Sarga 55
अकम्पन-प्रेषणम् तथा कपि-राक्षस-रणवर्णनम् (Akampana Dispatched; The Vanara–Rakshasa Battle and Omens)
युद्धकाण्ड
వాలిపుత్రుడు అంగదుడు వజ్రదంష్ట్రుని సంహరించాడని విన్న రావణుడు సేనాధిపతిని సంబోధించి, వెంటనే అకంపనుని యుద్ధానికి పంపమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. అకంపనుడు శాసనబద్ధుడైన నాయకుడు, రక్షకుడు, రణప్రియ వ్యూహకర్త, సమస్త ఆయుధాలలో నిపుణుడు అని అతడిని ప్రశంసిస్తాడు. ఆజ్ఞతో రాక్షససేన ఉరుకులు తీస్తుంది; అకంపనుడు స్వర్ణాలంకృత రథంపై మేఘగర్జన-విద్యుత్సమమైన ధ్వనులతో రణభూమి వైపు దూసుకుపోతాడు. ప్రయాణ సమయంలో వాతావరణం శుభంగా ఉన్నా దినం అకస్మాత్తుగా మేఘావృతమవుతుంది, కఠిన గాలులు వీచుతాయి, పక్షులు జంతువులు భయంకర స్వరాలతో అరుస్తాయి—అశుభ ఉత్పాతాలు కనబడతాయి. అకంపనుడు వాటిని లెక్కచేయకుండా సమరాంగణంలో ప్రవేశించి యుద్ధాన్ని ప్రారంభిస్తాడు. తర్వాత వానర-రాక్షసుల మధ్య ఘోర సంగ్రామం చెలరేగుతుంది. ధూళి ఎగసి రక్తవర్ణమై ఆకాశాన్ని కప్పి, పతాకాలు, ఆయుధాలు, గుర్రాలు, యోధుల ఆకారాలకూ అడ్డుపడుతుంది; ఆ గందరగోళంలో మిత్ర-శత్రు భేదం లేక పరస్పరం దాడులు జరుగుతాయి. రక్తంతో ధూళి కూర్చుని, నేల శవాలు మరియు ఛిన్న అవయవాలతో నిండిపోతుంది. చెట్లు, రాళ్లు, గదలు, శక్తులు, బాహుదండాలతో సమీపయుద్ధం సాగుతుంది; అకంపనుడు రాక్షసులను ఉత్సాహపరచి వరుసలు నిలబెడతాడు, కాగా వానరనాయకులు కుముదుడు, నలుడు, మైందుడు ప్రతిదాడి చేసి శత్రుసేనను చూర్ణం చేస్తారు.
Shlokas
Verse 1
वज्रदंष्ट्रंहतंश्रुत्वावालिपुत्रेणरावणः ।बलाध्यक्षमुवाचेदंकृताञ्जलिमुपस्थितम् ।।।।
వజ్రదంష్ట్రుడు వాలిపుత్రునిచే హతుడయ్యాడని విని, రావణుడు చేతులు జోడించి నిలబడియున్న సేనాపతితో ఇట్లు పలికెను.
Verse 2
शीघ्रंनिर्यान्तुदुर्धर्षाराक्षसाभीमविक्रमाः ।अकम्पनंपुरस्कृत्यसर्वशस्त्रप्रकोविदम् ।।।।
‘దుర్ధర్షులైన, భయంకర పరాక్రమశాలులైన రాక్షసులు వెంటనే బయలుదేరండి. సమస్త శస్త్రవిద్యల్లో నిపుణుడైన అకంపనుని ముందుంచి కదలండి।’॥
Verse 3
एषशास्ताचगोप्ताचनेताचयुधिसत्तमः ।भूतिकामश्चमेनित्यंनित्यंचसमरप्रियः ।।।।
ఇతడు శత్రుదండకుడు, రక్షకుడు, నాయకుడు—యుద్ధములో శ్రేష్ఠుడు; నా కార్యసిద్ధి కోరువాడు, నిత్యము సమరప్రియుడు।
Verse 4
एषजेष्यतिकाकत्स्थौसुग्रीवंचमहाबलम् ।वानरांश्चापरान् घोरान् हनिष्यतिपरन्तपः ।।।।
ఈ పరంతప శత్రుదాహకుడు కాకుత్స్థులైన (రామ-లక్ష్మణులను) మరియు మహాబలుడైన సుగ్రీవుని కూడా జయించును; ఇతర ఘోర వానరసేనలను కూడ సంహరించును।
Verse 5
परिगृह्यसःताम् I ज्ञाम् रावणस्यमहाबल ।बलम् सम्प्रेरयामासःतदालघुपराक्रमः।। ।।
రావణుని ఆజ్ఞను స్వీకరించి, ఆ మహాబలుడు (అకంపనుడు) చురుకైన పరాక్రమంతో అప్పుడు సేనను ముందుకు ప్రేరేపించెను।
Verse 6
ततोनानाप्रहरणाभीमाक्षाभीमदर्शनाः ।निष्पेतूराक्षसामुख्याबलाध्यक्षप्रचोदिताः ।।।।
అప్పుడు సేనాధిపతి ప్రేరణతో నానావిధ ఆయుధాలు ధరించిన, భయంకర నేత్రాలు గల, భీషణ దర్శనులైన ప్రధాన రాక్షసులు దూసుకువచ్చారు।
Verse 7
रथमास्थायविपुलंतप्तकाञ्चनभूषणम् ।मेघाभोमेघवर्णश्चमेघस्वनमहास्वनः ।।।।राक्षसैःसम्वृतोघोरैस्तदानिर्यात्यकम्पनः ।
అప్పుడు అకంపనుడు తప్తకాంచన భూషణాలతో అలంకరించబడిన విశాల రథాన్ని అధిరోహించి బయలుదేరాడు; మేఘసదృశ దేహం, మేఘవర్ణం, మేఘగర్జన వంటి మహాస్వరం కలవాడు, భయంకర రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి సాగిపోయాడు।
Verse 8
नहिकम्पयितुंशक्यःसुरैरपिमहामृधे ।।।।अकम्पनस्ततस्तेषामादित्यइवतेजसा ।
ఆ మహాసమరంలో దేవతలకైనా అకంపనుడిని కంపింపజేయడం సాధ్యపడలేదు; అతడు వారి మధ్య సూర్యునివలె తేజస్సుతో ప్రకాశించాడు।
Verse 9
तस्यनिर्धावमानस्यसम्रब्धस्ययुयुत्सया ।।।।अकस्माद्दैन्यमागच्छद्धयानांरथवाहिनाम् ।
యుద్ధం చేయాలనే ఉగ్ర తపనతో అతడు దూసుకెళ్తుండగా, అతని రథాన్ని లాగుతున్న గుర్రాలకు అకస్మాత్తుగా విషాదం కలిగింది।
Verse 10
व्यस्फुरन्नयनंचास्यसव्यंयुद्धाभिनदनिनः ।।।।विवर्णोमुखवर्णश्चगद्गदश्चाभवत्स्वनः ।
యుద్ధమునందు ప్రీతి గలవాడైనను, అతని ఎడమ కన్ను అదిరెను; ముఖము వివర్ణమయ్యెను మరియు కంఠస్వరము గద్గదమయ్యెను.
Verse 11
अभवत्सुदिनेकालेदुर्दिनंरूक्षमारुतम् ।।।।ऊचुःखगमृगाःसर्वेवाचःक्रूराभयावहाः ।
శుభప్రకాశమయమైన కాలంలోనే ఆ దినము అకస్మాత్తుగా దుర్దినమై, రూక్షమైన గాలి వీచెను। అన్ని చోట్ల పక్షులు, మృగాలు క్రూరమై భయంకరమైన కేకలు పెట్టెను॥
Verse 12
ससिंहापचित्कन्धःशार्दूलसमविक्रमः ।।।।तानुत्पातानचिन्स्सैवनिर्जगामरणाजिरम् ।
సింహసమానమైన భుజబలముతో, శార్దూలసమాన పరాక్రమముతో ఉన్న ఆ వీరుడు ఆ అపశకునాలను లెక్కచేయక యుద్ధభూమికి బయలుదేరెను॥
Verse 13
तथानिर्गच्छतस्तस्यरक्षसस्सहराक्षसैः ।।।।बभूवसुमहान्नादःक्षोभयन्निवसागरम् ।
ఆ రాక్షసుడు తన రాక్షససేనతో కలిసి బయలుదేరగానే, సముద్రాన్నికూడా కలవరపెట్టినట్లు మహా గర్జన ఉద్భవించెను॥
Verse 14
तेनशब्देनवित्रस्तावानराणांमहाचमूः ।।।।द्रुमशैलप्रहाराणांयोद्धुंसमुपतिष्ठतं ।
ఆ శబ్దానికి వణికిపోయిన వృక్షశిలలను ఆయుధాలుగా ప్రయోగించే మహావానరసేన యుద్ధానికి సిద్ధమై నిలిచెను॥
Verse 15
तेषांयुद्धंमहारौद्रंसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।।।।रामरावणयोरर्धेसमभित्यक्तजीविनाम् ।
అప్పుడు వానరులకూ రాక్షసులకూ మధ్య అత్యంత రౌద్రమైన మహాయుద్ధము చెలరేగెను—వారు వరుసగా శ్రీరాముని, రావణుని పక్షమున ప్రాణాలనైనా అర్పించుటకు సిద్ధులై యుద్ధించిరి॥
Verse 16
सर्वेह्यतिबलाःशूराःसर्वेपर्वतसन्निभाः ।।।।हरयोराक्षसाश्चैवपरस्परजिघांसवः ।
అందరూ అతిబలవంతులు, శూరవీరులు; అందరూ పర్వతసమానులై కనిపించారు. వానరులూ రాక్షసులూ—ఇరువురూ—పరస్పర వధకాంక్షతో యుద్ధోన్ముఖులయ్యారు॥
Verse 17
तेषांविवर्धतांशब्दःसंयुगेऽतितरस्विनाम् ।।।।शुश्रुवेसुमहान् कोपादन्योन्यमभिगर्जताम् ।
ఆ సమరంలో అతివేగశాలులైన యోధుల నినాదం మరింత పెరిగింది. కోపంతో పరస్పరం గర్జించుచుండగా మహత్తరమైన ఘోష వినబడింది॥
Verse 18
रजश्चारुणवर्णाभंसुभीममभवद् भृशम् ।।।।उद्धतंहरिरक्षोभिःसंरुरोधदिशोदश ।
ఎర్రటి వర్ణంతో భయంకరమైన ధూళిమేఘం ఒక్కసారిగా లేచింది. వానరులు రాక్షసులు కలవరపెట్టి లేపిన ఆ రజస్సు దశదిశల్ని కమ్మివేసింది॥
Verse 19
अन्योन्यंरजसातेनकौशेयोद्धूतपाण्डुना ।।।।सम्वृतानिचभूतानिददृशुर्नरणाजिरे ।
యుద్ధభూమిలో పట్టు వస్త్రం ఊపినప్పుడు లేచే పలుచని తెల్లటి ధూళివలె ఆ రజస్సు వ్యాపించి అందరినీ కప్పివేసింది. అప్పుడు జీవులు పరస్పరం చూడలేకపోయారు॥
Verse 20
नध्वजोनपताकावाचर्मवातुरगोऽपिवा ।।।।आयुधंस्यन्दनोवापिददृशेतेनरेणुना ।
ఆ ధూళి మబ్బులో ధ్వజములు గాని పతాకములు గాని కనబడలేదు; కవచములు, అశ్వములు కూడా కాదు; ఆయుధములు, రథములు సైతం దర్శనమివ్వలేదు।
Verse 21
शब्दश्चसुमहांस्तेषांनर्दतामभिधावताम् ।।।।श्रूयतेतुमुलोयुद्धेनरूपाणिचकाशिरे ।
గర్జిస్తూ పరస్పరం మీదికి దూసుకొచ్చే వారి మహాశబ్దం యుద్ధంలో ఘోరంగా వినిపించింది; కాని రూపములు మాత్రం స్పష్టంగా కనబడలేదు।
Verse 22
हरीनेवसुसंरुष्टाहरयोजघ्नुराहवे ।।।।राक्षसाराक्षसांश्चापिनिजघ्नुस्तिमिरेतदा ।
అప్పుడు ఆ చీకటిలో తీవ్రకోపంతో ఉన్న వానరులు యుద్ధంలో వానరులనే కొట్టారు; రాక్షసులు కూడా రాక్షసులనే పరస్పరం హతమార్చారు।
Verse 23
तेपरांश्चविनिघ्नन्तःस्वांश्चवानरराक्षसाः ।।।।रुधिरार्द्रांतदाचक्रुर्महींपङ्कानुलेपनाम् ।
శత్రువులనూ తమవారినీ కొట్టివేస్తూ వానరులు, రాక్షసులు అప్పుడు భూమిని రక్తంతో తడిపి, మట్టిచిక్కుతో పూసినట్టుగా చేశారు।
Verse 24
ततस्तुरुधिरौघेणसिक्तंह्यपगतंरजः ।।।।शरीरशवसङ्कीर्णाबभूवचवसुन्धरा ।
ఆపై రక్తప్రవాహాలతో తడిసి ధూళి కూర్చుని అంతరించింది; భూమి శవదేహాలు, తెగిన అవయవాలతో నిండిపోయినట్టుగా కనిపించింది।
Verse 25
द्रुमशक्तिगदाप्रासैश्शिलापरिघतोमरैः ।।।।हरयोराक्षसाश्चैवस्तूर्णंजघ्नुरन्योन्यमोजसा ।
వృక్షాలు, శక్తులు, గదలు, ప్రాసములు, అలాగే శిలలు, పరిఘములు, తోమరములతో—వానరులు మరియు రాక్షసులు పరస్పరం మహాబలంతో వేగంగా ఒకరినొకరు నేలకూల్చిరి।
Verse 26
बाहुभिःपरिघाकारैर्युध्यन्तःपर्वतोपमाः ।।।।हरयोभीमकर्माणोराक्षसान्झघ्नुराहवे ।
పరిఘములవలె గట్టిన భుజములతో యుద్ధము చేయుచు, పర్వతసమానులై భయంకర కర్మగల వానరులు రణములో రాక్షసులను సంహరించిరి।
Verse 27
राक्षसास्त्वभिसङ्क्रुद्धाःप्रासतोमरपाणयः ।।।।कपीन्निजघ्निरेतत्रशस्त्रःपरमदारुणैः ।
అక్కడ కోపంతో ఉగ్రులైన రాక్షసులు ప్రాసాలు, తోమరాలు చేతబట్టి, అత్యంత దారుణమైన శస్త్రాలతో వానరులపై దాడి చేసి వారిని కూల్చసాగారు।
Verse 28
अकम्पनस्सुसङ्क्रुद्धोराक्षसानांचमूपतिः ।।।।सम्हर्षयतितान्सर्वान्राक्षसाभनिमविक्रमान् ।
అత్యంత కోపంతో ఉన్న అకంపనుడు, రాక్షససేనాధిపతి, భీషణ విక్రములైన ఆ రాక్షసులందరినీ ఉత్సాహపరచి హర్షింపజేశాడు।
Verse 29
हरयस्त्वपिरक्षांसिमहाद्रुममहाश्मभिः ।।।।विदारयन्त्यभिक्रम्यशस्त्राण्याच्छिद्यवीर्यतः ।
అయితే వానరులు కూడా ప్రతిదాడికి ముందుకు సాగి, మహావృక్షాలు మరియు భారీ శిలలతో రాక్షసులను చీల్చివేసి, తమ బలంతో వారి ఆయుధాలను లాక్కొన్నారు।
Verse 30
एतस्मिन्नन्तरेवीराहरयःकुमुदोनलः ।।।।मैन्दश्चपरमक्रुद्धाश्चक्रुर्वेगमनुत्तमम् ।
అంతలో వీర వానరులు కుముదుడు, నలుడు, మైందుడు పరమక్రోధంతో అనుత్తమ వేగంతో ముందుకు దూసుకెళ్లారు।
Verse 31
तेतुवृक्षैर्महावीराराक्षसानांचमूमुखे ।।।।कदनंसुमहच्चक्रुर्लीलयाहरिपुङ्गवाः ।ममन्थूराक्षसान् सर्वेवानरागणशोभृशम् ।।।।
అప్పుడు ఆ మహావీరులు, వానరశ్రేష్ఠులు, చెట్లను ఆయుధాలుగా చేసి రాక్షససేన ముందుభాగంలో ఆటలాగానే మహా సంహారం చేశారు. వానరగణాలు అందరూ రాక్షసులను మళ్లీ మళ్లీ ఘోర బలంతో చూర్ణం చేశారు।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s rapid militarized response—dispatching Akampana—followed by the battlefield’s ethical breakdown under dust and confusion, where misrecognition leads to indiscriminate strikes, illustrating how war conditions can erode discernment between ally and enemy.
The sarga juxtaposes command rhetoric (praise of competence and loyalty) with utpāta signs and the fog-of-war, implying that leadership must acknowledge uncertainty: courage and agency persist, yet uncontrolled conditions can produce unintended harm, demanding disciplined perception and restraint.
Rather than a named monument, the text highlights the cultural motif of utpāta (ominous natural signs) and the archetypal battlefield (raṇājira), using dust, noise, banners, chariots, and weapon-objects as mapping markers for how war is experienced and narrated.