Sarga 114

Verse 1

तासांविलपमानानांतदाराक्षसयोषिताम् ।ज्येष्ठापत्नीप्रियाजीनाभर्तारंसमुदैक्षत ।।।।

ఆ రాక్షస స్త్రీలు విలపిస్తున్న వేళ, జ్యేష్ఠ భార్య—ప్రియురాలు, శోకార్త—తన భర్తను తిలకించింది.

Verse 2

दशग्रीवंहतंदृष्टवारामेणाचिन्त्यकर्मणा ।पतिंमण्डोदरीतत्रकृपणापर्यदेवयत् ।।।।

అచింత్యకర్ముడైన రామునిచేత దశగ్రీవుడు (రావణుడు) హతుడై ఉన్నాడని చూసి, మందోదరి అక్కడ తన భర్తను తలచుకొని దుఃఖంతో విలపించింది.

Verse 3

ननुनाममहाबाहोतववैश्रवणानुज ।क्रुद्धस्यप्रमुखेस्थातुंत्रस्यत्यपिपुरन्दरः ।।।।

హే మహాబాహో, వైశ్రవణానుజా! నీవు క్రోధించినప్పుడు నీ సమక్షమున నిలువుటకు పురందరుడు (ఇంద్రుడు) కూడ భయపడతాడని ప్రసిద్ధమే।

Verse 4

ऋषयश्चमहान्तोऽपिगन्धर्वाश्चयशस्विनः ।ननुनामतवोद्वेगाच्चारणाश्चदिशोगताः ।।।।

నీ భయముచేత—ఇది ప్రసిద్ధమే—మహర్షులైనవారుకూడా, యశస్సుగల గంధర్వులుకూడా, చారణులుకూడా అన్ని దిశలకూ పారిపోయారు।

Verse 5

स त्वंमानुषमात्रेणरामेणयुधिनिर्जितः ।न व्यपत्रपसेराजन् किमिदंराक्षसेश्वर ।।।।

ఓ రాజా, రాక్షసేశ్వరా! నీవు యుద్ధంలో కేవలం మనుష్యమాత్రుడైన శ్రీరామునిచేత ఓడిపోయి కూడా లజ్జపడవా? ఇది ఏమిటి?

Verse 6

कथंत्रैलोक्यमाक्रम्यश्रियावीर्येणचान्वितम् ।अविषह्यंजघानत्वांमानुषोवनगोचरः ।।।।

త్రిలోకాలను ఆక్రమించి, శ్రీయూ వీర్యమూ కలిగి, ఎదుర్కోలేనివాడివలె ఉన్న నిన్ను అడవుల్లో సంచరించే ఒక మనిషి ఎలా సంహరించగలిగాడు?

Verse 7

मानुषाणामविषयेचरतःकामरूपिणः ।विनाशस्तवरामेणसम्युगेनोपपद्यते ।।।।

మనుష్యుల పరిధికి అతీతంగా సంచరించే, ఇష్టానుసారం రూపం ధరించే నీకు—యుద్ధంలో రాముని చేత వినాశం కలగడం కూడా నమ్మశక్యంగా అనిపించదు.

Verse 8

न चैतत्कर्मरामस्यश्रद्धधामिचमूमुखे ।सर्वतस्समुपेतस्यतवतेनाभिमर्षणम् ।।।।

హే సేనానాయకా! ఇది రాముని కార్యమని నేను నమ్మలేను—అన్ని వైపులా పూర్తిగా సిద్ధంగా ఉన్న నిన్ను ఆయన ఇలా అధిగమించాడని।

Verse 9

यदैव च जनस्थानेराक्षसैर्भहुनिर्ववृतः ।खरस्तवहतोभ्रातातदैवासौ न मानुषः ।।।।

జనస్థానంలో అనేక రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్న నీ అన్న ఖరుడు హతుడైనప్పుడే, అతడు (రాముడు) సామాన్య మనిషి కాదని స్పష్టమైంది।

Verse 10

यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।।।

దేవులకైనా దుష్ప్రవేశ్యమైన లంకానగరంలో పరాక్రమబలంతో హనుమంతుడు ప్రవేశించిన క్షణమే, మేము భయత్రాసం మరియు వ్యథతో కలవరపడ్డాము।

Verse 11

यदैववानरैर्घोरैर्बद्धस्सेतुर्महार्णवे ।तदैवहृदयेनाहंशङ्केरामममानुषम् ।।।।

ఆ ఘోర వానరులు మహాసముద్రమున సేతువును కట్టిన నాటి నుండే, నా హృదయములో ‘రాముడు సామాన్య మనుష్యుడు కాదు, అమానుష మహిమగలవాడు’ అని నిశ్చయమైంది।

Verse 12

अथवारामरूपेणकृतान्तस्स्वयमागतः ।मायांतवविनाशायविधायाप्रतितर्किताम् ।।।।

శోకనిమగ్నులైన రాక్షసులు రావణుని సుగంధములు, మాల్యములతో అలంకరించి, విభీషణుని సహాయంతో అనేక విధాల వస్త్రములతో కప్పి, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖాలతో లాజములను (వేపిన ధాన్యాన్ని) చల్లిరి।

Verse 13

अथवावासवेनत्वंधर्षितोऽपिमहाबल ।वासवस्यतुकाशक्तिस्त्वांद्रष्टुमपिसंयुगे ।।।।

లేదా, ఓ మహాబలుడా! వాసవుడు (ఇంద్రుడు) కూడా నిన్ను ధర్షించాడని నీవు చెప్పినా, యుద్ధంలో నిన్ను చూడటానికైనా ఇంద్రునికి ఏ శక్తి ఉంది?

Verse 14

व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।।।

ఇది స్పష్టమే—ఈ రాముడు మహాయోగి, సనాతన పరమాత్మ; ఆది-మధ్య-అంతములేని వాడు, మహత్తులలో పరమ మహానుభావుడు. తమస్సుకు అతీతమైన ధాత, శంఖ-చక్ర-గదాధారి; వక్షస్థలంలో శ్రీవత్సచిహ్నధారి; నిత్యశ్రీ, అజేయుడు, శాశ్వతుడు, ధృవుడు. మానవ రూపం ధరించి సత్యపరాక్రముడైన విష్ణువు, వానరరూపంలో వచ్చిన దేవతలచే పరివృతుడై, లోకహితార్థంగా, ఓ మహాద్యుతీ, రాక్షసపరివారంతో కూడ నిన్ను సంహరించాడు.

Verse 15

व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।

మునుపు ఇంద్రియాలను జయించి నీవు త్రిభువనాన్ని గెలిచావు; కానీ ఇప్పుడు అవే ఇంద్రియాలు పాత వైరం గుర్తుచేసుకున్నట్లుగా, నిన్ను ఇంద్రియాలే ఓడించాయి.

Verse 16

व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।

జనస్థానంలో అనేక రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నప్పటికీ నీ సోదరుడు ఖరుడు హతుడైనప్పుడే రాముడు సామాన్య మనిషి కాదని తెలిసింది. అలాగే దేవతలకు కూడా దుర్గమమైన లంకానగరంలో హనుమంతుడు తన వీర్యబలంతో ప్రవేశించినప్పుడే మేము భయంతో కలత చెందాము.

Verse 17

व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।

సర్వలోకేశ్వరుడైన శ్రీమంతుడు లోకహితార్థంగా, ఓ మహాద్యుతీ, రాక్షసపరివారంతో కూడ నిన్ను హతమార్చాడు.

Verse 18

इन्द्रियाणिपुराजित्वाजितंत्रिभुवनंत्वया ।स्मरद्भिरिवतद्वैरमिन्द्रियैरेवनिर्जितः ।।।।

మునుపు ఇంద్రియాలను జయించి నీవు త్రిభువనాన్ని గెలిచావు; కానీ ఇప్పుడు అవే ఇంద్రియాలు పాత వైరం గుర్తుచేసుకున్నట్లుగా, నిన్ను ఇంద్రియాలే ఓడించాయి.

Verse 19

यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ।।।।यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।।।

జనస్థానంలో అనేక రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నప్పటికీ నీ సోదరుడు ఖరుడు హతుడైనప్పుడే రాముడు సామాన్య మనిషి కాదని తెలిసింది. అలాగే దేవతలకు కూడా దుర్గమమైన లంకానగరంలో హనుమంతుడు తన వీర్యబలంతో ప్రవేశించినప్పుడే మేము భయంతో కలత చెందాము.

Verse 20

यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ।।6.114.19।।यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।6.114.20।।

జనస్థానంలో అనేక రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్న నీ సోదరుడు ఖరుడు హతుడైన క్షణమే రాముడు కేవలం మానవుడు కాదని స్పష్టమైంది. అలాగే దేవతలకు కూడా దుర్గమమైన లంకానగరంలో హనుమంతుడు కేవలం తన పరాక్రమంతో ప్రవేశించినప్పుడే మేము తీవ్రంగా భయంతో కంపించాము.

Verse 21

क्रियतामविरोधश्चराघवेणेतियन्मया ।उच्यमानं न गृह्णासितस्येयंव्युष्टिरागता ।।।।

నేను ‘రాఘవునితో విరోధం చేయకుము’ అని చెప్పాను. నీవు నా ఆ మాటను స్వీకరించలేదు; దాని ఫలితంగానే ఈ విపత్తు వచ్చి పడింది.

Verse 22

अकस्माच्छाभिकामोऽसिसीतांराक्षसपुङ्गवः ।ऐश्वर्यस्यविनाशायदेहस्यस्वजनस्य च ।।।।

హే రాక్షసపుంగవా! నీవు అకస్మాత్తుగా సీతాప్రేమకామంతో మత్తుడవయ్యావు; దానివల్ల నీ ఐశ్వర్య-రాజ్యనాశం, నీ ప్రాణనాశం, నీ స్వజనవినాశమూ సంభవించాయి।

Verse 23

अरुन्धत्याविशिष्टांतांरोहिण्याश्चापिदुर्मते ।सीतांधर्षयतामान्यांत्वयाह्यसदृशंकृतम् ।।।।

హే దుర్మతీ! అరుంధతికి సమానమైన, రోహిణికన్నా కూడా శ్రేష్ఠమైన, పూజ్యురాలైన సీతను ధర్షించిన నీవు తగని, అసదృశమైన కార్యం చేసావు।

Verse 24

वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रींभर्तृवत्सलाम् ।सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ।।।।आनयित्वातुतांदीनांछद्मनात्मस्वदूषण ।अप्राप्यतंचैवकामंमैथिलीसङ्गमेकृतम् ।।।।पतिव्रतायास्तपसानूनंदग्धोऽसिमेप्रभो ।

మాయచేసి—నీ వంశానికే అపకీర్తి తెచ్చుకుంటూ—నీవు ఆ దీన సీతను తీసుకొచ్చావు; ఆమె క్షమలో వసుధాసమాన, శోభలో లక్ష్మీసమాన, భర్తృభక్తురాలు, సర్వాంగములలో నిర్దోషిణి, శుభలక్షణసంపన్న, నిర్జన అరణ్యంలో ఏకాకినిగా నివసించేది. అయినా మైథిలీ సంగమంలో నీ కోరిక నెరవేరలేదు. హే ప్రభూ, ఆ పతివ్రత తపస్సు తేజస్సుతో నీవు నిశ్చయంగా దగ్ధుడవయ్యావు।

Verse 25

वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रींभर्तृवत्सलाम् ।सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ।।6.114.24।।आनयित्वातुतांदीनांछद्मनात्मस्वदूषण ।अप्राप्यतंचैवकामंमैथिलीसङ्गमेकृतम् ।।6.114.25।।पतिव्रतायास्तपसानूनंदग्धोऽसिमेप्रभो ।

నీవు ఆ సన్నని నడుముగల దేవీతుల్య స్త్రీని ధర్షించినప్పటికీ వెంటనే దగ్ధుడవు కాలేదు—దానికి కారణం ఇదే: ఇప్పుడు ఇంద్రసహిత సమస్త దేవతలు, అగ్నిని అగ్రంగా ఉంచుకొని, నీపై దండెత్తి లేచారు।

Verse 26

तदैवयन्नदग्धगद्धस्त्वंधर्षयंस्तनुममध्यमाम् ।देवाभिभ्यतेतेसर्वेसेन्द्राःसानाग्नीपुरोगमाः ।।।।

నీవు ఆ సన్నని నడుముగల దేవీతుల్య స్త్రీని ధర్షించినప్పటికీ వెంటనే దగ్ధుడవు కాలేదు—దానికి కారణం ఇదే: ఇప్పుడు ఇంద్రసహిత సమస్త దేవతలు, అగ్నిని అగ్రంగా ఉంచుకొని, నీపై దండెత్తి లేచారు।

Verse 27

अवश्यमेवलभतेफलंपापस्यकर्मणः ।घोरंपर्यागतेकालेकर्तानास्त्यत्रसंशयः ।।।।

పాపకర్మ ఫలాన్ని కర్త తప్పక పొందుతాడు; కాలం పక్వమైనప్పుడు ఘోరకర్మకర్త నశిస్తాడు—ఇందులో సందేహం లేదు।

Verse 28

न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येनमैथिली ।मयाधिकावातुल्यावातत्त्वंमोहान्नबुध्यसे ।।।।

మైథిలి కులమున గానీ, రూపమున గానీ, దాక్షిణ్యమున గానీ నాకంటే అధికురాలు కాదు, నాతో సమానమూ కాదు; అయినా మోహవశమున నీవు ఈ సత్యాన్ని గ్రహించలేదు।

Verse 29

सर्वदासर्वभूतानांनास्तिमुत्युरलक्षणः ।तवतावदयंमृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ।।।।

సర్వభూతములకు మరణము ఎప్పుడూ కారణరహితముగా రాదు; కాని నీకు ఈ మరణము మైథిలి‑కృతలక్షణమై, ఆమె కారణముగానే ఏర్పడింది।

Verse 30

सीतानिमित्तजोमृत्युस्त्वयादूरादुपाहृतः ।मैथिलीसहरामेणविशोकाविहरिष्यति ।।।।

సీతా‑నిమిత్తముగా పుట్టిన ఈ మరణమును నీవు దూరమునుండియే తెచ్చుకున్నావు. మైథిలి రామునితో కలిసి శోకరహితగా సుఖముగా విహరించును।

Verse 31

अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।

అల్పపుణ్యముగల నేనె ఈ ఘోర శోకసాగరములో పడిపోయితిని. ఒకప్పుడు నీతో కలిసి కైలాసం, మందరం, మేరువు, చైత్రరథ వనమును విహరించితిని; సమస్త దేవోദ്യానములలో నీతో ఆనందించి, తగిన విమానమున అతి అపూర్వ వైభవముతో సంచరించితిని. విచిత్ర మాలలు, వస్త్రాలు ధరించి అనేక దేశములను చూచితిని; కాని హే వీరా, నీ వధవలన నేడు కామభోగములనుండి పతితనయ్యాను. ధిక్—రాజలక్ష్మి చంచలము; నేను ఇక పూర్వంలా లేను.

Verse 32

अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।6.114.31।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।6.114.32।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।6.114.33।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।

హా రాజా, ప్రభూ! నీ ఆ ముఖము—సుందర భ్రూయుగ్మముతో, మృదుత్వచతో, ఉన్నత నాసికతో—చంద్రుడు, పద్మము, సూర్యుడు వంటి కాంతి-శ్రీ-ద్యుతులతో సమానంగా ప్రకాశించేది. కిరీటకాంతితో ఉజ్జ్వలమై, తామ్రోష్ఠములతో, దీప్త కుండలములతో శోభించి, పానశాలలో మదముచే చంచలమైన నేత్రములతో; నానా మాలలతో అలంకృతమై, మనోహరమై, శుభమై, మధుర హాస్య-వాక్యములతో యుక్తమై ఉండేది—అదే ముఖము నేడు ప్రకాశించదు. రామబాణములచే విద్ధమై, ప్రవహించే రక్తముతో రంజితమై; మేదస్సు, మస్తిష్కము చిద్రమై, రథధూళిచే రూక్షమై మలినమైంది.

Verse 33

अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।6.114.31।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।6.114.32।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।6.114.33।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।

విచిత్ర మాలలు, వస్త్రాలు ధరించి నేను నానావిధ దేశములను చూచితిని; కాని హే వీరా, నీ వధవలన నేడు నేను కామభోగములనుండి పతితనయ్యాను.

Verse 34

हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।

హా రాజా, ప్రభూ! నీ ఆ ముఖము—సుందర భ్రూయుగ్మముతో, మృదుత్వచతో, ఉన్నత నాసికతో—చంద్రుడు, పద్మము, సూర్యుడు వంటి కాంతి-శ్రీ-ద్యుతులతో సమానంగా ప్రకాశించేది. కిరీటకాంతితో ఉజ్జ్వలమై, తామ్రోష్ఠములతో, దీప్త కుండలములతో శోభించి, పానశాలలో మదముచే చంచలమైన నేత్రములతో; నానా మాలలతో అలంకృతమై, మనోహరమై, శుభమై, మధుర హాస్య-వాక్యములతో యుక్తమై ఉండేది—అదే ముఖము నేడు ప్రకాశించదు. రామబాణములచే విద్ధమై, ప్రవహించే రక్తముతో రంజితమై; మేదస్సు, మస్తిష్కము చిద్రమై, రథధూళిచే రూక్షమై మలినమైంది.

Verse 35

हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।

హే రాజా, నీ ముఖము చంద్రుడు, పద్మము, సూర్యుడు వంటి కాంతి-శ్రీ-ద్యుతులతో సమానమై ఉండేది; ఉజ్జ్వల కిరీటము, తామ్రోష్ఠములు, దీప్త కుండలములతో అది ప్రకాశించేది.

Verse 36

हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।

హే రాజా, నీ ఆ ముఖము—మునుపు శుభమై మనోహరమై, నానావిధ పుష్పమాలలతో అలంకృతమై, పానశాలలలో మదముతో చలించే నేత్రములతో, మృదుహాస్యముతో మధురవాక్యములతో శోభించినది—

Verse 37

हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।

హే ప్రభూ, నేడు నీ అదే ముఖము ఇక ప్రకాశించదు; రాముని బాణములచే ఛేదింపబడి, ప్రవహించే రక్తముతో ఎర్రబడింది; మేదస్సు, మస్తిష్కము చిందర వందరై, రథధూళిచే రూక్షమై మలినమైంది।

Verse 38

हापश्चिमामेसम्प्राप्तादशावैधव्यदायिनी ।।।।यामयासीन्नसुम्बद्धाकदाचिदपिमन्दया ।

అయ్యో! నాపై ఈ అంతిమ దశ వచ్చి చేరింది—వైధవ్యాన్ని కలిగించేది. మూర్ఖురాలినైన నేను ఇలాంటి కాలం వస్తుందని ఎప్పుడూ గ్రహించలేదు।

Verse 39

पतादानवराजोमेभर्तामेराक्षसेश्वरः ।।।।पुत्रोमेशक्रनिर्जेताइत्यहंगर्विताभृशम् ।

“నా తండ్రి దానవరాజు, నా భర్త రాక్షసేశ్వరుడు, నా కుమారుడు శక్రుని (ఇంద్రుని) కూడ జయించినవాడు”—అని భావించి నేను అత్యంత గర్వితురాలినయ్యాను।

Verse 40

दृप्तामर्दनाःशूराःप्रख्यातबलपौरुषाः ।।।।अकुतश्चिद्भयानाथाममेत्यासीन्मतिर्दृढा ।

నా నాథులైన రక్షకులు దర్పిష్టులను అణచివేసే శూరులు, బలపౌరుషాలలో ప్రసిద్ధులు, ఎక్కడా భయపడనివారు—అనే దృఢ నమ్మకం నాకు ఉండేది।

Verse 41

तेषामेवंप्रभावाणांयुष्माकंराक्षसर्षभाः ।।।।कथंभयमसम्बुद्धंमानुषादिदमागतम् ।

హే రాక్షసర్షభులారా! మీ ప్రభావం ఇంతటి దైర్యమయినదై ఉండగా, ఒక మానవుని వల్ల ఈ అనూహ్యమైన భయం మీకు ఎలా కలిగింది?

Verse 42

स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।

హే రాజా! నీ శరీరం—ఎత్తైన పర్వతంలా విశాలమైనది, ఇంద్రనీల మణిలా మెరుస్తూ శ్యామవర్ణమైనది—ఒకప్పుడు కేయూరాలు, అంగదాలు, వైడూర్యమణులు, ముత్యాల హారాలు, పుష్పమాలలతో ప్రకాశించేది; విహారకాలంలో అత్యంత మనోహరంగా, యుద్ధభూమిలో దివ్య తేజస్సుతో—విద్యుత్తుతో వెలిగే మేఘంలా భాసించేది। అదే శరీరం నేడు అనేక తীক্ষ్ణ బాణాలతో నిండిపోయింది; దాన్ని తాకడమే కష్టం, ఆలింగనం చేయడం అసాధ్యం। శజారువులా శలాకలవంటి బాణాలు ఎక్కడికక్కడ గుచ్చుకొని, మర్మస్థానాల్లో బలంగా దూరి స్నాయుబంధాలను చీల్చివేశాయి। భూమిపై పడిపోయి, శ్యామంగా రక్తవర్ణ ఛాయతో, వజ్రాఘాతంతో చీలిపోయిన పర్వతంలా చిద్రమై ఉంది।

Verse 43

स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।

కేయూరాలు, అంగదాలు, వైడూర్యమణులు, ముత్యాల హారాలు, మాలలతో ప్రకాశించిన ఆ శరీరం విహారంలో అత్యంత మనోహరంగా, యుద్ధభూమిలో తేజస్సుతో దీప్తంగా ఉండేది।

Verse 44

स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।

ఆభరణాల కాంతితో విద్యుత్తుతో వెలిగే మేఘంలా భాసించిన నీ శరీరం, అదే నేడు అనేక తೀಕ್ಷ్ణ బాణాలతో నిండిపోయింది।

Verse 45

स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।

ముళ్ళపంది ముళ్ళతో నిండినట్లుగా, బాణాలతో నిండిన నీ శరీరాన్ని తాకడం లేదా కౌగిలించుకోవడం ఇప్పుడు అసాధ్యం.

Verse 46

स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।

ఓ రాజా! మర్మస్థానాలలో బాణాలు తగలడం వల్ల నరాలు తెగిపోయాయి. వజ్రాయుధ దెబ్బకు కూలిన పర్వతంలా నువ్వు రక్తసిక్తమై నేలకూлаవు.

Verse 47

हास्वप्नस्सत्यमेवेदंत्वंरामेणकथंहतः ।।।।त्वंमृत्योरपिमृत्युस्स्याःकथंमृत्युवशंगत:

అయ్యో! ఇది కలా లేక నిజమా? రాముడి చేతిలో నువ్వు ఎలా చనిపోయావు? మృత్యువుకే మృత్యువైన నువ్వు, మృత్యువుకు ఎలా లొంగిపోయావు?

Verse 48

त्रैलोक्यवसुभोक्तारंत्रैलोक्योद्वेगदंमहत् ।।।।जेतारंलोकपालानांक्षेप्तारांशङ्करस्य च ।

మూడు లోకాల సంపదలను అనుభవించినవాడా, మూడు లోకాలను భయపెట్టినవాడా, దిక్పాలకులను జయించినవాడా, శివుడిని కూడా కదిలించినవాడా!

Verse 49

दृप्तानांनिग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम् ।।।।लोकक्षोभयितारं च नादैर्भूतविराविणम् ।

గర్విష్టులను అణచివేసినవాడా, పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించినవాడా, లోకాలను కల్లోలపరిచినవాడా, నీ గర్జనలతో ప్రాణులను ఏడిపించినవాడా!

Verse 50

ओजसादृप्तवाक्यानांवक्तारंरिपुसन्निधौ ।।।।स्वयूथभृत्यगोप्तारंहन्तारंभीमकर्मणाम् ।

శత్రువు సమక్షంలోనూ ఓజస్సుతో గర్వోక్తులు పలికిన వాడు; తన యూథమును, భృతులను కాపాడిన రక్షకుడు; భయంకర కర్మలు చేసే వారిని సంహరించిన వాడు।

Verse 51

हन्तारंदानवेन्द्राणांयक्षाणां च सहस्रशः ।।।।निवातकवचानां च सङ्ग्रहीतारमाहवे ।

దానవేంద్రులను సంహరించినవాడు, సహస్రాల యక్షులను కూడా హతమార్చినవాడు; అలాగే యుద్ధంలో నివాతకవచులను అదుపులోకి తెచ్చినవాడు।

Verse 52

नैकयज्ञविलोप्तारंत्रातारंस्वजनस्य च ।।।।धर्मव्यवस्थाभेत्तारंमायास्रष्टारमाहवे ।

అనేక యజ్ఞాలను భంగం చేసినవాడు, అయినా తన స్వజనులను రక్షించిన త్రాత; ధర్మవ్యవస్థను చెదరగొట్టినవాడు, యుద్ధంలో మాయా ప్రపంచాన్ని సృష్టించినవాడు।

Verse 53

देवासुरनृकन्यानामाहर्तारंततस्ततः ।।।।शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च ।

దేవ, అసుర, మానవ కన్యలను చోటుచోటునుంచి అపహరించినవాడు; శత్రువుల స్త్రీలకు శోకాన్ని కలిగించినవాడు; అలాగే తన స్వజనులకు నాయకుడైనవాడు।

Verse 54

लङ्काद्वीपस्यगोप्तारंकर्तारंभीमकर्मणाम् ।।।।अस्माकंकामभोगानांदातारंरथिनांवरम् ।

లంకాద్వీపానికి రక్షకుడు, భయంకర కర్మల కర్త, మా కామభోగాలకు దాత—రథికులలో శ్రేష్ఠుడు.

Verse 55

एवंप्रभावंभर्तारंदृष्टवारामेणपातितम् ।।।।स्थिरास्मियादेहमिमंधारयामिहतप्रिया ।

ఇంత ప్రభావశాలైన నా భర్తను రాముడు పడగొట్టినట్లు చూచి, ప్రియుడు నశించినా నేను స్థిరంగా నిలిచి ఈ దేహాన్ని ధరిస్తున్నాను.

Verse 56

शयनेषुमहार्हेषुशयित्वाराक्षसेश्वर ।।।।इहकर्मात्प्रसुप्तोऽसिधरण्यांरेणुगुण्ठितः ।

హే రాక్షసేశ్వరా! మహార్హ శయనాలపై విశ్రాంతి పొందిన నీవు, ఇప్పుడు స్వకర్మవశాత్ నిద్రించినవాడివలె, ధూళితో కప్పబడి ఈ భూమిపై పడి ఉన్నావు.

Verse 57

यदातेतनयश्शस्तोलक्ष्मणेनेन्द्रजिद्युधि ।।।।तदात्वभिहतातीव्रमद्यत्वस्मिनिपातिता ।

యుద్ధంలో నీ కుమారుడు ఇంద్రజిత్ లక్ష్మణునిచే హతుడైనప్పుడు నేను తీవ్ర శోకంతో గాయపడితిని; నేడు నీవు కూడా ఇక్కడ పడిపోయావు.

Verse 58

साहंबन्धुजनैर्हीनाहीनानाथेन च त्वया ।।।।विहीनाकामभोगैश्चशोचिष्येशाश्वतीस्समाः ।

నేను బంధుజనుల్లేక, నీవు—నా స్వామి, ఆశ్రయము—నిన్ను కోల్పోయి అనాథనై, కామభోగాలనుండి కూడా వంచితమై, శాశ్వత సంవత్సరాలపాటు శోకించెదను.

Verse 59

प्रपन्नोदीर्घमध्वानंराजन्नद्यसुदुर्गमम् ।।।।नयमामपिदुःखार्तां न वर्तिष्येत्वयाविना ।

హే రాజా, నేడు మీరు అత్యంత దుర్గమమైన దీర్ఘ మార్గాన్ని ఆశ్రయించి బయలుదేరారు. దుఃఖార్తురాలైన నన్ను కూడా నడిపించండి; మీ లేక నేను జీవించలేను॥

Verse 60

कस्मात्त्वंमांविहायेहकृपणांगन्तुमिच्छसि ।।।।दीनांविलपतींमन्दांकिंवामांनाभिभाषसे ।

నన్ను ఇక్కడ దయనీయురాలిగా, అసహాయురాలిగా వదిలి మీరు ఎందుకు వెళ్లాలని కోరుతున్నారు? నేను దీనంగా విలపిస్తున్నాను—అయినా నాతో ఒక్క మాట కూడా ఎందుకు పలకరు?॥

Verse 61

दृष्टवा न खल्वभिक्रुद्धोमामिहानवकुण्ठिताम् ।।।।निर्गतांनगरद्वारात्पद्भ्यामेवागतांप्रभो ।

హే ప్రభూ, నన్ను ఇక్కడ సంకోచం లేకుండా—నగరద్వారం దాటి—కాలినడకన వచ్చినదాన్ని చూసి కూడా మీరు ఎందుకు కోపపడరు?॥

Verse 62

पश्येष्टदारदारांस्तेभ्रष्टलज्जावकुण्ठितान् ।।।।बहिर्निष्पतितान्सर्वान्कथंदृष्टवा न कुप्यसि ।

చూడండి, మీ ప్రియ భార్యలందరూ లజ్జా, సంకోచం విడిచి బయటకు పరుగెత్తి వచ్చారు. ఇది చూసి కూడా మీరు ఎలా కోపపడరు?॥

Verse 63

अयंक्रीडासहायस्तेऽनाथेलालप्यतेजनः ।।।।न चैवमाश्वासयसिकिंवा न बहुमन्यसे ।

ఇవారు—మీ క్రీడాసహచరులు—ఇప్పుడు అనాథులవలె ఆర్తిగా పిలుస్తున్నారు. మీరు వారిని ఎందుకు ఓదార్చరు? లేక వారికి గౌరవం ఎందుకు చూపరు?॥

Verse 64

याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ।।।।पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः ।ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशंगतः ।।।।त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तंतदागतम् ।

రాజా, నీ చేత అనేక కులస్త్రీలు విధవలయ్యారు—పతివ్రతలు, ధర్మనిష్ఠలు, గురుశుశ్రూషలో నిమగ్నులు. శోకంతో దగ్ధమై వారు నిన్ను శపించారు; ఆ శాపఫలంగా నీవు శత్రువశుడవయ్యావు. నీవు అన్యాయం చేసిన వారిచే అప్పుడెత్తిన శాపమే నేడు నీ మీదికి వచ్చి పడింది.

Verse 65

याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ।।6.114.64।।पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः ।ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशंगतः ।।6.114.65।।त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तंतदागतम् ।

ఆ స్త్రీలు—పతివ్రతలు, ధర్మంలో స్థిరులు, గురుశుశ్రూషలో నిమగ్నులు—నీ చేత అన్యాయానికి గురై శోకంతో దగ్ధమయ్యారు. వారి శాపంతో నీవు శత్రువశుడవయ్యావు; అప్పుడెత్తిన శాపమే నేడు తిరిగి వచ్చింది.

Verse 66

प्रवादस्सत्यएवायंत्वांप्रतिप्रायशोनृप ।।।।प्रतिव्रतानांनाकस्मात्सपत्नत्यश्रूणिभूतले ।

నృపా, నీ విషయంలో ఈ లోకప్రవాదం నిజమైంది—పతివ్రతల కన్నీళ్లు భూమిపై వ్యర్థంగా పడవు; వాటి ఫలితంగానే ఈ విపత్తు నీ మీదికి వచ్చింది.

Verse 67

कथं च नामतेराजन् लोकानाक्रम्यतेजसा ।।।।नारीचौर्यमिदंक्षुद्रंकृतंशौण्डीर्यमानिना ।

రాజా, తేజస్సుతో లోకాలను ఆక్రమించిన నీవు, శౌర్యాభిమానంతో ఉన్నప్పటికీ, ఈ నీచమైన ‘స్త్రీహరణం’ ఎలా చేసితివి?

Verse 68

अपनीयाश्रमाद्रामंयन्मृगच्छद्मनात्वया ।।।।आनीतारामपनतीसातत्तेकातर्यलक्षणम् ।

మృగవేషధారణచేసి నీవు రాముణ్ణి ఆశ్రమం నుండి దూరంగా తీసుకెళ్లి, రామపత్నియైన సీతను అపహరించి తెచ్చావు—ఇదే నీ కాతర్యానికి (పిరికితనానికి) లక్షణం.

Verse 69

कातर्यं न च तेयुद्धेकदाचित्संस्मराम्यहम् ।।।।तत्तुभाग्यविपर्यासान्नूनंतेपक्वलक्षणम् ।

యుద్ధంలో నీవు ఎప్పుడూ పిరికివాడివని నాకు జ్ఞాపకం లేదు; కానీ భాగ్యవిపర్యాసం వల్ల ఈ కాతర్యం వెలిసింది—ఇది నీ వినాశాన్ని సూచించే పక్వలక్షణమే.

Verse 70

अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।।।

మహాబాహో! నా బావమరిది—సత్యవాక్యుడు, వర్తమానాన్ని విచక్షణగా గ్రహించేవాడు, గత-భవిష్య విషయజ్ఞుడు—మైథిలి అపహరించబడినదాన్ని చూసి కొంతసేపు ధ్యానించి, దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి ఇలా అన్నాడు: “కామక్రోధాల నుండి పుట్టి, అనుబంధంగా పెరిగే ఈ విపత్తు వల్ల రాక్షసముఖ్యుల వినాశం సమీపించింది।”

Verse 71

अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।6.114.70।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।6.114.71।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।6.114.72।।

నీ కృత్యం వల్లనే ఈ మహా అనర్థం సంభవించింది—ఇది మూలమే పెకలించేంతటి విపత్తు. ఇది అంతా నీవే చేశావు; రాక్షసకులాన్ని నీవు ఆధారరహితంగా, ఆశ్రయరహితంగా చేసావు.

Verse 72

अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।6.114.70।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।6.114.71।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।6.114.72।।

రాక్షసముఖ్యుల వినాశము ఇప్పుడు సమీపమై వచ్చింది. అది కామక్రోధములనుండి పుట్టిన వినాశకరమైన ఆసక్తి అనే వ్యసనమువలన కలిగింది।

Verse 73

निर्वृत्तस्त्वत्कृतेऽनर्थःसोऽयंमूलहरोमहान् ।त्वयाकृतमिदंसर्वमनाधंराक्षसंकुलम् ।।।।

నీ కృత్యం వల్లనే ఈ మహా అనర్థం సంభవించింది—ఇది మూలమే పెకలించేంతటి విపత్తు. ఇది అంతా నీవే చేశావు; రాక్షసకులాన్ని నీవు ఆధారరహితంగా, ఆశ్రయరహితంగా చేసావు.

Verse 74

हित्वंशोचितव्योमेप्रख्यातबलपौरुषः ।स्त्रीस्वभावात्तुमेबुद्धिःकारुण्येपरिवर्तते ।।।।

నీవు బలపౌరుషములలో ప్రసిద్ధుడవు; నిన్ను గూర్చి నేను విలపించవలసినవాడవు కాదు. అయినా స్త్రీ స్వభావముచేత నా బుద్ధి కరుణా-శోకాల వైపు తిరుగుచున్నది।

Verse 75

सुकृतंदुष्कृतं च त्वंगृहीत्वास्वांगतिंगतः ।आत्मानमनुशोचामित्वद्विनाशेनदुःखिताम् ।।।।

పుణ్యమును పాపమును రెండింటినీ వెంటబెట్టుకొని నీవు నీ గతిని పొందితివి. నీ వినాశముచేత దుఃఖితనై నేను నన్నే అనుశోచించుచున్నాను।

Verse 76

सुहृदांहितकामानां न श्रुतंवचनंत्वया ।भ्रात्रूणांचैवकार्त्न्सनहितमुक्तंदशानन ।।।।

హే దశానన! హితమును కోరే సుహృదుల వచనమును నీవు వినలేదు. అలాగే సోదరులు సంపూర్ణంగా చెప్పిన హితవాక్యమును కూడా నీవు స్వీకరించలేదు।

Verse 77

हेत्वर्थयुक्तंविधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम् ।विभीषणेनाभिहितं न कृतंहेतुमत्त्वया ।।।।

విభీషణుడు కారణసహితంగా, అర్థవంతంగా, విధివిధానంగా, శ్రేయస్కరంగా, కఠినతలేకుండా చెప్పిన మాటను—హే బుద్ధిమంతుడా—నీవు ఆ హితవచనాన్ని ఆచరించలేదు।

Verse 78

मारीचकुम्भकर्णाभ्यांवाक्यंममपितुस्तथा ।न श्रुतंवीर्यमत्तेनतस्येदंफलमीदृशम् ।।।।

మారీచుడు, కుంభకర్ణుడు చెప్పిన మాటలను, అలాగే నా తండ్రి ఉపదేశాన్ని కూడా నీవు వినలేదు। నీ వీర్యమదంతో వాటిని నిర్లక్ష్యం చేశావు; దానికి ఇదే ఈ విధమైన ఫలం।

Verse 79

नीलजीमूतसङ्काश पीताम्बरशुभाङ्गद ।स्वगात्राणिविनिक्षिप्यकिंशेषेरुधिराप्लुतः ।।।।

హే నీలమేఘసమాన కాంతిమంతుడా, పీతాంబరధారివి, శుభాంగదాలతో అలంకృతుడా! నీ అవయవాలను ఇలా నేలపై వదిలి, రక్తంతో తడిసి, ఇక్కడ ఎందుకు పడి ఉన్నావు?

Verse 80

प्रसुप्तइवशोकार्तांकिंमां न प्रतिभाषसे ।महावीर्यस्यदक्षस्यसम्युगेष्वपलायिनः ।।।।यातुधानस्यदौहित्रींकिंमां न प्रतिभाषसे ।

నీవు నిద్రిస్తున్నవాడివలె ఉన్నావు, నేను శోకంతో వ్యాకులమై ఉన్నాను—నాతో ఎందుకు మాట్లాడవు? మహావీర్యుడైన దక్షుడు, యుద్ధాలలో ఎప్పుడూ పారిపోని ఆ యాతుధానుని మనుమరాలినైన నాతో—ఎందుకు పలకవు?

Verse 81

उत्तिष्ठोत्तिष्ठकिंशेषेनवेपरिभवेकृते ।।।।अद्यवैनिर्भयालङ्कांप्रविष्टांसूर्यरश्मयः ।

లేచెయ్, లేచెయ్—ఎందుకు పడుకొని ఉన్నావు? కొత్త అవమానం జరిగింది. ఈ రోజు సూర్యకిరణాలు కూడా నిర్భయంగా లంకలో ప్రవేశించాయి॥

Verse 82

येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ।।।।वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयंतेसततार्चितः ।रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ।।।।परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।

నీవు యుద్ధంలో సూర్యసమ తేజంతో శత్రువులను సంహరించేందుకు ఉపయోగించిన—ఇంద్రుని వజ్రంలా, నీవు నిత్యం ఆరాధించిన, స్వర్ణజాలంతో అలంకరించబడిన, రణంలో అనేక ప్రహారాలు చేసే ఆ పరీఘము—ఇప్పుడు బాణాలతో ఛిన్నమై సహస్ర ఖండాలుగా చెల్లాచెదురైంది॥

Verse 83

येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ।।6.114.82।।वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयंतेसततार्चितः ।रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ।।6.114.83।।परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।

ఇంద్రుని వజ్రంలా ఉన్న నీ ఈ నిత్యార్చిత పరీఘము, రణంలో అనేక ప్రహారాలు చేసే, స్వర్ణజాలంతో శోభించే—ఇప్పుడు బాణాలతో ఛిన్నమై సహస్ర ఖండాలుగా చెల్లాచెదురై ఉంది॥

Verse 84

अप्रियामिवोपसंगृह्यकिंशेषेरणमेदिनीम् ।।।।अप्रियामिवकस्माच्छमांनेच्छस्यभिभाषितुम् ।

రణభూమి భూమిని ప్రియురాలిలా ఆలింగనం చేసుకొని ఎందుకు పడుకొని ఉన్నావు? అలాగే నన్ను అప్రియురాలిలా భావించి, నాతో మాటలాడటానికి ఎందుకు ఇష్టపడటం లేదు?॥

Verse 85

धिगस्तुहृदयंयस्याममेदं न सहस्रधा ।।।।त्वयिपञ्चत्वमापन्नेफलतेशोकपीडितम् ।

ధిక్కారం నా ఈ శోకపీడిత హృదయానికి—నీవు పంచత్వాన్ని పొందినప్పటికీ, ఇది సహస్ర ముక్కలుగా ఎందుకు చీలిపోవడం లేదు?॥

Verse 86

इत्येवंविलपन्तिसाबाष्पपर्याकुलेक्षणा ।।।।स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहामुपागमत् ।

ఇలా విలపిస్తూ ఆమె, కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో, స్నేహంతో ముంచెత్తిన హృదయంతో, అప్పుడు మోహవశమై మూర్ఛకు లోనైంది।

Verse 87

कश्मलाभिहतासन्नाबभौसारावणोरसि ।।।।स्नध्यानुरक्तेजलदेदीप्ताविद्युदिवोज्ज्वला ।

మూర్ఛతో బాధపడి అవయవాలు శిథిలమైన ఆమె రావణుని వక్షస్థలంపై పడివుంది; సంధ్యారాగంతో ఎర్రబడిన మేఘంపై మెరుస్తున్న ప్రకాశవంతమైన మెరుపులా।

Verse 88

तथागतंसमुत्थाप्यसपत्नयस्तांभृशातुराः ।।।।पर्यवस्थापयामासूरुदन्त्योरुदतींभृशम् ।

అప్పుడు అత్యంత ఆతురత చెందిన సహపత్నులు ఆమెను లేపి పట్టుకున్నారు; ఆమె బిగ్గరగా ఏడుస్తూ విలపించగా, వారు ఆమెను సర్దిచేసి నిలబెట్టారు।

Verse 89

न तेसुविदितादेविलोकानांस्थितिरध्रुवा ।।।।दशाविभागपर्यायेराज्ञांवैचञ्चलाःश्रियः ।

హే దేవి! లోకస్థితి అధ్రువమని నీకు బాగా తెలియదా? పరిస్థితుల మార్పు వచ్చినప్పుడు రాజుల శ్రీ-సంపదలు కూడా నిశ్చయంగా చంచలమవుతాయి।

Verse 90

इत्येवमुच्यमानासासशब्दंप्ररुरोद ह ।।।।स्नापयन्तीतदास्रेणस्तनौवक्रंसुनिर्मलम् ।

ఇలా ఉపదేశింపబడినప్పటికీ ఆమె మళ్లీ గొంతెత్తి విలపిస్తూ ఏడ్చింది; కన్నీళ్లతో తన వక్షస్థలమును, నిర్మలమైన సుందర ముఖమును తడిపింది।

Verse 91

एतस्मिन्नन्तरेरामोविभीषणमुवाच ह ।।।।संस्कारःक्रियतांभ्रातुःस्त्रीगणःपरिसान्त्व्यताम् ।

అంతలో రాముడు విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు— “నీ అన్నకు అంత్యక్రియలు చేయించు; స్త్రీల సమూహాన్ని సాంత్వనపరచి శాంతింపజేయు.”

Verse 92

तमुवाचततोधीमान् विभीषणइदंवचः ।।।।विमृश्यबुद्ध्याधर्मज्ञोधर्मार्थसहितंहितम् ।

అప్పుడు ధర్మజ్ఞుడైన జ్ఞానవంతుడు విభీషణుడు బుద్ధితో బాగా ఆలోచించి, ధర్మార్థసహితమైన హితవచనాన్ని పలికాడు।

Verse 93

त्यक्तधर्मव्रतंशूरंनृशंसमनृतंतथा ।।।।नाहमर्होऽस्मिसंस्कर्तुंपरदाराभिमर्शिनम् ।

“అతడు ధర్మవ్రతాలను విడిచిపెట్టాడు; హింసకుడు, క్రూరుడు, అసత్యవాది; పరస్త్రీలను అపహాస్యం చేసినవాడు. అటువంటి వానికీ అంత్యక్రియలు చేయుటకు నేను అర్హుడను కాను.”

Verse 94

भ्रातृरूपःहिमेशत्रुरेषसर्वाहितेरतः ।।।।रावणोनार्हतेपूजांपूज्योऽपिगुरुगौरवात् ।

“అన్న రూపంలో ఉన్నప్పటికీ ఇతడు నా శత్రువు; అందరి హానిలోనే నిమగ్నుడు. ఈ రావణుడు పూజకు అర్హుడు కాదు—యథావిధిగా పెద్ద అన్నను గురుగౌరవంతో పూజ్యుడిగా భావించినా.”

Verse 95

नृशंसइतिमांराम वक्ष्यन्तिमनुजाभुवि ।।।।श्रुत्वातस्यागुणान्सर्वेवक्ष्यन्तिसुकृतंपुनः ।

హే రామా! లోకంలోని మనుష్యులు నన్ను ‘నిర్దయుడు’ అని పిలుస్తారు. కానీ అతని దోషాలన్నీ విన్నాక అందరూ మళ్లీ ‘ఇది సుకృతమే, శుభకర్మమే’ అని చెప్పుతారు।

Verse 96

तच्छ्रुत्वापरमप्रीतोरामोधर्मभृतांवरः ।।।।विभीषणमुवाचेदंवाक्यज्ञंवाक्यकोविदः ।

అది విని ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడు, వాక్చాతుర్యముగల శ్రీరాముడు పరమానందంతో వాక్యజ్ఞుడైన విభీషణునితో ఈ విధంగా పలికెను।

Verse 97

तवापिमेप्रियंकार्यंत्वत्प्रभावान्मयाजितम् ।।।।अवश्यंतुक्षमंवाच्योमयात्वांराक्षसेश्वर ।

హే రాక్షసేశ్వరా! నీవు నాకు ప్రియుడవు; నీ ప్రభావమువల్లనే నేను విజయాన్ని పొందితిని. అందుచేత యుక్తమైనది, సముచితమైనది నీతో నేను తప్పక చెప్పవలసి ఉంది।

Verse 98

अधर्मानृतसंयुक्तःकामंत्वेषनिशाचरः ।।।।तेजस्वीबलवान् शूरःसङ्ग्रामेषु च नित्यशः ।

ఈ నిశాచరుడు అధర్మమూ అసత్యముతో నిండినవాడే అయినా, అతడు తేజస్సుగలవాడు, బలవంతుడు, యుద్ధాలలో నిత్యము శూరుడే।

Verse 99

शतक्रतुमुखैर्वीरैःश्रूयते न पराजितः ।।।।महात्माबलसम्पन्नोरावणोलोकरावणः ।

శతక్రతు (ఇంద్రుడు) మొదలైన వీరులచేత కూడా అతడు ఓడిపోలేదని వినబడుతుంది. మహాత్ముడూ బలసంపన్నుడూ అయిన రావణుడు, అయితే లోకాలను పీడించువాడే।

Verse 100

मरणानान्तिवैराणिनिर्वृत्तंनःप्रयोजनम् ।।।।क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ।

మరణానంతరం వైరం నిలవదు; మా ప్రయోజనం నెరవేరింది। ఇతని అంత్యక్రియలు చేయబడుగాక—నీ అభిప్రాయం ఏదో, అదే నా కోరిక కూడా।

Verse 101

त्वत्सत्सकाशाद्धशग्रीवस्संस्कारंविधिपूर्वकम् ।।।।क्षिप्रमर्हतिधर्मेणत्वंयशोभाग्भविष्यसि ।

దశగ్రీవుడు నీ చేతుల నుండే విధిపూర్వకంగా, ధర్మానుసారంగా సంస్కారాన్ని పొందుటకు అర్హుడు; అలా చేస్తే నీవు శీఘ్రమే కీర్తిని పొందుతావు।

Verse 102

राघवस्यवच्श्रुत्वात्वरमाणोविभीषण: ।।।।संस्कारयितुमारेभेभ्रातरंरावणंहतम् ।

రాఘవుని మాటలు విని విభీషణుడు తొందరపడి, హతుడైన తన అన్న రావణుని అంత్యక్రియలు చేయుటకు ఆరంభించాడు।

Verse 103

सप्रविश्यपुरींलङ्कांराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।।।।रावणस्याअग्निहोत्रंतुनिर्यापयतिसत्वरम् ।

రాక్షసేంద్రుడైన విభీషణుడు లంకాపురిలో ప్రవేశించి, రావణుని అగ్నిహోత్ర-సంబంధిత సంస్కార ఏర్పాట్లను తక్షణమే సత్వరంగా నిర్వహించాడు।

Verse 104

शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ।।।।तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च ।अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ।।।।मणिमुक्ताप्रवाळानिनिर्यापयतिराक्षसः ।

ఆ రాక్షసుడు శకటాలలో ఉత్తమ కట్టెలు, యజ్ఞాగ్నులు మరియు యాజక-పురోహితుల ఏర్పాటును చేశాడు; చందనకాష్ఠాలు, నానావిధ సమిధలు, అగరు మొదలైన సుగంధ ద్రవ్యాలు మరియు మధుర పరిమళాలు, అలాగే మణులు, ముత్యాలు, ప్రవాళాలు—ఇవన్నీ క్రియాసామగ్రిగా విధివిధానంగా సిద్ధం చేయించాడు।

Verse 105

शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ।।6.114.104।।तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च ।अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ।।6.114.105।।मणिमुक्ताप्रवाळानिनिर्यापयतिराक्षसः ।

ఆ రాక్షసుడు మళ్లీ శకటాలలో ఉత్తమ కట్టెలు, యజ్ఞాగ్నులు మరియు యాజక-పురోహితుల ఏర్పాటును చేశాడు; చందనకాష్ఠాలు, నానావిధ సమిధలు, అగరు మొదలైన సుగంధ ద్రవ్యాలు మరియు మధుర పరిమళాలు, అలాగే మణులు, ముత్యాలు, ప్రవాళాలు—అంత్యక్రియల కోసం అన్నిటినీ సంపూర్ణంగా సిద్ధం చేయించాడు।

Verse 106

आजगाममुहूर्तेनराक्षसैःपरिवारितः ।।।।ततोमाल्यवतासार्थंक्रियामेवचकारसः ।

రాక్షసులతో పరివృతుడై అతడు క్షణకాలంలోనే తిరిగి వచ్చాడు; అనంతరం మాల్యవానుతో కలిసి నియత విధి ప్రకారం చేయవలసిన క్రియను ప్రారంభించి నిర్వహించాడు।

Verse 107

सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।

క్షౌమవస్త్రధారియైన రాక్షసాధీశుడు రావణుని దివ్యమైన స్వర్ణ శిబికపై ఆరూప్య, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖములైన ద్విజ-పురోహితులు నానావిధ తూర్యనాదాలు, స్తోత్ర-స్తుతులతో అతనిని సత్కరించారు। ఆ శిబిక విచిత్ర పతాకాలు, పుష్పాలతో అలంకృతమై ఉండెను; దానిని ఎత్తుకొని, విభీషణుని ముందుంచి, అందరూ దక్షిణాభిముఖంగా చితాకాష్ఠాలను మోసుకొని సాగిరి।

Verse 108

सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।6.114.107।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।6.114.108।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।6.114.109।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।

క్షౌమవస్త్రధారియైన రావణుని దివ్య స్వర్ణ శిబికపై ఆరూప్య, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖములైన ద్విజ-పురోహితులు నానావిధ తూర్యనాదాలు మరియు స్తోత్ర-స్తుతులతో అతనిని సత్కరించారు।

Verse 109

सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।6.114.107।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।6.114.108।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।6.114.109।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।

వర్ణవర్ణమైన పతాకలతోను పుష్పాలతోను అలంకరింపబడిన ఆ శిబికను ఎత్తుకొని, విభీషణుడు ముందుండగా అందరూ దక్షిణాభిముఖులై దహనకాష్ఠములు పట్టుకొని శ్మశానమార్గమున సాగిరి।

Verse 110

अग्नयोदीप्यमानास्तेतदाध्वर्युसमीरिताः ।।।।शरणाभिगताःसर्वेपुरस्तात्तस्यतेययुः ।

అప్పుడు అధ్వర్యు పురోహితుడు ప్రేరేపించి ప్రజ్వలింపజేసిన అగ్నులు ప్రకాశముగా మండెను; శరణు కోరిన వారందరూ అతని ముందరగా సాగిరి।

Verse 111

अन्तःपुराणिसर्वाणिरुदमानानिसत्वरम् ।।।।पृष्ठतोऽनुययुस्तानिप्लवमानानिसर्वतः ।

అంతఃపురములోని స్త్రీలందరూ విలపిస్తూ త్వరగా వెనుకనుండి అనుసరించిరి; శోకాకులులై అన్ని వైపులా తడబడుచు కదిలిరి।

Verse 112

रावणंप्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ।।।।चितांचन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् ।ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ।।।।वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।

విధివిధానములతో శుద్ధమైన స్థలమున రావణుని స్థాపించి, అత్యంత దుఃఖితులైన వారు చందనకాష్ఠములతోను పద్మకకాష్ఠములతోను చితను నిర్మించిరి; కుశతృణములు, ఆసనములు, ఆవరణములతో కప్పి బ్రాహ్మ్య విధానమున దానిని నిర్వహించిరి. ఈ విధంగా వేదవిహితమైన రాజుని అంత్యక్రతువు సంపన్నమైంది।

Verse 113

रावणंप्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ।।6.114.112।।चितांचन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् ।ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ।।6.114.113।।वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।

పవిత్రమైన స్థలంలో రావణుని స్థాపించి వారు ఘోర శోకంలో మునిగిపోయారు. చందనము, పద్మక కట్టెలతో చితను నిర్మించి, కుశతృణములు మరియు వస్త్రములతో కప్పి బ్రాహ్మ్య విధానముతో నిర్వహించారు; ఈ విధంగా రాజునకు వేదవిహితమైన అంత్యక్రియ—పశ్చిమ క్రతువు—సంపూర్ణమైంది।

Verse 114

प्रचक्रुःराक्षसेन्द्रस्यपितृमेधमनुक्रमम् ।।।।वेदिं च दक्षिणप्राच्यांयथास्थानं च पावकम् ।

ఆపై వారు రాక్షసేంద్రుని పితృమేధ కర్మక్రమాన్ని విధిపూర్వకంగా కొనసాగించారు. దక్షిణ-తూర్పు దిశలో వేదికను స్థాపించి, పావకమైన యజ్ఞాగ్నిని తగిన స్థానంలో ఉంచారు।

Verse 115

पृषदाज्येनसम्पूर्णंस्रुवंसर्वेप्रचिक्षिपुः ।।।।पादयोश्शकटंप्रादुरन्तरूर्वोरुलूखलंतदा ।

అప్పుడు పెరుగు కలిపిన నెయ్యితో నిండిన స్రువాన్ని వారు అతనిపై పోశారు. అదే సమయంలో అతని పాదాల వద్ద శకటాన్ని (బండి) మరియు తొడల మధ్య ఉలూఖలాన్ని (ఓఖలి) ఉంచారు।

Verse 116

दारुपात्राणिसर्वाणिआरणिंचोत्तारारणिम् ।।।।दत्त्वातुमुसलंचान्यथास्थानंविचक्षणा: ।

ఆపై ఆ విచక్షణులు అన్ని దారుపాత్రాలు, ఆరణి మరియు ఉత్తర ఆరణి (అగ్నిమథన కట్టెలు), ముసలం మరియు ఇతర సామగ్రిని—ప్రతి దానిని తగిన స్థానంలో అమర్చారు।

Verse 117

शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ।।।।तत्रमेध्यंपशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ।।।।

ఆపై శాస్త్రోక్తమైన, మహర్షులు విధించిన విధానానుసారం అక్కడ రాక్షసులు మేధ్యమైన యజ్ఞపశువును వధించి, తమ రాక్షసేంద్ర రాజునకు నెయ్యితో లేపిన పరిస్తరణికను (విస్తార వస్త్రాన్ని) పరచారు।

Verse 118

शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ।।6.114.117।।तत्रमेध्यंपशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ।।6.114.118।।

శాస్త్రదృష్టమైన, మహర్షులు విధించిన విధానానుసారంగా అక్కడ రాక్షసులు రాక్షసేంద్రుని నిమిత్తం మేధ్య పశువును హతముచేసి, తమ రాజునకు ఘృతలేపిత పరిస్తరణికను (విస్తార వస్త్రాన్ని) యథావిధిగా అమర్చిరి।

Verse 119

गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणंदीनमानसाः ।।।।विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि ।लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ।।।।

అప్పుడు దుఃఖనిమగ్న మనస్సులైన రాక్షసులు రావణుని సుగంధ ద్రవ్యములు, మాల్యములతో అలంకరించి, విభీషణుని సహాయంతో వివిధ వస్త్రములతో ఆవరించి, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖాలతో లాజములను (వేపిన ధాన్యాన్ని) చల్లిరి।

Verse 120

गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणंदीनमानसाः ।।6.114.119।।विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि ।लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ।।6.114.120।।

శోకనిమగ్నులైన రాక్షసులు రావణుని సుగంధములు, మాల్యములతో అలంకరించి, విభీషణుని సహాయంతో అనేక విధాల వస్త్రములతో కప్పి, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖాలతో లాజములను (వేపిన ధాన్యాన్ని) చల్లిరి।

Verse 121

ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।।।

విభీషణుడు విధియుక్తంగా అతనికి చితాగ్నిని ప్రదీప్తం చేసెను. స్నానమాచరించి, ఆర్ద్రవస్త్రధారిగా, దూర్వాతో కలిపిన నువ్వులను నీటితో మిశ్రమం చేసి నియమపూర్వకంగా అర్పించి, అనంతరం ఉదకదానం చేసి, శిరస్సు వంచి నమస్కరించెను. అతడు స్త్రీలను పునఃపునః సాంత్వనపరచి—“వెళ్లుడి” అని చెప్పగా, వారు అందరూ నగరంలో ప్రవేశించిరి।

Verse 122

ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।6.114.121।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।6.114.122।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।6.114.123।।

విభీషణుడు విధియుక్తంగా అతనికి చితాగ్నిని ప్రదీప్తం చేసెను. స్నానమాచరించి, ఆర్ద్రవస్త్రధారిగా, దూర్వాతో కలిపిన నువ్వులను నీటితో మిశ్రమం చేసి నియమపూర్వకంగా అర్పించి, అనంతరం ఉదకదానం చేసి, శిరస్సు వంచి నమస్కరించెను।

Verse 123

ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।6.114.121।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।6.114.122।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।6.114.123।।

అతడు ఆ స్త్రీలను పునఃపునః సాంత్వనవచనాలతో అనునయించి—“వెళ్లండి, తిరిగి చేరండి” అని చెప్పెను; అప్పుడు వారు అందరూ నగరంలో ప్రవేశించారు।

Verse 124

प्रविष्टासुसर्वासुराक्षसीषुविभीषणः ।रामपार्श्वमुपागम्यतदातिष्ठद्विनीतवत् ।।।।

సర్వ రాక్షసీ స్త్రీలు నగరంలో ప్రవేశించిన తరువాత, విభీషణుడు రాముని సమీపానికి వచ్చి ఆయన పక్కన వినయంతో నిలిచెను।

Verse 125

रामोऽपिसहसैन्येनससुग्रीवस्सलक्ष्मणः ।हर्षंलेभेरिपुंहत्वायथावृत्रंशतक्रतु: ।।।।

రాముడు కూడా సైన్యంతో, సుగ్రీవుడు మరియు లక్ష్మణుడితో కూడి, శత్రువును సంహరించి ఆనందించాడు—వృత్రుని వధించిన తరువాత శతక్రతు (ఇంద్రుడు) ఆనందించినట్లే।

Verse 126

ततोविमुक्त्वासशरंशरासनंमहेन्द्रदत्तंकवचं च तन्महत् ।विम्युचरोषंरिपुनिग्रहात्ततोरामःसुसौम्यत्वमुपागतोऽरिहा ।।।।

అనంతరం ఆయన బాణాలతో కూడిన ధనుస్సును, మహేంద్రుడు ప్రసాదించిన మహత్తర కవచాన్ని విడిచిపెట్టి, శత్రునిగ్రహానంతరం కోపాన్ని వదలి, అరిహా రాముడు మళ్లీ సౌమ్యస్థితికి చేరెను।