्तस्यकुम्भकर्णस्यतद्बभौ ।तपान्तेसबलाकस्यमेघस्येवविवर्षतः ।।।।
లేచుచున్న కుంభకర్ణుని రూపము గ్రీష్మాంతమున బకులతో కూడి వర్షించు ఘనమేఘమువలె గంభీరముగా భాసించింది।
Verse 60
तस्यदीप्ताग्निसदृशेविद्युत्सदृशवर्चसी ।ददृशातेमहानेत्रेदीप्ताविवमहाग्रहौ ।।।।
అతని మహానేత్రములు అగ్నివలె దగ్ధమగుచు, విద్యుత్తువలె ప్రకాశించుచు కనిపించెను—రెండు మహాగ్రహములు దగ్ధమగుచున్నట్లుగా।
Verse 61
ततस्त्वदर्शयन् सर्वान्भक्ष्यांश्चविविधान् बहून् ।वराहान्महिषांश्चैवबभक्षसमहाबलः ।।।।
అనంతరం అనేక విధాలైన విస్తారమైన భక్ష్యాలను చూపబడినట్లు చూసి, ఆ మహాబలుడు వరాహములను, మహిషములను కూడా భక్షించాడు।
Verse 62
आददुन्भुक्षितोमांसंशोणितंतृषितःपिबन् ।मेदःकुम्भांश्चमद्यांश्चपपौशक्ररिपुस्तदा ।।।।
మాంసాన్ని భక్షించి తృష్ణతో ఉన్న శక్రశత్రువు రక్తాన్ని త్రాగాడు; ఆపై మెదస్సు కుంభములను, మద్యమును కూడా పానము చేశాడు।
Verse 63
ततस्तृप्तइतिज्ञात्वासमुत्पेतुर्निशाचराः ।शिरोभिश्चप्रणम्यैनंसर्वतःपर्यवारयन् ।।।।
అతడు తృప్తుడయ్యాడని తెలిసి నిశాచర రాక్షసులు లేచి నిలిచారు; శిరస్సులు వంచి నమస్కరించి, అన్ని వైపులా అతనిని చుట్టుముట్టారు।
Verse 64
निद्राविशदनेत्रस्तुकलुषीकृतलोचनः ।चारयन् सर्वतोदृष्टिंतान् ददर्शनिशाचरान् ।।।।
నిద్రవల్ల కళ్లలో మత్తు, దృష్టిలో మసక ఉండగా, అతడు అన్ని వైపులా చూపు తిప్పి ఆ నిశాచరులను చూశాడు।
Verse 65
ससर्वान् सान्त्वयामासनैरृतान् नैरृतर्षभः ।बोधनाद्विस्मितश्चापिराक्षसानिदमब्रवीत् ।।।।
రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ నైరృతుడు వారందరినీ సాంత్వనపరిచాడు; మేల్కొల్పబడినందుకు ఆశ్చర్యపడి రాక్షసులతో ఇలా అన్నాడు।
Verse 66
किमर्थमहमादृत्यभवद्भिःप्रतिबोधितः ।कच्छित्सुकुशलंराज्ञोभयंवानेषनकिम् ।।।।
మీరు ఇంత ఆతురతతో, గౌరవంతో నన్నెందుకు మేల్కొలిపారు? రాజు క్షేమంగా ఉన్నాడా—ఆయనపై ఏ భయం గాని అపాయం గాని లేదుకదా?
Verse 67
अथवाध्रुवमन्येभ्योभयंपरमुपस्थितम् ।यदर्थमेवत्वरितैर्भवद्भिःप्रतिबोधितः ।।।।
లేదా నిశ్చయంగా శత్రువుల వైపు నుండి మహాభయం సమీపించింది; అందుకే మీరు తొందరగా నన్ను మేల్కొలిపారు.
Verse 68
अद्यराक्षसराजस्यभयमुत्पाटयाम्यहम् ।दारयिष्येमहेन्द्रंवाशातयिष्येतथानलम् ।।।।
ఈ రోజు నేను రాక్షసరాజుని భయాన్ని పూర్తిగా పీకివేస్తాను. మహేంద్ర పర్వతాన్నికూడా చీల్చగలను, అగ్నినికూడా శాంతింపజేయగలను.
Verse 69
नह्यल्पकारणेसुप्तंबोधयिष्यतिमांगुरुः ।तदाख्यातार्थतत्त्वेनमत्प्रबोधनकारणम् ।।।।
చిన్న కారణంతో నా గురువులు నిద్రలో ఉన్న నన్ను మేల్కొలిపరు. కాబట్టి నన్ను లేపిన అసలైన కారణాన్ని యథార్థంగా చెప్పండి.
Verse 70
एवंब्रुवाणंसम्रब्धंकुम्भकर्णमरिन्दमम् ।यूपाक्षःसचिवोराज्ञःकृताञ्जलिरभाषत ।।।।
ఈ విధంగా కోపంతో ఉగ్రంగా పలుకుతున్న శత్రుదమనుడు కుంభకర్ణుని చూసి, రాజుని మంత్రి యూపాక్షుడు కృతాంజలితో అతనికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పెను।
Verse 71
ननोदेवकृतंकिञ्चिद्भयमस्तिकदाचन ।मानुषान्नोभयंराजंस्तुमुलंसम्प्रबाधते ।।।।
ఓ రాజా, దేవతల వల్ల కలిగే భయం మాకు ఎప్పుడూ లేదు; కాని మనుష్యుల నుండే వచ్చిన ఈ ఘోరభయం ఇప్పుడు మమ్మల్ని తీవ్రంగా వేధిస్తోంది।
Verse 72
नदैत्यदानवेभ्योवाभयमस्तिहितादृशम् ।यादृशंमानुषंराजन् भयमस्मानुपस्थितम् ।।।।
ఓ రాజా, దైత్యుల నుండీ దానవుల నుండీ కూడా ఇంతటి భయం ఎప్పుడూ లేదు; ఇప్పుడు మనుష్యుని వల్ల కలిగిన ఈ భయం మాపై ప్రత్యక్షమైంది।
Verse 73
वानरैःपर्वताकारैर्लङ्केयंपरिवारिता ।सीताहरणसन्तप्ताद्रामान्नस्तुमुलंभयम् ।।।।
పర్వతాకార వానరులు ఈ లంకను చుట్టుముట్టి నిలిచారు; సీతాహరణ దుఃఖంతో దహించబడిన రాముని వల్ల మాకు ఘోరభయం కలిగింది।
Verse 74
एकेनवानरेणेयंपूर्वंदग्धामहापुरी ।कुमारोनिहतश्चाक्षस्सानुयात्रःसकुञ्जरः ।।।।
మునుపు ఒక్క వానరుడే ఈ మహాపురిని దహించెను; మరియు యువరాజు అక్షుడు తన అనుచరులతో కూడ, ఏనుగులతో కూడ హతుడయ్యెను।
Verse 75
स्वयंरक्षोधिपश्चापिपौलस्त्योदेवकण्टकः ।मृतेतिसंयुगेमुक्तोरामेणादित्यतेजसा ।।।।
రాక్షసాధిపతి పౌలస్త్యుడు—దేవకంటకుడు—యుద్ధంలో మరణప్రాయుడై ఉన్నాడు; అయినా ఆదిత్యసమ తేజస్సుగల శ్రీరాముడు అతనిని అక్కడే విముక్తి చేశాడు।
Verse 76
यन्नदेवैःकृतोराजानापिदैत्यैर्नदानवैः ।कृतःसइहरामेणविमुक्तःप्राणसंशयात् ।।।।
హే రాజా! దేవులు గానీ, దైత్యులు గానీ, దానవులు గానీ చేయలేనిదాన్ని ఇక్కడ శ్రీరాముడు చేశాడు; ఆ రాజును ప్రాణసంశయపు అంచు నుండి విముక్తి చేశాడు।
Verse 77
सयूपाक्ष्वचश्श्रुत्वाभ्रातुर्युधिपराभवम् ।कुम्भकर्णोविवृत्ताक्षोयूपाक्षमिदमब्रवीत् ।।।।
యూపాక్ష మాటల ద్వారా యుద్ధంలో తన అన్న పరాభవాన్ని విని, కోపంతో కళ్లను తిప్పుతూ కుంభకర్ణుడు యూపాక్షునితో ఇలా అన్నాడు।
Verse 78
सर्वमद्यैवयूपाक्षहरिसैन्यंसलक्ष्मणम् ।राघवंचरणेजित्वाततोद्रक्ष्यामिरावणम् ।।।।
యూపాక్షా! ఈ రోజే నేను లక్ష్మణుడితో కూడిన సమస్త వానరసేనను, రాఘవుని కూడా యుద్ధంలో జయించి, ఆపై రావణుణ్ణి వెళ్లి దర్శిస్తాను।
Verse 79
राक्षसांस्तर्पयिष्यामिहरीणांमांसशोणितैः ।रामलक्ष्मणयोश्चापिस्वयंपास्यामिशोणितम् ।।।।
వానరుల మాంసరక్తాలతో నేను రాక్షసులను తృప్తిపరుస్తాను; రామలక్ష్మణుల రక్తాన్ని కూడా నేను స్వయంగా పానము చేస్తాను।
Verse 80
तत्तस्यवाक्यंब्रुवतोनिशम्यसगर्वितंरोषविवृद्धदोषम् ।महोदरोनैरृतयोधमुख्यःकृताञ्जलिर्वाक्यमिदंबभाषे ।।।।
అతడు గర్వంతో ఉబ్బి, కోపంతో మరింత కఠినమైన మాటలు పలుకుతుండగా వాటిని విని, రాక్షస యోధుల్లో అగ్రగణ్యుడైన మహోదరుడు కృతాంజలిగా ఇలా పలికాడు।
Verse 81
रावणस्यवचःश्रुत्वागुणदोषौविमृश्यच ।पश्चादपिमहाबाहो शत्रून्युधिविजेष्यसि ।।।।
ఓ మహాబాహో! రావణుని మాటలు విని, వాటి గుణదోషాలను బాగా విచారించు; ఆ తరువాతనే నీవు యుద్ధంలో శత్రువులను జయించగలవు।
Verse 82
महोदरवचश्श्रुत्वाराक्षसैःपरिवारितः ।कुम्भकर्णोमहातेजास्सम्प्रतस्थेमहाबलः ।।।।
మహోదరుని మాటలు విని, రాక్షసులు చుట్టుముట్టగా, మహాతేజస్సు గల మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు బయలుదేరాడు।
Verse 83
सुप्तमुत्थाप्यभीमाक्षंभीमरूपपराक्रमम् ।राक्षसास्त्वरिताजुग्मर्दशग्रीन्विवेशनम् ।।।।
నిద్రిస్తున్న భీమాక్షుడైన, భీమరూప-పరాక్రముడైన కుంభకర్ణుణ్ని లేపి, రాక్షసులు త్వరగా దశగ్రీవుని నివాసానికి వెళ్లారు।
Verse 84
ततोगत्वादशग्रीवमासीनंपरमासने ।ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटास्सर्वएवनिशाचराः ।।।।
అప్పుడు సమస్త నిశాచరులు అంజలి బద్ధులై, పరమాసనంపై ఆసీనుడైన దశగ్రీవుని సమీపించి వినయంగా పలికిరి।
Verse 85
प्रबुद्धोऽयंकुम्भकर्णभ्रातातेराक्षसेश्वर ।कथंतत्रैवनिर्यातुद्रक्ष्यसेतमिहागतम् ।।।।
హే రాక్షసేశ్వరా! నీ సహోదరుడు కుంభకర్ణుడు మేల్కొని ఇక్కడికి వచ్చెను. అతడు అక్కడినుండి ఎలా బయలుదేరాలి—నీవు అతనిని ఇక్కడ ఎలా దర్శించదలచితివి?
Verse 86
रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टोराक्षसांस्तानुपस्थितान् ।द्रष्टुमेनमिहेच्छामियथान्यायंचपूज्यताम् ।।।।
అప్పుడు ధైర్యోద్ధతుడైన రావణుడు సమక్షంలో నిలిచిన రాక్షసులతో పలికెను—“నేను ఇతనిని ఇక్కడనే దర్శించదలచితిని; యథాన్యాయంగా అతనికి పూజా-సత్కారము చేయుడి।”
Verse 87
तथेत्युक्त्वातुतेसर्वेपुनरागम्यराक्षसाः ।कुम्भकर्णमिदंवाक्यमूचूरावणचोदिताः ।।।।
“తథాస్తు” అని చెప్పి ఆ రాక్షసులందరు మరల వచ్చి, రావణుని ఆజ్ఞచేత కుంభకర్ణునితో ఈ మాటలు పలికిరి।
Verse 88
द्रष्टुंत्वांकांक्षतेराजासर्वराक्षसपुङ्गवः ।गमनेक्रियतांबुद्धिर्भ्रातरंसम्प्रहर्षयः ।।।।
“సర్వ రాక్షసపుంగవుడైన రాజు నిన్ను దర్శించుటకు ఆకాంక్షించుచున్నాడు. ప్రయాణ నిర్ణయం చేసుకొనుము; నీ సహోదరుని ఆనందింపజేయుము।”
Verse 89
कुम्भकर्णस्तुदुर्धर्षोभ्रातुराज्ञायशासनम् ।तथेत्युक्त्वामहावीर्यश्शयनादुत्पपातह ।।।।
దుర్ధర్షుడైన మహావీరుడు కుంభకర్ణుడు అన్న ఆజ్ఞను శిరసావహించి “తథాస్తు” అని పలికి శయనమునుండి ఒక్కసారిగా లేచెను।
Verse 90
प्रक्षाळ्यवदनंहृष्टस्स्नातःपरमभूषितः ।पिपासुस्त्वरयामासपानंबलसमीरणम् ।।।।
ఆనందముతో ముఖము కడిగి, స్నానము చేసి, పరమాభరణములతో అలంకరించుకొని, దాహార్తుడై బలాన్ని ప్రేరేపించే పానమును వెంటనే తెమ్మని ఆజ్ఞాపించెను।
Verse 91
ततस्तेत्वरितास्तत्रराक्षसारावणाज्ञया ।मद्यकुम्भांश्चविविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन् ।।।।
అప్పుడు రావణుని ఆజ్ఞచేత అక్కడి రాక్షసులు తొందరపడి నానావిధ మద్యకుంభములను వెంటనే తీసికొని వచ్చిరి।
Verse 92
पीत्वाघटसहस्रेद्वेगमनायोपचक्रमे ।ईषत्समुत्कटोमत्तस्तेजोबलसमन्वितः ।।।।
రెండు వేల ఘటములు త్రాగి అతడు బయలుదేరుటకు ఉపక్రమించెను; స్వల్పంగా మత్తెక్కినవాడైనా తేజస్సు, బలములతో సమన్వితుడై నిలిచెను।
Verse 93
कुम्भकर्णोबभौहृष्टःकालान्तकयमोपमः ।भ्रातुस्सभवनंगच्छन्रक्षोबलसमन्वितः ।।।।कुम्भकर्णःपदन्यासैरकम्पयतमेन्दिीम् ।
హర్షంతో ఉల్లసించిన కుంభకర్ణుడు కాలాంతక యముని వలె భయంకరంగా ప్రకాశించాడు. రాక్షసబలంతో పరివృతుడై అతడు తన అన్న భవనమునకు సాగెను; అతని పాదన్యాసములతో భూమి కంపించెను।
Verse 94
सराजमार्गंवपुषाप्रकाशयन् सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः ।जगामतत्राञ्जलिमालयावृतश्शतक्रतुर्गेहमिवस्वयम्भुवः ।।।।
సహస్రరశ్మి సూర్యుడు తన కిరణములతో భూమిని ప్రకాశింపజేసినట్లు, తన దేహప్రభతో రాజమార్గమును వెలిగించుచు అతడు ముందుకు సాగెను। అంజలిబద్ధులైన రాక్షసుల వలయముతో ఆవరింపబడి, శతక్రతు ఇంద్రుడు స్వయంభూ బ్రహ్మ గృహమునకు వెళ్తున్నట్లు అతడు కన్పించెను।
Verse 95
तंराजमार्गस्थममित्रघातिनंवनौकसस्तेसहसाबहिस्स्थिताः ।दृष्टवाऽप्रमेयंगिरिशृङ्गकल्पंवितत्रसुस्तेहरियूथपालाः ।।।।
రాజమార్గమున నిలిచిన ఆ శత్రుఘాతకుని—అప్రమేయమైన, పర్వతశిఖరసమానమైన వానిని—చూచి, బయట నిలిచిన వానరులు తమ యూథపతులతో కూడి అకస్మాత్తుగా భీతిపొందిరి।
Verse 96
केचिच्छरण्यंशरणंस्मरामंव्रजन्तिकेचिद् व्यथिताःपतन्ति ।केचिद्धशस्मव्यथिताःपतन्तिकेचिद्भयार्ताभुविशेरतेस्म ।।।।
కొంతమంది శరణ్యుడైన రామునే శరణమని స్మరించి ఆయనవద్దకు పరుగెత్తిరి; కొంతమంది వ్యథతో కూలిపోవిరి। కొంతమంది బాధతో కలవరపడి దశదిశలకూ పారిపోయిరి; మరికొందరు భయార్తులై నేలపై పడుకొని ఉండిరి।
Verse 97
तमद्रिशृङ्गप्रतिमंकिरीटिनंस्पृशन्तमादित्यमिवाऽत्मतेजसा ।वनौकसःप्रेक्ष्यविवृद्धमद्भुतं 3 भयार्धितादुद्रुविरेततस्ततः ।।।।
పర్వతశిఖరసమానుడై, కిరీటధారియై, తన స్వతేజముతో సూర్యుని తాకుచున్నట్లు—అద్భుతముగా విస్తరించి మహావిశాలుడైన అతనిని చూచి వానరులు భయపీడితులై అటు ఇటు చెదిరి పరుగెత్తిరి।
Frequently Asked Questions
The chapter frames Rāvaṇa’s political response to defeat: rather than restitution (returning Sītā), he escalates militarization by invoking past curses and awakening Kumbhakarṇa, illustrating how adharmic choices persist even when consequences are clearly foreseen.
The discourse emphasizes that power without moral restraint is unstable: remembered violations generate binding consequences (śāpa), and strategic strength (awakening a champion) cannot erase the deeper causal chain set in motion by unethical acts.
Laṅkā’s defensive architecture (gates, walls, royal road) and Kumbhakarṇa’s vast residence/guhā are foregrounded, alongside culturally marked instruments and offerings (conches, drums, incense, garlands, wines) used in ritualized attempts to awaken a warrior.