Valmiki Ramayana 6.122.26 — Yuddha Kanda, Sarga 122, Shloka 26

दशरथदर्शनम् — Dasharatha’s Epiphany and Benedictions

Sarga 122

Devanagari script

सपुत्रांत्वांत्यजामीतियदुक्ताकेकयीत्वया ।स शापःकेकयींघोरस्सपुत्रां न स्पृशेत्प्रभो ।।।।

Transliteration

saputrāṃ tvāṃ tyajāmi iti yad uktā kaikeyī tvayā |

sa śāpaḥ kaikeyīṃ ghoraḥ saputrāṃ na spṛśet prabho ||

Translation

ప్రభో! నీవు ఒకప్పుడు కైకేయితో—“పుత్రునితో కూడ నిన్ను త్యజిస్తున్నాను” అని అన్నావు; కాబట్టి ఆ ఘోర శాపము కైకేయిని గాని ఆమె పుత్రుని గాని స్పర్శించకూడదు.

Word by Word

• स-पुत्राम्: together with (her) son / having a son
• स-पुत्राम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: स (अव्यय) + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; उपपद-समासवत् प्रयोगः (सह पुत्रेण)

• त्वाम्: you
• त्वाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: त्रिलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• त्यजामि: I abandon/disown
• त्यजामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √त्यज् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद, उत्तमपुरुष (1st), एकवचन

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरणार्थक-निपात (quotative)

• यत्: which
• यत्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धबोधक (relative)

• उक्ता: was said/spoken
• उक्ता: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु) + उक्त (कृदन्त, क्त)
• Form: कृदन्तः क्त-प्रत्ययान्त, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; (कैकयी) उक्ता

• कैकयी: Kaikeyi
• कैकयी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कैकयी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• त्वया: by you
• त्वया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: त्रिलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन

• सः: that
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• शापः: curse
• शापः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शाप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• कैकयीम्: Kaikeyi
• कैकयीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कैकयी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• घोरः: terrible
• घोरः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: घोर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; शापः-विशेषणम्

• स-पुत्राम्: with her son
• स-पुत्राम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स (अव्यय) + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कैकयीम्-विशेषणम्

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात (negation particle)

• स्पृशेत्: should touch/affect
• स्पृशेत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √स्पृश् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• प्रभो: O lord
• प्रभो: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: प्रभु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन

Context

"O Lord! You had spoken in such a way saying 'I disown a good son and Kaikeyi' and cursed. May that dreadful curse not touch your son and Kaikeyi," said Rama.

Characters & Entities

• Rāma
• Daśaratha
• Kaikeyī
• Bharata

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma restrains anger and harsh speech: Rāma seeks that a punitive utterance not harm others, emphasizing compassion over retribution.

What is the narrative situation?

Rāma recalls Daśaratha’s earlier repudiating words to Kaikeyī and prays they not take effect as a curse upon her and Bharata.

Which character virtue is emphasized?

Mercy and impartiality—Rāma protects even those connected to his suffering from lasting harm.