Sarga 49

Verse 1

घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।।सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।

దశరథనందనులు రామలక్ష్మణులు భయంకరమైన శరబంధముచే బిగిగా బంధింపబడి నేలపై పడి ఉన్నారు; మహానాగాలవలె నిట్టూర్పులు విడుచుచు రక్తసిక్తులై ఉన్నారు। ఆ మహాత్మ సోదరులను చుట్టుముట్టి సుగ్రీవునితో కూడిన సమస్త మహాబల వానరశ్రేష్ఠులు శోకసముద్రంలో మునిగి నిలిచిరి।

Verse 2

घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।।सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।

దశరథనందనులు రామలక్ష్మణులు భయంకరమైన శరబంధముచే బిగిగా బంధింపబడి నేలపై పడి ఉన్నారు; మహానాగాలవలె నిట్టూర్పులు విడుచుచు రక్తసిక్తులై ఉన్నారు। ఆ మహాత్మ సోదరులను చుట్టుముట్టి సుగ్రీవునితో కూడిన సమస్త మహాబల వానరశ్రేష్ఠులు శోకసముద్రంలో మునిగి నిలిచిరి।

Verse 3

एतस्मिन्नन्तरेरामःप्रत्यबुध्यतवीर्यवान् ।स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्चशरैस्सन्दानितोऽपिसन् ।।6.49.3।।

ఇంతలో వీర్యవంతుడైన రాముడు మళ్లీ చైతన్యాన్ని పొందాడు. బాణాలతో బిగిగా బంధింపబడి గుచ్చబడినప్పటికీ, స్థైర్యం మరియు అంతఃశక్తి-యోగం వల్ల ఆయన స్వస్థతకు వచ్చాడు॥

Verse 4

ततोदृष्टवासरुधिरंनिषण्णंगाढमर्पितम् ।भ्रातरंदीनवदनंपर्यदेवयदातुरः ।।6.49.4।।

అనంతరం రక్తంతో తడిసిపోయి, కూలిపోయి, బిగిగా బంధింపబడి, దుఃఖముఖుడైన తన సోదరుణ్ని చూసి రాముడు వ్యాకులుడై విలపించసాగాడు॥

Verse 5

किंनुमेसीतयाकार्यंकिंकार्यंजीवितेनवा ।शयानंयोऽद्यपश्यामिभ्रातरंयुधिनिर्जितम् ।।6.49.5।।

ఈ రోజు యుద్ధంలో ఓడిపోయి పడివున్న నా సోదరుణ్ని నేను చూస్తున్నాను; అప్పుడు నాకు సీతతో ఏమి పని, జీవితం తోనే ఏమి ప్రయోజనం?॥

Verse 6

शक्यासीतासमानारीमर्त्यलोकेविचिन्वता ।नलक्ष्मणसमोभ्रातासचिवस्साम्पपरायिकः ।।6.49.6।।

మర్త్యలోకంలో వెదికితే సీతాసమానమైన స్త్రీ దొరకవచ్చు; కానీ లక్ష్మణునితో సమానమైన అన్న—అచంచల సహాయకుడు, పరలోకమువరకు తోడుండే సచివుడు—ఎక్కడా దొరకడు।

Verse 7

परित्यक्षाम्यहंप्राणान्वानराणांतुपश्याताम् ।यदिपञ्चत्वमापन्नस्सुमित्रानन्दवर्धनः ।।6.49.7।।

సుమిత్రానందవర్ధనుడైన లక్ష్మణుడు నిజంగా పంచత్వాన్ని పొందితే, వానరులు చూస్తుండగానే నేనూ నా ప్రాణాలను విడిచిపెడతాను।

Verse 8

किंनुवक्ष्यामिकौसल्यांमातरंकिंनुकैकयीम् ।कथमम्बांसुमित्रांचपुत्रदर्शनलालसाम् ।।6.49.8।।

నేను మాత కౌసల్యకు ఏమని చెప్పుదును? అలాగే కైకేయికి ఏమని చెప్పుదును? కుమారదర్శనానికి తపించే మాత సుమిత్రను నేను ఎలా ఎదుర్కొందును?

Verse 9

विवत्सांवेपमानांचक्रोशन्तींकुररीमिव ।कथमाश्वासयिष्यामियदियास्यामितंविना ।।6.49.9।।

నేను అతనిని లేకుండా వెళ్లినయెడల, పుత్రవిహీనగా వణుకుతూ కురరీ పక్షిలా విలపించే ఆమెను నేను ఎలా ఓదార్చగలను?

Verse 10

कथंवक्ष्यामिशत्रुघ्नंभरतंचयशस्विनम् ।मयासहवनंयातोविनातेनापुनमागतः ।।6.49.10।।

నేను శత్రుఘ్నునికీ యశస్వి భరతునికీ ఎలా చెప్పగలను—నా వెంట అడవికి వచ్చినవాడిని లేకుండా నేను తిరిగి వచ్చానని?

Verse 11

उपालम्बंनशक्ष्यामिसोढुंबतसुमित्रया ।इहैवदेहंत्यक्ष्यामिनहिजीवितुमुत्सहे ।।6.49.11।।

అయ్యో! సుమిత్రా దేవి నిందను నేను భరించలేను। ఇక్కడే ఈ దేహాన్ని విడిచిపెడతాను; ఎందుకంటే జీవించాలనే ఉత్సాహం నాకు లేదు।

Verse 12

धिङ्मांदुष्कृतकर्माणमनार्यंमत्कृतेह्यसौ ।लक्ष्मणःपतितश्शेतेशरतल्पेगतासुवत् ।।6.49.12।।

ధిక్ నన్ను—దుష్కృతకర్ముడను, అనార్యుడను! నా కారణంగానే లక్ష్మణుడు పడిపోయి, శరశయ్యపై ప్రాణాలు పోయినవాడివలె శయనిస్తున్నాడు।

Verse 13

त्वंनित्यंसुविषण्णंमामाश्वासयसिलक्ष्मण ।गतासुर्नाद्यशक्तोऽसिमामार्तमभिभाषितुम् ।।6.49.13।।

లక్ష్మణా, నేను నిత్యం విషణ్ణుడనై ఉన్నప్పుడు నన్ను నీవు సాంత్వనపరచేవాడివి; కాని నేడు ప్రాణవాయువు క్షీణించి, నా ఆర్తితో నాతో మాటలాడలేకున్నావు।

Verse 14

येनाद्यबहवोयुद्धेनिहताराक्षसाविनिपातिताः ।तस्यामेवाद्यशूरस्त्वंशेषेविनिहतःपरैः ।।6.49.14।।

ఈ రోజు యుద్ధంలో అనేక రాక్షసులను సంహరించి నేలకూల్చినవాడవు నీవే; అదే నేలపై నేడు ఇతరుల బాణాఘాతంతో వీరుడవైన నీవు నిశ్చేష్టుడై పడి ఉన్నావు।

Verse 15

शयानःशरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिप्लुतः ।शरजालैचशितोभासिभास्करोऽस्तमिवव्रजन् ।।6.49.15।।

ఈ శరశయ్యపై శయనించి, రక్తంతో తడిసి, శరజాలంతో కప్పబడి ఉన్నప్పటికీ నీవు ప్రకాశిస్తున్నావు—అస్తమించబోయే భాస్కరునివలె।

Verse 16

बाणाभिहतमर्मत्वान्नशक्नोत्यभिभाषितुम् ।रुजाचाब्रुवतोऽप्यस्यदृष्टिरागेणसूच्यते ।।6.49.16।।

బాణాలు మర్మస్థానాలను ఛేదించినందున అతడు మాటలాడలేడు; అయినా మాటలేకున్నా, వేదనతో అతని కళ్ల ఎర్రదనం ద్వారా బాధ స్పష్టమవుతోంది।

Verse 17

यथैवमांवनंयान्तमनुयातोमहाद्युतिः ।अहमप्यनुयास्यामितथैवैनंयमक्ष्यम् ।।6.49.17।।

నేను అరణ్యానికి వెళ్లినప్పుడు ఆ మహాతేజస్సు గలవాడు నన్ను అనుసరించినట్లే, ఇప్పుడు నేనూ అతనినే అనుసరిస్తాను—అదే యమలోక మార్గమున, యక్కడ క్షయము లేదు।

Verse 18

इष्टबन्धुजनोनित्यंमांचनित्यमनुव्रतः ।इमामद्यगतोऽवस्थांममानार्यस्यदुर्नयैः ।।6.49.18।।

ఎల్లప్పుడూ ఇష్టబంధువులకు ప్రియుడై, నిత్యం నన్నే అనువర్తించినవాడు—ఈ అనార్యుడైన నా దుర్నయముల వల్ల నేడు ఈ స్థితికి చేరాడు।

Verse 19

सुरुष्टेनापिवीरेणलक्ष्मणेननसंस्मरे ।परुषंविप्रियंवापिश्रावितंनकदाचन ।।6.49.19।।

అత్యంత కోపించినప్పటికీ వీరుడైన లక్ష్మణుడు ఎప్పుడైనా కఠినమో, అప్రీతికరమో అయిన మాట పలికినట్లు నాకు స్మరణ లేదు।

Verse 20

विससर्जैकवेगेनपञ्चबाणशतानियः ।इष्वस्त्रष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्चलक्ष्मणः ।।6.49.20।।

ఒకే ఉద్ధృత వేగంతో ఐదువందల బాణాలను విడిచినవాడు—ఆ లక్ష్మణుడు ధనుర్విద్యలో కార్తవీర్యునికన్నా కూడా అధికుడు।

Verse 21

अस्स्रैरस्त्राणियोहन्याच्छक्रस्यापिमहात्मनः ।सोऽयमुर्व्यांहतश्शेतेमहार्हशयनोचितः ।।6.49.21।।

తన అస్త్రాలతో మహాత్ముడైన ఇంద్రుని అస్త్రాలనూ సంహరించగలవాడు—ఆ మహార్హ శయ్యకు యోగ్యుడు ఇప్పుడు భూమిపై హతుడై పడి ఉన్నాడు।

Verse 22

तच्चमिथ्याप्रलप्तंमांप्रधक्ष्यतिनसंशयः ।यन्मयानकृतोराजाराक्षसानांविभीषणः ।।6.49.22।।

నేను రాక్షసుల రాజుగా విభీషణుని నియమించలేదు; అందువల్ల నా ఆ అబద్ధ వాక్యమే నన్ను దహించివేస్తుంది—సందేహం లేదు।

Verse 23

अस्मिन्मुहूर्तेसुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि ।मत्वाहीनंराजन् रावणोऽभिद्रवेद्बली ।।6.49.23।।

సుగ్రీవా, ఈ క్షణమే ఇక్కడి నుంచి వెనుదిరగడం నీకు తగును; నన్ను బలహీనుడని భావించి బలవంతుడైన రావణుడు, ఓ రాజా, నీపై దాడి చేయవచ్చు।

Verse 24

अङ्गदंतुपुरस्कत्यससैन्यस्सपरिच्छदम् ।सागरंतरसुग्रीव नीलेनचनलेनच ।।6.49.24।।

సుగ్రీవా, అంగదుని ముందుంచి, సైన్యముతో మరియు సమస్త సామగ్రితో, నీలుడు నలుడులతో కలిసి సముద్రాన్ని దాటి వెనుదిరుగు।

Verse 25

कृतंहनुमताकार्यंयदन्यैर्दुष्करंरणे ।ऋक्षराजेनतुष्यामिगोलाङ्गूलाधिपेनच ।।6.49.25।।

హనుమంతుడు యుద్ధంలో ఇతరులకు దుర్లభమైన కార్యాన్ని సాధించాడు. ఋక్షరాజుడైన సుగ్రీవునితోను, గోలాంగూలాధిపతితోను నేను పరితృప్తుడనయ్యాను॥

Verse 26

अङ्गदेनकृतंकर्ममैन्देनद्विविदेनच ।युद्धंकेसरिणासङ् ख्येघोरंसम्पातिनाकृतम् ।।6.49.26।।

అంగదుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు మహత్తర కార్యాలు చేశారు; అలాగే యుద్ధమధ్యంలో కేశరీ మరియు సంపాతి ఘోర సమరాన్ని చేశారు॥

Verse 27

गवयेनगवाक्षेणशरभेणगजेनच ।अन्यैश्चहरिभिर्युद्धंमदर्थेत्यक्तजीवितैः ।।6.49.27।।

అంగదుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు మహత్తర కార్యాలు చేశారు; అలాగే యుద్ధమధ్యంలో కేశరీ మరియు సంపాతి ఘోర సమరాన్ని చేశారు॥

Verse 28

नचातिक्रमितुंशक्यंदैवंसुग्रीव मानुषैः ।यत्तुशक्यंवयस्येनसुहृदाचपरन्तप ।।6.49.28।।कृतंसुग्रीव तत्सर्वंभवताधर्मभीरुणा ।

హే సుగ్రీవా, మానవ ప్రయత్నాలతో దైవాన్ని అతిక్రమించడం సాధ్యం కాదు. కానీ మిత్రుడిగా, నిజమైన సుహృదుడిగా చేయగలిగినదంతా—హే శత్రుతాపకా—ధర్మభీతితో, ధర్మనిష్ఠతో నీవు సమస్తమూ చేసితివి।

Verse 29

मित्रकार्यंकृतमिदंभवद्भिर्वानरर्षभाः ।।6.49.29।।अनुज्ञातामयासर्वेयथेष्टंगन्तुमर्हथ ।

హే వానరశ్రేష్ఠులారా, మీరు మిత్రకార్యాన్ని సిద్ధం చేసారు. నా అనుమతితో మీరందరూ విముక్తులు; మీ ఇష్టమొచ్చిన చోటికి వెళ్లవచ్చు।

Verse 30

शुश्रुवुस्तस्यतेसर्वेवानराःपरिदेवनम् ।।6.49.30।।वर्तयाञ्चक्रूरश्रूणिनेत्रैःकृष्णेतरेक्षणाः ।

అతని విలాపాన్ని విని ఆ వానరులందరూ—కృష్ణవర్ణ నేత్రాలవారు—కళ్ల నుండి కన్నీళ్లను ప్రవహింపజేశారు।

Verse 31

ततस्सर्वाण्यनीकानिस्थापयित्वाविभीषणः ।।6.49.31।।आजगामगदापाणिस्त्वरितंयत्रराघवः ।

అనంతరం విభీషణుడు సమస్త సేనావిభాగాలను విధివిధానంగా స్థాపించి, గదను చేతబట్టి, రాఘవుడు ఉన్న చోటికి వేగంగా వచ్చెను।

Verse 32

तंदृष्टवात्वरितंयान्तंनीलाञ्जनचयोपमम् ।।6.49.32।।वानरादुद्रुवुस्सर्वेमन्यमानास्तुरावणिम् ।

అతడు వేగంగా వస్తూ నీలాంజనరాశివలె శ్యామంగా కనిపించగా, వానరులందరూ అతనిని రావణిపుత్రుడని భావించి పారిపోయిరి।