Sarga 23
निमित्तदर्शनम् (Portents Before the March to Laṅkā)
युद्धकाण्ड
ఈ ఇరవైమూడవ సర్గలో రాముడు నిమిత్తదర్శిగా అపశకునాలను గమనించి సౌమిత్రి లక్ష్మణుని ఆలింగనం చేసి యుద్ధయాత్రకు సంబంధించిన కార్యనిర్దేశాలు ఇస్తాడు. శీతలజలం, ఫలాలు లభించే సురక్షితమైన అరణ్య విశ్రాంతి స్థలాన్ని ఏర్పాటు చేయమని, సేనను దళాలుగా విభజించమని, వ్యూహబద్ధంగా అప్రమత్తంగా నిలవమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. తదుపరి రాముడు ఘోర నిమిత్తాలను వివరిస్తాడు—ధూళితో నిండిన గాలులు, భూమి మరియు పర్వతాల కంపనం, చెట్ల పతనం, మాంసవర్ణ మేఘాలు రక్తసదృశ బిందువులను కురిపించడం, భయంకర సంధ్య, సూర్యుని నుండి అగ్నిపిండాలు పడుతున్నట్లైన దృశ్యం, సూర్యుని వైపు విలపించే జంతువులు, అలాగే చంద్రసూర్యుల అసాధారణ వర్ణాలు, ప్రభామండలాలు. ఇవి భయంతో నిలిచిపోవడానికి కాదు; వానరులు, భల్లూకులు, రాక్షసులలో భారీ ప్రాణనష్టం జరగబోతున్నదనీ, నిర్ణాయక హింసాత్మక సంగ్రామం సమీపించిందనీ సూచించే ముందస్తు సంకేతాలని రాముడు చెబుతాడు. చివరికి వెంటనే కదలిక మొదలవుతుంది—వానరసేన రావణనగరంవైపు మళ్లుతుంది, రాముడు ధనుస్సు చేతబట్టి ముందువరుసలో సాగుతాడు, సుగ్రీవుడు మరియు విభీషణుడు గర్జిస్తూ ముందుకు పోతారు. వానరవీరులు రాముని ఉత్సాహాన్ని పెంపొందించేందుకు ఆనందోత్సాహాలతో కార్యాలు చేసి, ధర్మయుద్ధ సంకల్పాన్ని బలపరుస్తారు.
Shlokas
Verse 1
निमित्तानिनिमित्ताज्ञोदृष्टवालक्ष्मणपूर्वजः ।सौमित्रिंसम्परिष्वज्यइदंवचनमब्रवीत् ।।6.23.1।।
నిమిత్తాలను గమనించిన నిమిత్తజ్ఞుడు, లక్ష్మణుని అగ్రజుడైన శ్రీరాముడు సౌమిత్రిని ఆలింగనం చేసి ఈ వాక్యమును పలికెను.
Verse 2
निमित्तानिपरिगृह्योदकंशीतंवनानिफलवन्तिच ।बलौघंसंविभज्येमंव्यूह्यतिष्ठेमलक्ष्मण ।।6.23.2।।
లక్ష్మణా, ఈ నిమిత్తాలను పరిగణించి శీతల జలమున్న చోట, ఫలవంతమైన వనాల సమీపంలో స్థానం ఏర్పరచు. ఈ సేనాసమూహాన్ని విభజించి వ్యూహంగా అమర్చి, మనము సిద్ధంగా నిలుద్దాం.
Verse 3
लोकक्षयकरंभीमंभयंपश्याम्युपस्थितम् ।निबर्हणंप्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम् ।।6.23.3।।
లోకక్షయకరమైన భయంకర భయం సమీపించిందని నేను చూస్తున్నాను—అది ఋక్షులు, వానరులు, రాక్షసుల మహావీరుల నాశనాన్ని కలిగించును.
Verse 4
वाताश्चकलुषावान्तिकम्पतेचवसुन्धराः ।पर्वताग्राणिवेपन्तेपतन्तिचमहीरुहाः ।।6.23.4।।
ధూళితో కలుషితమైన గాలులు వీచుతున్నాయి; వసుంధర కూడా కంపిస్తోంది. పర్వతశిఖరాలు వణుకుతున్నాయి, మహావృక్షాలు విరిగి పడుతున్నాయి.
Verse 5
मेघाःक्रव्यादसङ्काशाःपरुषाःपरुषस्वनाः ।क्रूराःक्रूरंप्रवर्षन्तिमिश्रंशोणितबिन्दुभिः ।।6.23.5।।
కచ్చి మాంసవర్ణమువలె ఉన్న మేఘాలు కఠినమైన, భయంకరమైన ధ్వనితో గర్జిస్తున్నాయి; రక్తబిందువులతో మిశ్రమమైనట్లు కనిపించే భయానక వర్షాన్ని కురిపిస్తున్నాయి।
Verse 6
रक्तचन्दनसङ्काशासन्ध्यापरमदारुणा ।ज्वलतःप्रपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम् ।।6.23.6।।
రక్తచందనలేపనంలా ఎర్రగా ఉన్న సంధ్య అత్యంత భయంకరంగా మారింది; జ్వలించే సూర్యుని నుండి అగ్నిమండలం పడిపోతున్నట్లు కనిపిస్తోంది।
Verse 7
दीनादीनस्वराःक्रूरास्सर्वतोमृगपक्षिणः ।प्रत्यादित्यंविनर्धन्तिजनयन्तोमहाद्भयम् ।।6.23.7।।
అన్ని దిక్కులా క్రూర స్వభావమున్న మృగపక్షులు దీనమైన, విలపించే స్వరాలతో అరుస్తున్నాయి; సూర్యుని ఎదురుగా గర్జిస్తూ మహాభయాన్ని కలిగిస్తున్నాయి।
Verse 8
रजन्यामप्रकाशस्तुसन्तापयतिचन्द्रमाः ।कृष्णरक्तांशुपर्यन्तोलोकक्षयइवोदितः ।।6.23.8।।
రాత్రియందుకూడా చంద్రుడు ప్రకాశరహితుడై తాపాన్ని కలిగిస్తున్నాడు; నలుపు, ఎరుపు కిరణాలతో చుట్టుముట్టబడి, లోకక్షయకాలంలో ఉదయించిన జ్యోతి వలె—వినాశ సూచక అపశకునం।
Verse 9
ह्रस्वोरूक्षोऽप्रशस्तश्चपरिवेषस्सुलोहितः ।आदित्येविमलेनीलंलक्ष्मलक्ष्मणदृश्यते ।।6.23.9।।
హే లక్ష్మణా! సూర్యుడు చిన్నగా, రూక్షంగా, అపశకునకరంగా కనిపిస్తున్నాడు; అతని చుట్టూ తీవ్రమైన తామ్ర-ఎరుపు పరివేషం ఉంది, నిర్మల సూర్యమండలంలో నీలమచ్చ దర్శనమిస్తోంది—ఇది అపూర్వమైన అశుభలక్షణం।
Verse 10
रजसामहताचापिनक्षत्राणिहतानिच ।युगान्तमिवलोकानांपश्यशंसन्तीवलक्ष्मण ।।6.23.10।।
లక్ష్మణా, చూడు—ఈ ఘన రజోమేఘంలో నక్షత్రాలు తమ కాంతిని కోల్పోయినట్లున్నాయి; లోకాలకు యుగాంత-ప్రళయాన్ని ప్రకటిస్తున్నట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి।
Verse 11
काकाश्श्येनास्तथानीचागृध्राःपरिपतन्तिच ।शिवाश्चाप्यशिवान्नादान्नदन्तिसुमहाभयान् ।।6.23.11।।
కాకులు, శ్యేనాలు, అలాగే తక్కువ ఎత్తులో ఎగిరే గద్దలు కూడా తూలుతూ పడిపోతున్నాయి; శివాలు (నక్కలు) కూడా అశుభమైన, మహాభయంకరమైన కేకలు వేస్తున్నాయి।
Verse 12
शैलैश्शूलैश्चखढगैश्चविसृष्टैःकपिराक्षसैः ।भविष्यत्यावृताभूमिर्मांसशोणितकर्दमा ।।6.23.12।।
వానరులు, రాక్షసులు విసిరిన శైలాలు, శూలాలు, ఖడ్గాలతో భూమి కప్పబడుతుంది; మాంస-శోణితాల కర్దమంగా మారుతుంది।
Verse 13
क्षिप्रमद्यैवदुर्दर्षांपुरींरावणपालिताम् ।अभियामजनेनैवसर्वतोहरिभिर्ववृताः ।।6.23.13।।
ఈ రోజే త్వరగా మనం రావణపాలితమైన ఆ దుర్ధర్ష నగరంపై దాడికి సాగుదాం; వానరులు అన్ని వైపులా విస్తరించి దానిని చుట్టుముట్టుతారు।
Verse 14
इत्येवमुक्त्वाधर्मात्माधनवीसङ्ग्रामहर्षणः ।प्रतस्थेपुरतोरामोलङ्कामभिमुखोविभुः ।।6.23.14।।
ఇలా చెప్పి ధర్మాత్ముడు, ధనుస్సు ధరించిన, యుద్ధంలో భయంకరుడైన శ్రీరాముడు ముందుగా బయలుదేరాడు; మహావీరుడు లంకాభిముఖంగా నిలిచి అందరికీ మార్గనాయకుడయ్యాడు।
Verse 15
सविभीषणसुग्रीवास्ततस्तेवानरर्षभाः ।प्रतस्थिरेविनर्दन्तोनिश्चिताद्विषतांवधे ।।6.23.15।।
అప్పుడు విభీషణుడు, సుగ్రీవుడు సహా ఆ వానరశ్రేష్ఠులు గర్జిస్తూ బయలుదేరారు; శత్రువధమునకు దృఢనిశ్చయంతో ఉన్నారు।
Verse 16
राघवस्यप्रियार्थंतुसुतरांवीर्यशालिनाम् ।हरीणांकर्मचेष्टाभिस्तुतोषरघुपुङ्गवः ।।6.23.16।।
రాఘవుని ప్రీతికోసం ఆ మహావీర్యశాలులైన వానరులు నానావిధ కార్యచేష్టలను ప్రదర్శించారు; వాటిని చూచి రఘువంశశ్రేష్ఠుడు పరమానందం పొందాడు।
Frequently Asked Questions
The action is dharmic mobilization under ominous forecasts: despite signs suggesting mass casualties, Rāma chooses disciplined preparedness—resting and provisioning the army, dividing forces, and forming a vyūha—rather than either panic or reckless assault.
Foreknowledge of suffering does not negate duty; nimittas sharpen responsibility. The text models leadership that acknowledges fearsome outcomes, yet converts that awareness into orderly action, morale, and commitment to restoring moral order.
Laṅkā is the strategic destination, while the forest halt with cool water and fruits functions as an operational landmark. Culturally, the chapter foregrounds nimitta-tradition (reading cosmic and ecological anomalies) as part of classical war-time decision-making.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.